Virksemi hjá monnum við demens

Fólk leita ofta eftir „virksemi hjá monnum við demens“, tí tey vanligu uppskotini tykjast ikki passa til mannin í teirra lívi. Tað er ein skilagóð hugsan. Men svarið er ikki ein listi við „mannfólkavirksemi“. Tað er at byrja við júst henda mannin: hvat hann arbeiddi við, hvat hann gjørdi í frítíðini, og hvat fekk hann at kenna seg gagnligan. Áhugamál eru ymisk hjá øllum. Nógvir menn dáma at matgera, garðsløg, mála ella syngja, og nógvar kvinnur dáma bilar og baseball.

Hvussu finni eg virksemi, sum hann veruliga hevur hug at gera?

Byrja við hansara lívssøgu. Alzheimer’s Association mælir til at byggja ein dagligan ætlan út frá tí, persónurin dámar og ikki dámar, styrkjum og áhugamálum, og hvussu hann plagdi at skipa dagin. Spyr teg sjálva/n:

• Hvat var hansara arbeiði? Skrivstova, bóndagarður, virki, handverk, herur, søla, undirvísing, koyring, heimið?
• Hvat gjørdi hann í frítíðini? Fiskiskap, kort, træarbeiði, ítróttur, kirkja, tónleikur, matgerð, ein bilur í garasjuni?
• Hvørjir vóru hansara vanar? Kaffi og blað á hvørjum morgni? Kannað veðrið? Vaskað bilin leygardagar?
• Hvat tekur hann enn fyri seg sjálvur? Felagið leggur dent á, at um ein persónur byrjar uppgávur uttan at verða biðin, til dømis at sopa gólvið, kunnu tær gerast partur av gerandisdegnum.
• Hvat heldur hann seg frá? Summi dáma at hyggja at ítrótti; onnur finna ferðina og larmið órógvandi. Gev gætur eftir, nær hann tykist glaður, stúrin ella irriteraður.

Tosa eisini við familju og gamlar vinir. Tey minnast kanska áhugamál, sum ikki longur eru partur av gerandisdegnum.

Hugskot til virksemi út frá fyrrverandi arbeiði

Alzheimer’s Association gevur eitt greitt dømi: ein fyrrverandi skrivstovuarbeiðari kann hava hug at skipa uppgávur, so sum at leggja mynt í ein haldara, hjálpa til at seta eitt sendibræv saman ella gera ein arbeiðslista, meðan ein fyrrverandi bóndi ella garðyrkjari kann hava hug at arbeiða uttanfyri. Sama hugsan kann nýtast til nógv sløg av arbeiði.

Summar minnir, so sum hertænastan, kunnu vekja sterkar kenslur. Fylg hansara leið, halt tosið um fortíðina positivt, og broyt evnið varliga, um hann tykist óglaður.

Hugskot til virksemi út frá áhugamálum

1. Træarbeiði. Slipa ein slættan trækloss ella mála eitt fuglahús úr eini byggisett. Alzheimer’s Association mælir til at taka vandamikil tilfar og amboð burtur úr amboðssmiðjuni, so ein uppgáva sum at slipa kann vera stuttleikafull og trygg.
2. Fiskiskap. Skilja ein fiskikassa, har krókar eru tiknir úr, hyggja ígjøgnum fiskibløð ella sita saman við ein tjørn.
3. Bilar. Vaska bilin, pussa króm, hyggja at myndum av gomlum bilum ella fara ein túr sum ferðafólk.
4. Ítróttur. Hyggja at einum gomlum dysti ella samandráttum, kasta ein bløtan bólt, putta golfbóltar á eitt teppi ella skilja baseballkort.
5. Kort og spøl. Ein einfaldur umfar av einum kendum kortspæli, dominobrickur ella at venda kort fyri at finna eitt par. Halt tað avslappað og legg stigatal frá.
6. Tónleikur. Sangir frá hansara tannárum og tjúguárum, eitt yndisband ella ein sálmur. Sí okkara leiðbeining um tónleikavirksemi.
7. Matgerð og grilling. Vaska grønmeti, róra í einum sósi, forma burgarar ella greiða frá, hvussu hann gjørdi sítt kendu chili, meðan tú gerðar tað.
8. Blaðið. Alzheimer’s Association leggur dent á, at ein persónur, sum altíð las blaðið, enn kann hava hug at gera tað, sjálvt um hann ikki heilt fatar innihaldið. Kaffi og blaðið kunnu framvegis vera partur av morgninum.
9. Bygging. Modellsett við stórum bitum ella einfaldar byggisett fyri vaksin. Vel bitar, sum eru lættir at halda um.
10. At taka sær av onkrum. Geva einum kelidýri at eta, fylla fuglaføðaran ella vanna plantur. NIA nevnir at geva, stelja ella ganga við einum kelidýri sum virksemi, ið fólk kunnu njóta.

Hvussu bjóði eg eina uppgávu uttan at hon kennist sum uppihaldsarbeiði?

Legg hana fram sum veruliga hjálp. Alzheimer’s Association mælir til at spyrja „Kanst tú hjálpa mær?“ og knýta uppgávur at einum endamáli. Ber saman:

• „Hevur tú hug at skilja hesar boltarnar?“ (kann kenna sum ein roynd)
• „Eg keypti ein blandaðan posa við amboðum, og eg havi brúk fyri at fáa hetta skilt, áðrenn eg umvæli hillina. Kanst tú hjálpa mær?“ (kann kenna sum ein uppgáva)

Onnur ráð:

• Brúka tilfar fyri vaksin. Verulig amboð, har hvassar kantir eru tiknar burtur, veruligar skráir, verulig bræv.
• Arbeiðið síð um síð. Tvey fólk, ið arbeiða saman, er felagsskapur. Ein persónur, ið hyggur at einum øðrum, er eftirlit.
• Rættleið ikki. Um boltarnir enda í skeivum bolli, so lat tað vera. Tað, sum hevur týdning, er tíðin saman og kenslan av at vera gagnligur.
• Hjálp honum at byrja. Alzheimer’s Association leggur dent á, at nógv fólk enn hava hug at gera ting, men hava trupult við at skipa og byrja. Ger tað fyrsta saman.

Hvussu lagi eg til, tá ið førimunir broytast?

Tá ið demens gongur fram, mælir Alzheimer’s Association til at taka einfaldari og meira endurtakandi uppgávur í nýtslu og vera til reiðar at lata persónin taka ein minni virknan lut. Ein maður, sum áður endurbyggdi motorar, kann nú hava hug at halda um ein reinan skrallulykil og tosa um bilar, ella hyggja at tær arbeiða. At hyggja er eisini at luttaka.

Um hann var sera dugnaligur til okkurt, kann eitt líknandi virksemi kenna betri enn hansara gamla handverk. Felagið leggur dent á, at ein yrkismálari kann gerast frustreraður av broytingum í sínum arbeiði, meðan ein amatørur kann njóta eitt nýtt útrásarveg. Sama kann galda fyri ein meistarasmíð.

Trygd við arbeiðslíkum uppgávum

• Tak elamboð, knívar, neglur og skrúvur við hvøssum oddum burtur.
• Læs til málingsvætur, bensin og kemisk evni.
• Halt billyklar burtur úr eygsjón, um hann ikki longur koyrir.
• Hav eftirlit við øllum uppgávum í amboðssmiðjuni og uttanfyri.
• Vel stórar lutir, sum ikki kunnu verða gloypdir.

Hvat, um hann sigur nei?

Virða tað. Eitt nei kann merkja, at uppgávan kennist ov torfør, ov barnslig ella bara ikki rætt í dag. Alzheimer’s Association ávarar ímóti at noyða. Royn eina aðra uppgávu, eina aðra tíð ella ver bara saman. Sí hvat tú kanst gera, tá ið tey siga nei.

Spøl og samtala, sum passa

Finish the Saying brúkar kend orðatøk og leiðir til samtalu. Conversation Cards hevur opin og royndarlaus boð eftir evni, sum kunnu lata søgur um arbeiði og áhugamál koma fram. Picture Puzzle letur alt myndin vera sjónlig, meðan tit flyta bitar, og Word Search við stórum stavum kann prentast og gerast við penni við kjøkinborðið. Fyri hættir at tosa um hansara fortíð uttan at royna hann, sí okkara leiðbeining um minnisvirksemi.