Sundowning: Bisalu ya pima na nkokila sambu na bantu yina ke zingilaka ti mavimpi ya mabanza

Mabuta mingi ke monaka mutindu mosi: na suka mambu ke vandaka pima, kansi ntangu nkokila ke kuma, muntu yina ke zingilaka ti mavimpi ya mabanza ke yantika kudiyangisa, kuvanda ti boma, kuvutuka-vutuka to kuwa makasi. Yandi lenda tambula-tambula mingi, yula na «kukwenda na nzo» ata kana yandi kele na nzo, to kuwa makasi nswalu. Mingi-mingi bo ke bingaka yo sundowning.

Kima mosi ya sikisiki ya kuyidika yo kele ve, kansi bansoba na mutindu ya kilumbu, na nzo mpi na mutindu ya bisalu yina nge ke pesaka lenda sadisa nkokila kuvanda pima. Lutiti yai ke vukisa mabanza ya kusadila ya kukonda kimunganga ya National Institute on Aging mpi ya Alzheimer’s Association. Yai kele ve malongi ya munganga. Kana bidimbu kele ya mpa, me basika na mbala mosi to ke kuma ngolo, solula ti munganga ya muntu yina nge ke kebaka.

Sundowning kele inki?

Sundowning kele kudiyangisa, kuvutuka-vutuka, makasi to kukonda kuzaba mbote mambu yina ke yantikaka to ke kumaka mingi ntangu mwini ke kwenda kukota, na nkokila ya nsuka to na nkokila. National Institute on Aging (NIA) ke monisa nde kulemba mingi lenda matisa kudiyangisa na nsuka ya kilumbu.

Inki lenda kumisa kudiyangisa na nkokila ngolo?

Mambu mingi lenda vanda na kati, mbala mingi kumosi. Alzheimer’s Association ke tanga mambu bonso:

• kulemba na nima ya kilumbu ya mvimba;
• bisika ya mpa to yina ke vutula-vutula mabanza;
• «ntangu ya kati ya nitu» yina me soba, yina ke sala nde muntu kuvanda ti mpongi na mwini mpi kukanguka na mpimpa;
• mwinda ya fioti mpi bivudi, yina lenda vutula-vutula mabanza;
• kuwa kiyungisi to makasi ya bantu yina kele pene;
• kuvanda na mfunu ya mpongi ya fioti, yina ke monanaka mingi na bambuta.

NIA ke yika diaka mambu yina lenda pesa kudiyangisa, bonso mpasi ya nitu, mawa na ntima to kiyungisi, mpongi ya kukonda kufwana, kukonda kukaka, makelele mingi to bantu mingi, mpi bankisi ya nkaka to mutindu bankisi ke sadilaka kumosi.

Inki mutindu mono lenda yidika kilumbu sambu nkokila kuvanda pima?

Tula bisalu ya ngolo na ntangu ya suka mpi bika nkokila ya nsuka kuvanda pima mpi ya me zabanaka. NIA mpi Alzheimer’s Association nyonso zole ke lomba kulanda luzingu ya mbala na mbala. Tala mbandu ya kilumbu, yina nge lenda soba na mutindu na nge:

Mambu ya nkaka ya mfunu ya bintuntu:

• Mwini. NIA ke lomba kukutana ti mwini konso kilumbu, na nganda to pene-pene ya fenetre.
• Kutambula konso kilumbu, kansi kuluta ndilu ve. Sala kisalu ya nitu konso kilumbu, kansi kuyidika bisalu mingi ve, NIA ke tuba mutindu yina.
• Bima ya kunwa na nkokila. Bika malafu mpi bima ya kunwa yina kele ti kafeini, bonso kafe to kola, na nsuka ya kilumbu (NIA). Alzheimer’s Association ke tuba diaka nikotine.
• Mpongi ya kukonda nda. Bika mpongi ya nda mpi kulala-lala na nkokila ya nsuka (NIA). Alzheimer’s Association ke lomba kufiotuna mpongi ya mwini kana mpongi ya mpimpa kele mpasi.

Sambu na kuyidika kilumbu ya kukonda kusoba, tala bisalu ya luzingu ya konso kilumbu.

Inki mutindu mono lenda kitula nzo pima na nkokila ya nsuka?

Fiotuna makelele, yika mwinda mpi bika bima ya me zabanaka pene-pene.

• Mwinda ya mbote mpi ya kukonda kuswaswana. Alzheimer’s Association ke lomba nde nzo kuvanda ti mwinda ya mbote na nkokila. Pelisa mwinda ntete bivudi kumonana.
• Makelele ya fioti. Zima to fiotuna TV mpi radio, mpi kitula bantu ya kubasisa to bisalu mingi ya nzo fioti na ntangu yina. Alzheimer’s Association ke lomba kufiotuna mambu ya nkokila yina ke pesaka kiyungisi bonso TV, bisalu ya nzo mpi miziki ya ngolo.
• Bima ya kepesa kikesa. NIA ke lomba miziki ya lembama mpi kubika bima mpi bafoto yina muntu ke zolaka mingi pene-pene.
• Kutala kana muntu kele mbote. Alzheimer’s Association ke lomba kutala mpasi ya nitu, nzala, mpusa ya masa, kukonda kukaka, ntulu ya kufuluka, kulemba, maladi mpi bampasi ya mpusu, mpi kubika ntangu ya mupepe na nzo na ndilu ya mbote.
• Mutindu ya nge mosi. Bantu ke bakisaka kiyungisi. NIA ke lomba nge kusala malembe mpi kusosa kuvanda pima kana kiyungisi na nge lenda matisa mambu.

Bisalu nini ya pima beto lenda sala na nkokila ya nsuka?

Pona bisalu ya me zabanaka, ya kukonda kusala nswalu mpi ya pete na kuyambula. Alzheimer’s Association ke lomba bisalu ya pima bonso miziki ya lembama, bafoto to filme yina bo ke zolaka, mpi kutambula kumosi sambu na kulembika kudiyangisa. NIA ke lomba kima ya fioti ya kudia to ya kunwa, programe ya TV yina bo ke zolaka, miziki, kutambula, kutanga, to kisalu ya nzo ya pete bonso kupika bilele.

Mabanza ya kumesena:

1. Kupika bilele kumosi. NIA ke monisa kisalu ya nzo ya pete ya mutindu yai. Bitawele kele pete na kusimba, mpi kisalu kele ti nsuka ya pwelele.
2. Kulanda miziki yina bo ke zolaka. Bankunga ya me zabanaka ya kileke na bo, na ndinga ya fioti. Kuyimba malembe kumosi lenda lunga. Mabanza ya nkaka kele na bisalu ya miziki.
3. Kutala bafoto. Albume ya bafoto, to bafoto ya fioti ya dibuta na Photo Pairs ti bafoto ya kemonana, lenda nata masolo ya pima.
4. Kutambula fioti. Na zardin, na balabala pene-pene to na nzila ya kati ya nzo, ntete nzo kukuma mudidi.
5. Kudia kima ya fioti mpi kunwa kumosi. Kima ya pete, ya tiya mpi ya kukonda kafeini, na mesa kumosi.
6. Kuswaswanisa bafoto malembe. Picture Pairs ti matadi iya mpi bafoto ya kemonana kele pete na kuyantika mpi na kuyambula.
7. Kupenta. Coloring na ekrane to na lutiti ya imprimé, kukonda kintuntu ya kumanisa.
8. Kutala mpi kusolula. Conversation Cards ke pesaka kifwanisu mpi ngyufula ya kukangula masolo. Kutala mpamba me lunga.
9. Kupema malembe. Calm Breathing kele ntangu ya kupema malembe mpi ya pima yina nge mosi ke yantika mpi ke yambula.
10. Bisalu ya maboko. Kuponaka baboton to basosete, kulamba bulangiti ya lembama, to kusimba kima ya me zabanaka. Tala bisalu ya bisonge-bisonge.

Bika bansaka ya mpa, batambu mingi ya kubasika mpi konso kima yina ke lomba mabanza mingi to kutula dikebi mingi na nkokila. Bika mambu ya mutindu yina sambu na suka.

Inki mono fwete sala ntangu kudiyangisa me yantika?

Vanda pima, pesa kikesa, mpi soba malembe na kisalu ya nkaka. NIA ke lomba kutuba malembe, kuwa mambu yina muntu ke tuba, kuboya kuswana, kupesa kikesa nde yandi kele na kizunu, mpi kusimba malembe kana yo ke sadisa. Na nima, meka kusoba dikebi na yo: kima ya fioti ya kudia, kima ya kunwa, miziki to kutambula.

Alzheimer’s Association ke lomba kutuba mambu bonso «Nge kele na kizunu awa» mpi «Mono ke wa mawa nde nge kele ti makasi», mpi ke lomba kuyika mwinda, kusala malembe mpi kufiotuna mambu yina ke pesaka kiyungisi. Kukanga muntu na kisika mosi ve, kumfinama mingi ve, kumsimba na makasi ve, mpi kuswana ti yandi ve.

Kana muntu me kuma ti makasi mingi, NIA ke lomba kuvanda mwa ntama na kizunu tii mutindu yina kumanaka. Kana mpasi ya nswalu me bwila, binga 112 mpi tubila nde muntu yina kele ti mavimpi ya mabanza.

Balutiti na beto ya kutuba ti muntu na mutindu ya mbote mpi inki kusala ntangu yandi ke tuba nde ve kele ti mabanza ya nkaka ya kutuba na pima.

Inki mutindu mono lenda zaba mambu yina ke basikisa yo?

Sonika mambu ya fioti na mposo mosi to zole. Alzheimer’s Association ke lomba kutala mambu yina ke salamaka ntete ya sundowning sambu na kuzaba mambu yina ke pesaka yo. Sonika ntangu kudiyangisa yantikaka, mambu yina salamaka na ngunga ya ntete, mpongi, madia mpi bima ya kunwa, bambeni, makelele mpi mwinda. Nata mambu yina nge me sonika na munganga. NIA ke monisa nde kutala bansoba ya bikalulu lenda sadisa bantu yina ke kebaka mpi bamunganga na kumona mutindu mosi.

Na ntangu nini mono fwete binga munganga sambu na sundowning?

Solula ti munganga ya muntu yina nge ke kebaka kana kudiyangisa kele ya mpa, me kuma ngolo na mbala mosi, to me kwisa kumosi ti bansoba ya nkaka. NIA ke tuba nde bansoba ya bikalulu yina me basika na mbala mosi to yina ke soba nswalu, mingi-mingi na nima ya maladi to bansoba ya bankisi ya me salamaka ntama ve, fwete zabakana na munganga nswalu.

Yula munganga na kutala mambu yina lenda kumisa nkokila mpasi mingi. Alzheimer’s Association ke tuba mambu ya nitu bonso maladi ya nzila ya masuba, kukonda kuyala masuba, makulu yina ke vandaka ve pima mpi mpasi ya kupema na mpongi, mpi ke lomba kuyula ntangu nini ya kilumbu kele mbote sambu na konso nkisi. NIA ke tanga mpasi ya nitu, kukonda kukaka mpi bampasi ya bankisi to mutindu bankisi ke sadilaka kumosi bonso mambu yina lenda pesa kudiyangisa.

Alzheimer’s Association ke tuba nde bandlela ya kukonda bankisi mbala mingi ke vandaka ya ntete sambu na mambu ya mpongi yina me kangama ti maladi ya Alzheimer, mpi nde bankisi sambu na kudiyangisa na nkokila fwete tadilama kaka kana bandlela yina me nunga ve, na nima ya kutala kigonsa mpi mambote na yo. Dibaku yina kele ya munganga. Kuyantika ve, kuyambula ve to kusoba ve nkisi, nkisi ya mpongi to kima ya nkaka ya kuyika kukonda malongi ya munganga.

Inki mutindu mono lenda luta na nkokila mono mosi?

Nkokila ya nsuka lenda vanda ntangu ya mpasi mingi sambu na muntu yina ke kebaka. Kana nge lenda, lomba muntu ya dibuta, nduku to muntu ya bo ke futaka na kusadisa nge na nkokila ya nsuka bilumbu ya nkaka na mposo, ata sambu na ngunga mosi. Lutiti na beto ya kukikeba sambu na muntu yina ke kebaka kele ti bandlela ya kupema mpi nimero ya lusadisu ya Alzheimer’s Association ya 24/7 yina kele ya ofele.