Virksemi og spøl fyri fólk við Alzheimer

Um onkur, tú hevur kær, livir við Alzheimer, hevur tú ivaleyst longu lagt til merkis, at summi ting hvørva skjótt, meðan onnur halda. Tey kunnu gloyma telefonsamrøðuna í morgun, men enn syngja hvørt orð í einum sálmi, falda eitt handklæði, sum tey altíð hava gjørt, ella geva kort uttan at hugsa um tað. Góð virksemi byggja á hesar førleikar, sum vara. Hendan síðan greiðir frá hví og gevur hugskot til hvørt stig og ókeypis spølini á hesari síðuni, sum passa.

Er Alzheimer øðrvísi enn demens, tá ið tað snýr seg um virksemi?

Ikki serliga. Demens er heitið omanfyri, og Alzheimer er vanligasta orsøk til demens: Alzheimer’s Association sigur, at hon stendur fyri 60 til 80 prosentum av demensførum. Næstan alt, ið er skrivað um virksemi við demens, passar eisini til Alzheimer, eisini okkara 101 hugskot til virksemi.

Tað, sum kann vera gott at vita, er vanliga raðfylgjan á broytingum. National Institute on Aging greiðir frá, at Alzheimer fyrst skaðar teir partar av heilanum, sum hava við minni at gera, og seinni ávirkar mál, hugsan og sosiala atferð. Alzheimer’s Association sigur, at vanligasta fyrsta tekinið er trupulleikar við at minnast nýggja vitan. Øll eru ymisk, og nógv hava blandaðar orsøkir, men hetta mynstrið ávirkar ofta, hvat riggar væl.

Hvørji sløg av virksemi passa best til Alzheimer?

Virksemi, sum byggja á gamla, væl innlærda vitan, ganga vanliga lættari enn tey, sum krevja, at nakað nýtt skal lærast og haldast í huga.

• Førleikar, ið hava verið brúktir í mong ár. Alzheimer’s Association nevnir, at ein persónur enn kann spæla einfald tónastykki, sum vórðu lærd á piano fyri nógvum árum síðani. At binda, pussa træ, blanda kort, elta deig og falda tvey eru líknandi.
• Gomul sangir og kendur tónleikur. Nógv kenna enn hvørt orð í sangum frá ungdómsárunum, sálmum og sangunum frá brúðleypinum. Sí tónleikavirksemi.
• Gerandisarbeiði við einum endamáli. NIA nevnir at vaska upp, leggja á borðið, sortera sokkar og falda tvey sum virksemi, ið fólk kunnu hava hug at gera. At kenna seg nyttigan hevur týdning.
• At kenna aftur heldur enn at minnast. Tað er lættari at peika á ta røttu myndina enn at nevna hana úr minninum. Tí rigga myndaspøl, har alt sæst, betri enn spurningar.
• Sansirnar. Strukturur, lukt, hiti, smakki og ljóð hava enn týdning, leingi eftir at orð gerast truplari. Sí sansavirksemi.

Tað, sum ofta riggar verri: alt við tíðarmørkum, nýggjum reglum at læra, nógvum stigum at minnast ella spurningum, sum royna minnið, so sum „Minnist tú, hvør hetta er?“. Slíkt leggur dent á tað, sum er trupult við Alzheimer.

Virksemi við fyrstaðis Alzheimer

Í fyrstaðis stigum sigur Alzheimer’s Association, at ein persónur enn kann koyra bil, arbeiða og vera við í sosialum virksemi, samstundis sum hann ella hon leggur til merkis glapp í minninum, sum at gloyma kend orð ella hvar lutir liggja. Besta hátturin er at gera tað saman: spyr, hvat tey vilja halda fram við at gera, og hvønn hjálp tey ynskja.

1. Halt fram við verandi áhugamálum. Golf, bridge, lapping, sangbólkur og kirkjufeløg, við smáum tillagingum sum smærri bólkar og róligari tíðir.
2. Spæl kend kort- og borðspøl. Alzheimer’s Foundation of America nevnir spurnarspøl, orðleit, kortspøl og borðspøl til fyrstaðis stigið. Spæl sum eitt lið, um stigatal byrjar at órógva tey, ella legg stigatalið heilt til viks.
3. Ger mat saman. Lat tey standa fyri eini uppskrift, tey kenna uttanat, meðan tú hjálpir við at lesa stigini.
4. Byrja eitt lívssøguprojekt. Myndir, uppskriftir og søgur í eini klippubók, sum tey stýra. Sí minnisvirksemi.
5. Far á túr. Ein yndisrestaurant á eini róligari tíð, eitt savn í stutta tíð, ein túr í einum viðarlundi.
6. Royn putlispøl, sum tey velja sjálvi. Kryssorð við stórum bókstavum, orðleit og putlispøl. Sí putlispøl við demens.

Fleiri hugskot: virksemi á fyrstaðis stigi.

Virksemi við miðstøðis Alzheimer

Alzheimer’s Association lýsir miðstøðið sum vanliga tað longsta, og sigur, at tað kann vara í nógv ár. Orð koma skeiv, tað verður lættari at gerast órógva/ur, og persónurin hevur brúk fyri meiri hjálp. Alzheimer’s Foundation of America leggur aftrat, at nógv hava brúk fyri hjálp at byrja ella halda fram við virksemi. Tín leiklutur broytist til at leggja ting til rættis, vísa heldur enn at greiða frá og taka yvir teir truplu partarnar.

1. Falda, sortera og finna pør. Handklæði, sokkar, bestikk, knappar eftir liti. Verulig arbeiði, gjørd síð um síð.
2. Syng og rør teg til tónleik. Klappa, veiva ella dansa í køkinum. Byrja sjálv/ur at syngja og lat tey koma við.
3. Hygg í myndaalbum. Lýs tað, tú sært, og bjóð inn til søgur: „Á, so ein bilur. Sig mær frá honum.“ Fylg við í teimum nøvnunum, tey brúka.
4. Spæl einfaldar myndaspøl. Picture pairs við fýra til seks brikum og myndirnar vístar, ella Find the same við tveimum ella trimum valmøguleikum.
5. Enda kend orðtøk. „Eitt súrepli um dagin…“ Orðtøk, sum vórðu lærd fyri longum, koma ofta lætt. Royn Finish the saying, har tú kanst vísa eitt svar við einum pikki.
6. Vatna og røkja plantur. Inniplantur ella eitt hækkað beð, við einari lítlari vatnkonnu.
7. Ger eitt para-spæl úr familjumyndum. Photo pairs brúkar myndir, sum tú velur á tíni eind, og tær fara ongantíð av henni.

Fleiri hugskot: virksemi á miðstigi.

Virksemi við seinastaðis Alzheimer

Á seinasta stigi sigur Alzheimer’s Association, at fólk missa førleikan at svara umhvørvinum og at halda fram eina samrøðu, tó at tey enn kunnu siga orð ella setningar. Virksemi merkir nú trygd og samband, har persónurin er.

1. Spæl yndistónleik spakuliga, uttan at sjónvarpið truflar.
2. Gev eina blíða handamassasje við einum kremi, sum hevur ein lukt, tey dáma.
3. Bjóða mjúkar lutir at halda um: eitt heitt teppi, eitt flísplagg, ein slættan stein.
4. Les hart sálmar, yrkingar ella eina kenda søgu. Taktslagið hevur meira týdning enn innihaldið.
5. Sit uttanfyri í skugganum ella við einum vindeyga, har fuglar eru at hyggja at.
6. Hygg saman at einari stórari mynd. Ein sólblóma ella ein hundur, sum fyllir ein teldilskíggja, meðan tú sigur frá tí, tú sært.

Fleiri hugskot: virksemi á seinasta stigi.

Hvørji spøl rigga hjá onkrum við Alzheimer?

Vel spøl, har einki kann miseydnast. Øll spøl á hesari síðuni eru ókeypis, koyra í einum kaga og hava eingi tíðarmørk, einki stigatal og onga innritan.

Um hvussu tit sita saman, hvussu nógv tú hjálpir og nær tit steðga, les hvussu tú spælir spøl saman við onkrum, sum livir við demens. Um tú hugsar um „minnisspøl“, sí minnisspøl fyri eldri við demens.

Hvussu eitt og hvørt virksemi gerst lættari

Ráðini frá NIA snúgva seg um nakrar fáar vanar: vel virksemið eftir tí, persónurin megnar, hjálp teimum at byrja, legg til merkis, um tey gerast órógv, syrg fyri, at tey kenna seg væl fyri, og lat tey bara hyggja at, um tað er tað, tey hava hug til.

• Vel tíðina á degnum, tá ið tey eru frískast, og halt tíðarskeiðini stutt.
• Legg alt til rættis frammanundan, so tit kunnu byrja beinanvegin.
• Bjóða inn, ikki geva boð. „Kundi tú hjálpt mær eitt sindur?“ riggar betur enn „Nú skulu vit gera eitt virksemi.“
• Ger fyrsta stigið sjálv/ur og lat tey koma við.
• Bjóða eitt stig og eitt val í senn.
• Lat tað gerast á teirra hátt. Skak handklæði eru heilt í lagi.
• Steðga, meðan tað enn er hyggiligt. At enda tíðliga er eitt gott úrslit, ikki ein feilur. Um tey siga nei, sí tá ið onkur við demens sigur nei.

Alzheimer’s Association sigur tað einfalt: legg dent á stuttleika, ikki á úrslit.