Enyamukulo lixupi
Pokati kokudimbwa kwomadiladilo, oilonga iwa ohai kala i fupi, ya ikililwa noya tukulwa moitwa imweimwe: okupeta oikutu, okutula ousokisi kumwe, okuyoga oilongifo yokulya, okuimba, okweenda pamwe, okutala omambo omafano nomaudano omafano mapu. Longekida oinima, ulikila onghatu yotete, kwafela moinima idjuu ndele to pe oilonga elalakano. Kanghama ngeenge inai hafifa vali.
- Oilonga yomeumbo ya ikililwa luhapu ohai longo nawa osheshi ohai ningifa omunhu a kale e udite ta kwafa nota fimana.
- Ulikila ponhele yokuyelifa unene, yandja onghatu imwe poshikando, ndele to yandje omahoololo avali mapu ponhele yomapulo a manguluka.
- Kwafela moshitukulwa shidjuu opo omunhu a dule okulonga oshitukulwa shi hafifa.
- Okukala inaa ngungumana otashi dulu okuulika kutya omunhu okwa pumbwa sha okulonga. Mu pa oilonga tai wapalele ponhele yokutya ahowe.
- Okutala, okukwafela kanini, ile okukanghama kuyele oshi li nawa.
Kepandja eli (oitukulwa 5)
Oshitopolwa shopokati shokudimbwa kwomadiladilo luhapu osho shile, nohapo oilonga ohai hovele okupumbwa ekwafo lashili. Eendjovo otadi dulu okukala didjuu okumona, eenghatu otadi dulu okuvongakanifwa, nokuhovela sha otashi dulu okuudiwa shidjuu. Ashike ehalo lokukala ta kwafa nokukufa ombinga luhapu ohali kala po. Nelongekido linini, omunhu e li pokati kokudimbwa kwomadiladilo ota dulu natango okuhafela oinima ihapu, unene oilonga ya ikililwa, omusika nomafano, ngeenge tamu i longo pamwe.
Oilonga ilipi hai longo nawa pokati kokudimbwa kwomadiladilo?
Oilonga i fupi, ya ikililwa noya kwatela omake, ya tukulwa moitwa imweimwe, ohai longo nawa unene. Alzheimer’s Association oya ti inamu pumbwa okudiladila oilonga ipe: oilonga otai dulu okukala oshitukulwa shonghalamwenyo yakeshe efiku, ngaashi okuteleka pamwe, okulonga moshikunino, okupwilikina komusika ile okweenda pamwe.
Alzheimer’s Foundation of America oya ti kutya ovanhu ve li moshitopolwa eshi luhapu ova pumbwa okuuda ve na elalakano ile ve na sha tava file oshisho, nohava pumbwa ekwafo okuhovela ile okutsikila noilonga. Omuvalu wayo woilonga yopokati owa kwatela mo okupeta oikutu, okuyoga oilongifo yokulya, okutula ousokisi kumwe, omalideulo mapu, okudanauka nomusika ya ikililwa, okweenda pamwe to wilikwa, okuimba pamwe, okupenda omafano paunafangwa nokutala omambo omafano.
Oto longekida ngahelipi oilonga opo i longe nawa?
Luhapu oilonga ohai pondola ile i nyemateke omolwelongekido. Eenghedi edi, da dja ku Alzheimer’s Association noku Family Caregiver Alliance, ohadi eta elunduluko linene:
- Yelakanifa onhele. Dima o-TV, idila omuvelo ndele to tula mo ashike oinima oyo oilonga ya pumbwa.
- Hovela ove mwene. Hovela okupeta ile okukwata ndele to mu shivi: “Oto dulu okukwafela nge naashi?”
- Ulikila, opo nee teelela. Ulikila onghatu imwe. Ulika neke ile mu wilike kanini, ngaashi okuulika apa oplate i na okutulwa.
- Yandja onghatu imwe poshikando. “I peta pokati” oshipu shi dulife “i peta ndele to i tule momihoko domaluvala.”
- Yandja omahoololo avali, ha mapulo a manguluka. “Eetawulo dile ile ditoka?” oshipu okunyamukula shi dulife “Owa hala okulonga shike?”
- Longa oshitukulwa shidjuu ove mwene. Ove to yeleke, ye ta kwata. Ove to tula ongodi monhumbi, ye ta dingile oshiyata.
- I pa etomheno. “Eetawulo edi odoshililo shOsoondaxa” otashi ningifa oshilonga shi kale sha kwata moiti.
- Mu efa a tale ngeenge osho a hala. National Institute on Aging oya ti nokutala ashike nako otaku dulu okuhafifa.
Omaetepo oilonga yoshitopolwa shopokati
Oilonga ya fimana
- Okupeta eetawulo neetawulo dinini dokupukuta. Oinima inini, ya yelakana ohai kala ipu. Okambaba keetawulo dokupukuta da pupyala otaka dulu okupetwa, okuyelakanifwa nokupetwa vali.
- Okutula ousokisi kumwe. Hovela noipakete inini ya yooloka nawa. Okuyoolola pamaluvala akuke nako oshi li nawa.
- Okuyoga ile okupukuta oilongifo yokulya ihai teka. Omeva mafudepo e noshikwiipifi oha hafifa komake. Okupukuta u li omutumba oshipu keemhadi.
- Okulongekida oshitaafula. Mu pa oludi limwe loshinima poshikando, ndele to longekida onhele imwe ove mwene onga oshihopaenenwa.
- Okukwafela mokuteleka. Okukosha oiimati, okuteya oleefo ile okukwata mombiya. Ove to kwatele komesho ombele noipyu.
- Okukomba, okukufa ondwi ile okupukuta. Oshiyaha shokoshitaafula, oshikombo shipu kombinga yongulu.
Tala oilonga yomeumbo u mone omaetepo mahapu.
Omusika nokweenda
- Okuimba omaimbilo a ikililwa. Hovela okuimba ove mwene; ovanhu vahapu ohava waimine momaimbilo oo va kala ve shii oule womido dihapu. Tala oilonga yomusika.
- Okudanauka wa manguluka. Tengeneka, omaaka ile weenda ngaashi to udile nawa. Okukala omutumba nako oshi li nawa.
- Okudenga ombalona. Ohai ende kanini noiipu oku i kwata u li omutumba.
- Okweenda pamwe to wilikwa. Endeni ondjila ixupi ya ikililwa pamwe, mu kwatane komhadi ngeenge otashi kwafa.
Omafano neenghundana
- Okutala embo lomafano. Popya kombinga yaasho to mono ponhele yokupula omapulo: “Tala etukutuku olo. Lombwele nge kombinga yalo.” Tala oilonga dokudimbulukwa.
- Longifa oukalata veenghundana. Oukalata veenghundana ohava ulike efano pamwe nepulo la manguluka, lihe na epulo lokuyeleka eshiivo.
- Okutala pamwe omufilima wa kulupa. Hoolola ou wa ikililwa, kala popepi nokukanghama po opo mu fude po.
Omaudano mapu, e he na fininiko
- Omapa omafano taa ulikwa. Omapa omafano otaa efa omafano a kale taa monika, onghee oshi na sha nokumona, ha okudimbulukwa.
- Konga sha faafana. Konga sha faafana ohashi ulike efano limwe noma hoololo avali ile ane.
- Yoololeni pamwe. Yoololeni pamwe osha fa okuyoolola oikutu kekombiyuta: tofi efano, opo nee okambaba kalyo.
- Bingo yomafano. Bingo yomafano ohai longo nawa pokwoongala kwoukwaneumbo nomomangudu.
Ngeenge oudano otau hovele okunyemateka, kanghama ndele tamu ningi sha shimwe. Tala nghee tamu danauka pamwe.
Okulundulula okuhangungumana ku ninge oshilonga
Okukala inaa ngungumana ile okweendulula oshinima luhapu oku na etomheno. Family Caregiver Alliance oya ti kutya omunhu ta twikile okulandula oinima mokabinete otashi dulika ta kendabala okuwanifa po omhumbwe yokukala e na sha okulonga nokukala ta pondola sha. Alzheimer’s Association otai ladipike okulundululila eenghono odo koilonga tai wapalele, ponhele yoku i kangheka.
| Osho to mono | Sha to dulu okuyandja |
|---|---|
| Okupukuta ile okunyanya poshitaafula | Oshiyaha shiteku netindo a pukute oshitaafula |
| Eemhadi dihe li ngungumana ile okudenga poshi | Omusika i nomulandu wa yela wokudenga omaaka ile okweenda nayo |
| Okulandula oinima moikabinete ile meedilowa | Okambaka koikutu ile keetawulo dokupukuta di petwe no di yoololwe |
| Okupula epulo limwe lwoikando | Ehekeleko, opo nee eimbilo ile oshilonga tamu longo pamwe |
| Okweendaenda | Okweenda pamwe, ile oshilonga sha kwatela okutwala oinima |
| Okuhe na ombili konguloshi | Oshilonga sha ngungumana, sha ikililwa mouyelele muwa; tala okuhangungumana konguloshi |
Naini u na okukanghama ile okulundulula ondjila
Kanghama ngeenge to mono omadidiliko oulapi, okunyemateka, ohoni ile okukwena, ngaashi okukala ita kala nawa, okufinyaneka oshipala, okundubula oinima ile okutya “Itandi dulu.” Alzheimer’s Association otai ti kendabala vali pefimbo limwe mefiku ile ninga oshilonga shipu. Ino fininika. Okwaanya otaku dulu okudja moumbada ile molwaashi oshilonga oshidjuu unene; tala ngeenge ta ti ahowe.
Okuxulifa po diva oshi li nawa. Nokukala omutumba pamwe neti ote nayo oshi li nawa. Eshi ounongo tau ende tau lunduluka natango, omaetepo oo e li mu oilonga yoshitopolwa shaxuuninwa otashi dulika a wapalele nawa, nomu 101 oilonga omu na omaetepo mahapu natango okuyeleka.
Omapulo haa pulwa olundji
Oilonga ilipi iwa kovanhu ve li pokati kokudimbwa kwomadiladilo?
Oilonga i fupi, ya ikililwa noya kwatela omake luhapu ohai longo nawa: okupeta eetawulo, okutula ousokisi kumwe, okuyoga oilongifo yokulya, okulongekida oshitaafula, okuimba omaimbilo a ikililwa, okweenda pamwe, okutala omambo omafano nomaudano omafano mapu. Tukula oshilonga keshe moitwa imweimwe ndele tamu longo pamwe.
Ohandi kwafele ngahelipi omunhu e na okudimbwa kwomadiladilo a hovele oilonga?
Longekida oinima aishe, opo nee hovele oilonga ove mwene ndele to mu shivi a kwafe: 'Oto dulu ngaa okukwafela nge neetawulo edi?' Ovanhu vahapu ova hala okukufa ombinga ashike otashi dulu okukala shidjuu okuhovela. Okuulikila onghatu yotete luhapu ohashi longo nawa shi dulife okuyelifa.
Oshike ndi na okuninga ngeenge ota endulula oshinima shimwe lwoikando?
Okweendulula luhapu inashi nyika oshiponga notashi dulu okuulika kutya omunhu okwa hala okukala e na sha okulonga ile okwa pumbwa okuhekelekwa. Ponhele yokumu pukulula, mu pa oilonga tai wapalele, ngaashi okambaba keetawulo dokupukuta ta dulu okupeta ile eimbilo tamu imbi pamwe.
Oshike ngeenge okwa longo oshilonga sha puka?
Ngeenge inashi nyika oshiponga, shi efa ngaho. Eetawulo da petwa monghedi imwe i lili ile oipuna ya tulwa ponhele imwe i lili inashi fimana. Okupukulula otaku dulu okuudiwa ko ngaashi okutongolwa, ofimbo oku shi efa ngaho tashi mu kwafele a kale e udite ta dulu nota kwafa.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Middle-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Activities · Alzheimer's Association
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging