Enyamukulo lixupi
Pehovelo ledimbulukifo, ovanhu vahapu otava dulu okutwikila noinima oyo ve hole: oinima yavo, oukaata nomaudano okolutala, okuteleka, okulonga moshikunino, okweenda, eengudu, elongelokalunga nokuliyamba. Omashendjo makwao ohaa kala mokulongela moongudu dinini, okweenda kwafupi, omalongekido a shangwa noupu nomunhu e li popepi. Pula omunhu oo to file oshisho ekwafo olo a hala, ndele mu efa a wilike.
- Ovanhu vahapu pehovelo ledimbulukifo ohava kala natango tave lipangele. Oilonga oya pumbwa ashike okulundululwa kanini, hangaashi okuya pombada.
- Pula omunhu oo to file oshisho ekwafo olo a hala, ndele mu udafaneni edidiliko li li noupu tali ulike kutya okwa pumbwa ekwafo.
- Oongudu dinini, omafimbo a ngungumana nokweenda kwafupi ohashi eta po eyooloko linene.
- Eli efimbo liwa omunhu a wilike oiprojecta yaye mwene, ngaashi okushanga ondjokonona yaye ile embo londjokonona yomwenyo waye.
- Hoolola omaudano omolwa okuhafela. Efa po keshe osho tashi tameke okukala sha fa ekonakono.
Kepandja eli (oitukulwa 5)
Pehovelo ledimbulukifo, ovanhu vahapu natango ohava kala ngaashi va kala nale. Otashi dulika va longe, ve liyambe, va shakeneke ookaume nokulipangela efiku lavo lihapu. Oilonga ihai pumbwa okuya pombada; oya pumbwa ashike omalunduluko manini opo i kale natango tai hafifa. Oshinakuwanifwa shoye osha fa shomukwao, haushifilishisho unene: omunhu ta yambidida, ta longekida pamwe navo nokwa ya mo ashike ngeenge a pulwa.
Oilonga ilipi iwa pehovelo ledimbulukifo?
Oilonga iwa pehovelo ledimbulukifo oluhapu oyo omunhu oo to file oshisho a kala nale e hole, ya ningwa i li noupu kanini. Alzheimer’s Foundation of America oya tumbula omaetepo ngaashi omaudano oukaata nomaudano okolutala, okutafuta oitya, okweenda, okudanauka, okulonga moshikunino, okulongekida eengala, okuhokolola omahokololo, okufaneka, omusika, okushanga omadiladilo, okushanga eenhumwafo, okuninga omambo omafano, okuteleka nomifyuululwakalo yomafiku omafudo.
Osho hashi lunduluka oluhapu omudingonoko, haoilonga. Alzheimer’s Association oya ti kutya ovanhu pehovelo otashi dulika va tameke okuliamena koinima oyo va li ve hole, ndele tai yandje oshihopaenenwa shomunhu ta kala a wililwa po koshivilo shinene ashike ta kala nawa mongudu inini. Popyeni pauyelele osho tashi mu udifa shidjuu, ndele mu lundulule pamwe.
Pula tete, ndele mu udafaneni nghee tamu kwafele
Ewilikonghatu loAlzheimer’s Association loposhitayi shopahovelo otali yandje omikalo dimwe tadi longo yo koilonga:
- Pula sha yukilila. “Oshike tashi ningi okilaba yeembo i kale ipu kwoove?” otashi eta enyamukulo liwa shi dulife okuteelela.
- Itavela kutya ota dulu. Ngeenge kape na oshiponga sheameno, efa omunhu a kendabale, ndele mu twa omukumo ponhele yoku mu kufa po oilonga.
- Udafaneni edidiliko. Hoololeni ondjovo ile edidiliko tali ti “oshi li nawa u ye mo,” ngaashi ngeenge edina itali uya pefimbo lokudana oukaata.
- Kundafaneni pandjikilile. Pula ngeenge ekwafo oli li nawa, olindji unene ile olininini.
Omaetepo oilonga pehovelo ledimbulukifo
Twikileni noinakuwanifwa noinima oyo mu hole
- Kaleni mu na oshinakuwanifwa shokondjikilile. Okuliyamba oshivike keshe, okwiimba mokwaya ile ongudu otashi pe oshivike omukalo. Ngeenge otashi eta oudjuu, oshinakuwanifwa shifupi ile sha ngungumana otashi dulika shi wapalele nawa.
- Longekideni eendja pamwe. Ngeenge okulanda moshitopolwa shokulandifa okwa ninga shidjuu, Alzheimer’s Association otai yandje ediladilo u pule omunhu a kwafele mokulongekida omusholondodo weendja woshivike nokushanga omusholondodo wokulanda.
- Telekeni nokubika pamwe. Shikuleleni ondunge imwe yomwaayo mu hole. Tuleni oipumbiwa melandulafano fimbo inamu tameka, opo eenghatu di monike.
- Longeni moshikunino. Longekideni ombinga yoshikunino, hoololeni eembuto ile oimeno ndele tamu longo pamwe. Omusholondodo wa shangwa woilonga yoshikunino yoshivike otau kwafa.
- Twikileni noilonga yomake. Okulonga noiti, okuhondja, okuninga oinima noihadi ile okutunga oumodela otai dulu okutwikila nomilandu di li noupu neudeko liwa.
Omaudano omolwa okuhafela
- Daneni oukaata nomaudano okolutala. Omaudano oo mwa ika oku a dana oo opu unene. Daneni moongudu opo kape na ou ta kala a taalela epulo oye aeke, ndele mu kale tamu valula oitwa kanini ile inamu i valula nandenande.
- Yelekeni okutafuta oitya yoitya inene. Okutafuta oitya otashi dulu okudanwa koshiudifilo ile tashi printwa omolwefimbo la ngungumana.
- Ningeni oipulela yomafano. Hoololeni omuvalu woipambu oo tau kala wa ngungumana, haau tau eta oudjuu. Oshipulela shomafano osho omukalo mufupi wokoshiudifilo, nomukanda wetu oipulela yovanhu tava kala nedimbulukifo otau yelifa nghee u na okuhoolola.
- Kufeni ombinga momapulo omolwa okuhafela. Ovanhu vamwe ohava hafele oufiku womapulo meengudu. Ngeenge otashi tameke okukala sha fa ekonakono, hoololeni sha shimwe, ile mu yeleke omapulo apu okunyamukula, oo e na omahoololo omanyamukulo nokape na oitwa.
Omaudano apa okomolwa okuhafela. Kape na omaudano a ulikwa taa velula ile taa shonopeke edimbulukifo; lesha shihapu mu omaudano omadiladilo: osho omapekapeko taa ti.
Shanga, diladila nokukwata omadiladilo
- Kaleni tamu shange omadiladilo. Alzheimer’s Association otai yandje ediladilo okushanga omadiladilo onga onghedi imwe yokulonga nomaliudo konima yetengeneko. Omisholondodo dishona efiku keshe oda wana.
- Wilika embo londjokonona yomwenyo. Pehovelo eli efimbo liwa omunhu a hoolole omafano aye mwene nokushanga ile a tye omahokololo e li konima yao. Tala oilonga yokudimbuluka.
- Shanga eenhumwafo. Onhumwafo komutekulu, kukaume a kale ile kumukwao mwa longa naye nale otai dulu okukala ya fimana kuvo aveshe.
- Popyeni kombinga yomafano. Omafano taa tu kumwe otaa ningi omafano oukwaneumbo omaudano mayamba okukwatakanifa, na outukulwa voku ka popya otava yandje eenghedi di li noupu okuhovela eenghundafana.
Indeni pondje nokweenda
National Institute on Aging otai yandje ediladilo mu twikile nokweenda oko mwa ika, fiyo omu udite mu li nawa amushe. Longekideni pefimbo lomunhu liwa mefiku ndele inamu efa shi kale shile unene.
- Omalweendo mafupi oikwamhepo. Omuseum, okino yometaha ile oshivilo shounyoli, unene pefimbo la ngungumana.
- Okuyowa. NIA otai yandje ediladilo okukala mediva pefimbo la ngungumana mefiku.
- Eengudu dokweenda nokudanauka. NHS otai tumbula okudanauka, tai chi, yoga, okuyowa neengudu dokweenda, nosho yo omalongekido a nuninwa ovanhu tava kala nedimbulukifo ngeenge e li po.
- Eengudu dokwiimba noomemory café. Eengudu da ngungumana omo ovanhu tava kala nedimbulukifo novakwao vavo tava dulu okushakeneka vamwe ve li monghalo ya faafana.
Omashendjo manini taa kaleke oilonga tai hafifa
| Ngeenge eshi otashi ningi shidjuu | Yelekeni eshi |
|---|---|
| Eenhele di yadi ile di na omaweelelo mahapu | Indeni pefimbo la ngungumana, hoololeni eengudu dinini, kaleni pomunghulo wonduda |
| Okudimbulukwa omadina mape | Shivikileni ovanhu nomadina avo efimbo keshe; puleni eengudu di longife oukalata vomadina |
| Okushikula omalongekido e na eenghatu dihapu | Shanga eenghatu, ile tula oinima aishe melandulafano fimbo inamu tameka |
| Okukala wa loloka | Omalweendo mafupi, efudepo konima, inamu longekida sha shimwe mefiku olo |
| Okushikula eshi tashi ningwa momaudano | Daneni moongudu, ningeni omilandu di li noupu, ile inamu valula oitwa |
| Okumona oitya | Efeni pe kale efimbo; yandjeni oshitya ashike ngeenge edidiliko leni la udafanwa tali shi pula |
Ngeenge mwa pumbwa okunina omhepo
Kalekeni ile lundululeni oshilonga ngeenge otashi eta oudjuu u dule ehafo. Okunyemata lwoikando, okweefa po osho omunhu a li e hole ile okutya “itandi dulu vali” oinima iwa okupopya nayo nombili, hanokufininika. Luhapu enyamukulo olo omukalo munini woshinima osho tuu osho. Ngeenge omunhu okwa pumbwa ekwafo lihapu okuhovela nokushikula eenghatu, omaetepo mu oilonga yopokati otashi dulika a wapalele nawa. Omolwouyelele uhapu kombinga yeenghundafana dekwafelo, tala omayele eenghundafana, nomolwa omaetepo mahapu vali, tala oilonga 101.
Oovakwao navo ova pumbwa ekwafo. Pehovelo eli efimbo liwa okutunga ongudu yoye yoye yambidido; tala okulifila oshisho kwomufilishisho.
Omapulo haa pulwa olundji
Oilonga ilipi iwa pehovelo ledimbulukifo?
Luhapu oyo omunhu a kala nale e hole: oukaata, omaudano okolutala, okuteleka, okulonga moshikunino, okweenda, omusika, oilonga yelongelokalunga, eengudu nokuliyamba. Otashi dulika mu i ninge i fupi, ya ngungumana ile i li noupu. Okushanga omadiladilo, okushanga eenhumwafo nokuninga embo londjokonona yomwenyo nayo otai wapalele pehovelo eli.
Ongahelipi handi dulu okukwafela inandi mu kufa po oufemba wokulonga?
Pula omunhu oo to file oshisho ekwafo olo a hala, ndele mu kundafana lwoikando. Udafaneni ondjovo ile edidiliko tali ulike kutya oshi li nawa u ye mo, ngaashi ngeenge oshitya ile edina itali uya. Ngeenge kape na oshiponga sheameno, mu efa e shi longe monghedi yaye, nonande otashi pula efimbo lihapu.
Omunhu ta kala nedimbulukifo pehovelo oku na okuyeleka oilonga ipe?
Heeno, ngeenge okwe i hala. Oinima oyo a ika oshipu oku i twikila, ashike ovanhu vahapu ohava hafele sha shipe, ngaashi ongudu yokweenda ya nuninwa ovanhu tava kala nedimbulukifo, okilasa younyoli ile ongudu yokwiimba. I yeleka lumwe inamu fininikilafana, ndele mu tale nghee tashi mu udifa.
Omaapp oudemedi woilyo yolutu otaa kwafa ngoo pehovelo?
Ovanhu vamwe ohava hafele oipulela nomaudano oitya, nehafo olo ola wana nale. Kape na app ile omaudano a ulikwa taa velula, taa shonopeke ile taa xulifa po edimbulukifo. Ngeenge omaudano otaa eta oudjuu ile taa ningifa omunhu a kale e udite a dopa, a efeni po.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Early-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS