Enyamukulo lixupi
Oilonga yakeshe efiku ngaashi okupeta outaala, okuyoolola ousokisi, okutula poshitaafula, okukomba otaafula, okuteka oimeno nokukwafela mokuteleka papu otai dulu okupa omunhu oo ta kala nokudimbwa ondjila yashili yokukwafela. Hoolola oilonga oyo e shii, i tukula mu umwe umwe, kufa mo oiponga ngaashi eembele ile oinima ipyu, nokukonga okukufa ombinga shi dule okuninga sha “naanaa mondjila”.
- Oilonga i shii nale otai dulu okukwafela omunhu a kale e udite ta kwafa notali oshitukulwa shomeumbo, osho luhapu sha fimana shi dule nghee oilonga ya longwa nawa.
- Tukula oshilonga keshe mu umwe umwe, ulikila ponhele yokuyelifa noitya, ndele to kufa po nombili oshinima keshe sha ninga shidjuu.
- Patelela eembele, oinima yokwooha nodetergente yoipakete, ndele to tula oikwamifo koipatululo yoshiteleki ile oshinima tashi dimi po shovene ofimbo inamu teleka pamwe.
- Outaala wa petwa inau pumbwa okupetululwa moipafi yomunhu. Ngeenge owa pumbwa oku u petulula, shi ninga konima yefimbo ndele omunhu ehe li po.
- Ngeenge oshilonga otashi eta oudjuu, lundulukila koshinima shipu, kendabala vali efimbo limwe, ile mu kale ashike omutumba pamwe.
Kepandja eli (oitukulwa 8)
- Omolwashike oilonga yomeumbo hai longo nawa i li oilonga?
- Oilonga ilipi yomeumbo tu kendabale?
- Ohandi longekida ngahelipi oshilonga opo shi ende nawa?
- Ohandi lundulula ngahelipi oilonga eshi eenghono tadi lunduluka?
- Ohandi kaleke ngahelipi oilonga yomeumbo ya amenwa?
- Ohandi ningi ngahelipi ngeenge ote shi ningi “nai”?
- Onaini tu na okukanghama?
- Oinima ikwao ipu pefimbo lomwenyo
Ovanhu vahapu tava kala nokudimbwa ova kala omido dihapu tava pashukile eumbo, tava tekula oukwaneumbo ile tava kaleke oilonga yavo melandulafano. Okupulwa va kwafele moilonga yashili yomeumbo otaku dulu okutya “natango ou li oshitukulwa shomeumbo eli” monghedi oyo oilonga ikwao ihapu itai dulu. Ependje eli otali kundafana oilonga oyo luhapu hai longo, nghee u i longekide, nghee u i lundulule eshi oinima tai lunduluka, nanghee u kaleke ombitha nonduda yokwooha ya amenwa.
Omolwashike oilonga yomeumbo hai longo nawa i li oilonga?
Oilonga yomeumbo ohai longo molwaashi oi shii nale noi na elalakano la yela. National Institute on Aging oya tumbula okwooha oilongifo yokulya, okutula poshitaafula, okuwapaleka, okukomba ondwi, okuyoolola omatumwalaka, okupeta oikutu nokuyoolola oinima yokulongulula mokati koilonga yakeshe efiku oyo ovanhu ve na okudimbwa tashi dulika va hafele. Alzheimer’s Association oya ti kutya oilonga ngaashi okutula poshitaafula otai dulu okukwafela omunhu a kale e udite a fimana moukwaneumbo.
Oshilonga shomeumbo oshi na yo etomheno lasho lokutameka. “Oto dulu ngaa okukwafela nge noutaala ava?” oshipu okutambula ko shi dule “Owa hala tu longe oshinima shonhumba?”
Oilonga ilipi yomeumbo tu kendabale?
Hovela noilonga oyo omunhu a li ha longo nale, ndele to i yelekanifa naasho ta dulu okuninga nena.
Oikutu noinima yokupeta
- Okupeta outaala noileshifo. Mu pe okambiya keinima inini, ya lalakana. Outaala oipupu: kape na omukalo wa puka woku i peta.
- Okutula ousokisi pamwe. Tula onduba ya lumbakana poshitaafula. Ngeenge okumona oupavali otashi ningi shidjuu, longifa ashike omaludi avali ile atatu omaluvala e lili unene.
- Okupukuta nokutula ponduba. Outuala, oipeta yomitwe ile oileshifo yokombitha otai dulu okupukutwa nokutulwa ponduba. Eshi ohashi longo nawa lwanima, ngeenge okupeta okwa ninga eenghatu dihapu unene.
Poshitaafula nomokombitha
- Okutula poshitaafula. Tula onhele imwe i li oshihopaenenwa ndele to efa omunhu e i shikule. Ngeenge osha ninga shihapu, mu pe oshinima shimwe poshikando: “Apa ope na ofoloko yomolonga keshe.”
- Okuyoolola oilongifo yokulya. Lumbakanifa omafoloko, oipunu neembele douvalelo da koshoka mokatemba ndele to i yoololela moshiyelekanifo. Efa eembele deemi kondje.
- Okupukuta oilongifo yokulya. Oilongifo yopulasitika ile inai tokoka neleshi lolina otai ningi oshilonga eshi sha amenwa.
- Okukomba otaafula ile opatepula. Eleshi la tutika nopo pe na onhele ya yela. Alzheimer’s Association oya ti kutya oto dulu okuyandja eleshi ngeenge omunhu ota pukuta nale otaafula neke laye, to lundulula oshinima shokuhe na elalakano shi ninge oshinima tashi kwafa.
Meumbo alishe
- Okukomba ondwi. Oshikombo shondwi sholina noinima inini ya kola, ngaashi otaafula yokombinga ile okashelifa keemambo.
- Okuyoolola omatumwalaka. Mu pe omatumwalaka inaa fimana nomambo okukwata ongodi, a tule moipambu: kaleka, ekelashi, lesha konima. Kaleka oibili nomasheke omoule kondje.
- Okuyoolola oinima yokulongulula. Outemba, omabotela nomapepa a koshoka moimbiya ya yooloka.
- Okuwapaleka. Oshikombo shinini polupale ile ponduda yokuteleka, ngeenge omunhu ota dulu natango okukala ofika nawa.
- Okuteka oimeno. Okanhongo kanini ka pepe notaku monika noupu, noimeno inini i li popepi.
Okuteleka papu nepashukilo
Okuteleka otaku dulu okweetifa omaliudo mawa a kola. NIA oya ti kutya omunhu ota dulu okukwafela mokwoongela oinima yokuteleka, okuyeleka, okuvonga nokutilila, ile ashike okuyelifila umwe nghee ta teleke oikulya oyo a hole. Oilonga iwa oya kwatela mo:
- okwooha oihape ile oiimati
- okuvonga oinima yokuteleka ile osalata italala
- okuteya oufo wosalata
- okutula omaadi mombungululu nombele ihe na ouponga
- okutula eboloto lokukanga poshiyelekanifo
- okutula oinima kombada yopiza
Ngeenge okuyeleka okwa ninga shidjuu, Alzheimer’s Association oya ti kutya oto dulu okuwanifa okuyeleka ndele to mu pe oshinima shikwao, ngaashi okuvonga.
Ohandi longekida ngahelipi oshilonga opo shi ende nawa?
- Hoolola efimbo liwa. Hoolola oshitukulwa shefiku omo omunhu luhapu ha kala a tulumukwa nota ngungumana. Kovanhu vahapu osho ongula.
- Yelakanifa onhele. Oshilonga shimwe, onhele imwe, inapa kala sha shimwe poshitaafula.
- Shiva, ino yandja elombwelo. “Oto dulu ngaa okukwafela nge naashi” ohashi longo xwepo shi dule “Opa fika efimbo lokupeta oikutu.”
- Ulikila shotete. Peta outaala umwe to ende kanini, ndele to mu pe umwe mukwao. Okuulika oku li pauyela shi dule okuyelifa.
- Yandja oshinima shimwe poshikando. Omayele mahapu poshikando shimwe otaa dulu okunyengifa. Teelela oshinima shimwe shi pwe ofimbo ino tumbula shikwao.
- Longeni pamwe pomunghulo. Okulonga oshilonga shelifa mu li pomunghulo ohashi kala ngaashi ekwatafano, ha epashukilo.
- Popyeni kombinga yoshilonga, hakomidjemo. “Ei oi li ina unene” ile “Lombwele nge nghee wa li ho longekida okabinete koutaala” ohashi shivi kenghundafana nopehe na okuyeleka nande oumwe.
Ohandi lundulula ngahelipi oilonga eshi eenghono tadi lunduluka?
Eenghono otadi lunduluka nefimbo nokuli nokudja kefiku nefiku. Alzheimer’s Association oya ti kutya otashi kwafa okulundulukila koilonga ipu notai endululwa eshi oupyakadi tau ende tau hapupala.
| Ngeenge eshi osha ninga shidjuu | Kendabala eshi ponhele yasho |
|---|---|
| Okupeta omashiti manene | Okupeta oileshifo ile okupukuta outuala |
| Okutula oinima aishe poshitaafula | Okutula okatuala kamwe poshipundi keshe |
| Okuyoolola omatumwalaka moipambu | Okutula eenvelopa ponduba imwe |
| Okushikula ondunge yokuteleka | Okuvonga, ile okutala nokumakela ofimbo to teleke |
| Okuwapaleka edu alishe | Okukomba okataafula kanini kamwe |
| Okulonga oshilonga nandenande | Okukala omutumba pamwe naave nokukala pamwe naave ofimbo to shi longo |
Okutala nako oku li okukufa ombinga. NIA oya ti kutya ovanhu vamwe ohava hafele ashike okutala, nosho yo ondjila iwa yokukufa ombinga.
Ohandi kaleke ngahelipi oilonga yomeumbo ya amenwa?
Eameno oli na okutetekela, unene mokombitha. Omayele eameno meumbo a NIA ovafilishisho ve na ovanhu tava kala nokudimbwa otaa kwatele mo:
- Patelela ile kufa mo oinima yokwooha, mwa kwatelwa odetergente yoipakete yokwooha oikutu, oyo tai dulu okufaafana noswiti.
- Tuvikila eembele, oikashifo neemashina mokanduda ka patelelwa.
- Tula oikwamifo yeameno noshinima tashi dimi po shovene koshiteleki.
- Tula omadidiliko “Kanghama” ile “Oshipyu unene” popepi noshiteleki, oshiumbulukifo nombusha yokufina, ndele to di tula opo itadi dulu okumona omundilo.
- Tula oshifudifo shomeva po 120°F opo u ninipike oupyakadi wokupya.
- Kufa mo oiimati yoipupulu nomagineti e na olupe loikulya, molwaashi otai dulu okufaafana noinima tai liwa.
Oinima ikwao ya kwafa:
- Kala monduda efimbo keshe oshiteleki, oshiumbulukifo ile oshilongifo shi na ouponga tashi longifwa.
- Longifa oilongifo inai tokoka mokupukuta nomokutula poshitaafula.
- Kaleka edu la kukuta nola yela ofimbo to wapaleke ile to komba.
- Ngeenge omunhu okwa li ha longifa nale oilongifo, Alzheimer’s Association oya ti kutya kufa mo oinima i na oupyakadi mokanduda koilongifo, opo oshilonga sha amenwa, ngaashi okupupa oshipambu shomuti, shi kale natango tashi hafelwa.
Ohandi ningi ngahelipi ngeenge ote shi ningi “nai”?
Shi efa ngaho. Okataala ka petwa moitukulwa itatu ponhele yoitukulwa ivali natango okataala ka petwa. Alzheimer’s Association oye shi tonga nawa: osho sha fimana okukala efimbo pamwe nokukala omunhu e udite ta kwafa, hangaashi kutya outaala owa petwa nawa tuu. Ngeenge oshinima osha pumbwa shili okulundululwa, teelela fiyo konima yefimbo ndele to shi ningi omunhu ehe li po.
Okupukulula pefimbo opo otaku dulu okulundulula oshilonga shiwa shi ninge edimbulukifo laasho sha kana. “Tangi, osho ekwafo linene” luhapu osho oshinima shiwa okutya.
Onaini tu na okukanghama?
Kanghama ile lundulula ngeenge to mono omandidiliko oudjuu, ololoko ile okukanifa ohokwe. Okuxulifa po diva oshidjemo shiwa, ha okuhulapo. Oto dulu:
- okulundulukila koshinima shipu
- okuya koshinima tashi tulumukifa, ngaashi omusika ile okakopi ketee
- okukendabala vali konima yefimbo ile efiku limwe
- okukala ashike omutumba pamwe
Ngeenge omunhu okwa tya aha, ino mu fininika. Tala osho u na okuninga ngeenge ta ti aha opo u mone eenghedi domoule dokunyamukula.
Oinima ikwao ipu pefimbo lomwenyo
Ngeenge oilonga yolutu itai dulu okulongwa, okuyoolola nokutula kumwe otaku dulu natango okulongwa omutumba. Sort Together otaku ku pitike u tule omafano moimbiya yokombitha ile yoshikunino, na Picture Pairs okaudano kokutula kumwe nomafano manene nopehe na efimbo lokuvalula. Conversation Cards oi na omapulo a manguluka kombinga yeumbo noukwaneumbo oo taa wapalele nawa okumwa etee konima yoilonga.
Opo u mone ekwafo mokutula oilonga yomeumbo mefiku, tala ewiliko letu kombinga yelandulafano lefiku la ngungumana. Opo u mone omaetepo mahapu pamhatu, tala oilonga yopomhatu yopokati.
Omapulo haa pulwa olundji
Oilonga ilipi yomeumbo omunhu ta kala nokudimbwa ta dulu natango okukwafela?
Ovanhu vahapu otava dulu natango okupeta oikutu, okutula ousokisi pamwe, okuyoolola oilongifo yokulya, okutula poshitaafula, okukomba otaafula, okukomba ondwi, okuwapaleka, okuteka oimeno ile okuvonga oinima mokaholo. Hoolola oilonga oyo omunhu a li ha longo nale ndele to i yelekanifa naasho ta dulu okuninga paife. Pomhatu dokonima, okweendulula oshinima shimwe, ngaashi okupukuta outuala, otashi dulu okukala sha wana.
Osha amenwa tuu omunhu ta kala nokudimbwa a kwafele mokombitha?
Otashi dulu okukala sha amenwa, ngeenge ope na epashukilo lopofingo nelongekido liwa. Kaleka eembele, oinima yokwooha nosho keshe sha pyu kokule, longifa oikwamifo koipatululo yoshiteleki ile oshinima tashi dimi po shovene, ndele to pe omunhu oshilonga sha amenwa ngaashi okwooha oihape, okuvonga ile okutula omalonga poshitaafula. Ino mu efa nande e li oye aeke noshiteleki sha tema.
Ohandi ningi ngahelipi ngeenge ta pete nai ile ta eta evundakano?
Shi efa ngaho. Elalakano okukala efimbo pamwe nokukala e udite ta kwafa, hangaashi oshidjemo sha wanenena. Ngeenge oshinima osha pumbwa shili okulundululwa, teelela fiyo konima yefimbo ndele to shi ningi omunhu ehe li po, opo aha kale e udite a pukululwa.
Ohandi ningi ngahelipi ngeenge ina hala okukwafela?
Okutya aha otashi dulu okutya oshilonga otashi monika shidjuu, sha ngwangwana ile sha lolola paife. Ino mu fininika. Kendabala oshinima shipu, mu shivi a kale ashike pamwe naave, ile mu pula vali pefimbo liwa mefiku.
Eeshako doilongifo
Ohatu tula omalinki komahangano nokeekonakono omo epandja eli la likolelela. Keshe shimwe osha li sha talululwa eshi epandja la pepalekwa.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging