Húsarhaldsligar uppgávur hjá fólki við demensu

Nógv fólk, ið liva við demensu, hava brúkt áratíggju til at stýra einum heimi, ala børn upp ella halda skil á einum arbeiðsplássi. At verða biðin um at hjálpa við veruligar gerandisuppgávur kann siga „tú hoyrir framvegis til hetta húsarhaldið“ á ein hátt, sum fá onnur virksemi megna. Hendan síðan fevnir um hvørjar uppgávur ofta rigga væl, hvussu tú skipar fyri teimum, hvussu tú tillagar tær, tá ið lutirnir broytast, og hvussu tú tryggjar køkin og vaskarúmið.

Hví rigga gerandisuppgávur væl sum virksemi?

Gerandisuppgávur rigga væl, tí tær eru kendar og hava eitt greitt endamál. National Institute on Aging nevnir at vaska upp, dekka borðið, kosta, stova av, sortera post, leggja tøyv saman og sortera endurvinnslu millum dagligu virkseminið, sum fólk við Alzheimer kunnu hava hug at gera. Alzheimer’s Association peikar á, at uppgávur sum at dekka borðið kunnu hjálpa einum persóni at kenna seg sum ein virðismikil partur av húsarhaldinum.

Ein gerandisuppgáva hevur eisini sína egnu orsøk til at byrja. „Kundi tú hjálpt mær við hesum handklæðunum?“ er lættari at siga ja til enn „Hava tú hug at gera eitt virksemi?“

Hvørjar húsarhaldsligar uppgávur er vert at royna?

Byrja við uppgávur, sum persónurin hevur gjørt áður, og tillaga tær so til tað, sum hann ella hon megnar í dag.

Tøyv og linklæði

• Leggja handklæði og vaskiklútar saman. Rekk einum persóni eina kurv við smáum, fløtum lutum. Handklæði eru lætt at arbeiða við: tað ber til at leggja tey saman á fleiri háttir.
• Finna sokkapør. Legg ein blandaðan haug á borðið. Um tað gerst torført at síggja pørini, brúka bert tveir ella tríggjar sera ymiskar litir.
• Strúka og stabla. Serviettar, koddar ella uppvaskarklútar kunnu strúkast flatar og stablast. Hetta riggar ofta væl seinni, tá ið tað eru ov nógv stig í at leggja saman.

Borð og køkur

• Dekka borðið. Set eitt borðreiðskap sum fyrimynd og lat persónin gera tað eftir. Um tað er ov nógv, fá honum ella henni ein lut í senn: „Her er ein gaffil til hvønn tallerk.“
• Sortera borðreiðskap. Blanda reinar gafflar, skeiðir og smørknívar í ein kassa og sortera tey í ein bakk við rumbýti. Lat hvassar knívar vera burtur.
• Turka upp. Plasttallerkar ella onnur tallerk, sum ikki brotna lætt, og ein bleytur klútur gera hetta til eina trygga uppgávu.
• Turka av borðinum ella borðplátunum. Ein rakur klútur og ein rein flata. Alzheimer’s Association mælir til at bjóða ein klút, um onkur longu gníggjar borðið við hondini, so ein órólig rørsla verður gjørd til nakað nyttigt.

Rundan um húsið

• Stova av. Ein bleytur stovari og nakrar fáar sterkar flatur, sum eitt sofuborð ella ein bókahill.
• Sortera post. Rekk persóninum óynsktan post og bløð at sortera í bunkar: goyma, endurvinna, lata upp seinni. Halt veruligar rokningar og ávísingar aðrastaðni.
• Sortera endurvinnslu. Reinar dósir, fløskur og pappír í hvør sín kassa.
• Kosta. Ein lítil kostur á einum altani ella køksgólvi, um javnvágin er góður.
• Vatna plantur. Ein lítil, lætt vatnkannga og nakrar fáar plantur, sum eru lættar at røkka.

Einfaldur matur við eftirliti

At gera mat kann vekja sterk, góð minni. NIA mælir til at lata persónin savna tilfar, máta, blanda og hella, ella bara greiða øðrum frá, hvussu ein yndisrættur verður gjørdur. Góðar uppgávur eru til dømis:

• at vaska grønmeti ella frukt
• at røra í deigi ella einum køldum salati
• at ríva salat
• at smyrja breyð við einari sløvari knív
• at leggja smákøkudeig á eitt breyði
• at leggja álegg á ein pizza

Um tað gerst torført at máta, mælir Alzheimer’s Association til, at tú ger mátingina lidna og síðan letur persónin taka eitt annað stig, sum at røra.

Hvussu skipi eg fyri eini gerandisuppgávu, so tað gongur væl?

1. Vel rættu tíðina. Vel ein part av degnum, tá persónurin vanliga er hvíldur og róligur. Hjá nógvum er tað um morgunin.
2. Rudda plássið. Ein uppgáva, ein flata, einki yvirlop á borðinum.
3. Bjóða, ikki áleggja. „Eg kundi brúk fyri eina hond við hesum“ riggar betur enn „Nú skulu vit leggja tøyv saman.“
4. Vís tað fyrsta. Legg eitt handklæði spakuliga saman, og rekk so tað næsta. At vísa er greiðari enn at forklára.
5. Gev ein stig í senn. Ov nógvar vegleiðingar í senn kunnu gerast ov nógv. Bíða til eitt stig er liðugt, áðrenn tú nevnir tað næsta.
6. Arbeiðið síð um síð. At gera somu uppgávu hvør hjá øðrum kennist sum felag, ikki eftirlit.
7. Tosa um uppgávuna, ikki úrslitið. „Hesi eru so bleyt“ ella „Hvussu dámdi tær best at halda skil á linnskápinum?“ bjóðar inn til samrøðu uttan at royna nakran.

Hvussu tillagi eg gerandisuppgávur, tá førleikin broytist?

Førleikin broytist við tíðini og eisini frá degi til dag. Alzheimer’s Association mælir til at fara yvir til einfaldari, meira endurtakandi uppgávur, sum sjúkan gongur fram.

At hyggja er eisini at vera við. NIA nevnir, at summi einfaldliga dáma at hyggja, og tað er ein fínur máti at vera partur av tí á.

Hvussu haldi eg húsarhaldsligar uppgávur tryggar?

Trygd kemur fyrst, serliga í køkinum. Trygdarráðini hjá NIA til tey, sum røkja fólk við Alzheimer, fevna millum annað um:

• Læs ella tak burtur reinsivørur, eisini vaskimiðlakapslar, sum kunnu síggja út sum góðgæti.
• Goym knívar, saksar og el-amboð í einum læstum øki.
• Set verjuknøttar og sjálvvirkandi sløkking á komfýrin.
• Set „Steðga“ ella „Sera heitt“ skilti nærindis ovninum, brauðristaranum og strikujarninum, so tey ikki kunnu taka eld.
• Still heitavatnstankin á 49 °C fyri at minka vandan fyri brenniskaða.
• Tak burtur plastfrukt og magnetar, sum síggja út sum matur, tí tey kunnu síggja etilig út.

Nakrir fáir praktiskir vanar hjálpa eisini:

• Verð verandi í rúminum, tá komfýrið, ovnurin ella eitt hvast amboð er í nýtslu.
• Brúka tallerk, sum ikki brotna lætt, tá tit turka upp og dekka borð.
• Halt gólvini turr og rein, meðan tit kosta ella turka.
• Um persónurin áður brúkti amboð, mælir Alzheimer’s Association til at taka vandamiklar lutir burtur úr amboðsrúminum, so ein trygg uppgáva, sum at pússa eitt stykki av træi, framvegis kann gerast.

Hvat um tey gera tað „skeivt“?

Lat tað fara. Eitt handklæði, sum er lagt saman í tríggjar partar í staðin fyri tveir, er framvegis eitt samanlagt handklæði. Alzheimer’s Association setir tað beint: tað, sum hevur týdning, er tíð saman og at persónurin kennir seg nyttigan, ikki um handklæðini eru løgd rætt saman. Um nakað veruliga má gerast umaftur, bíða til seinni og ger tað, uttan at persónurin sær tað.

At rætta í løtuni kann gera eina hugnaliga uppgávu til eina áminning um tað, sum er mist. „Takk, hetta er ein stór hjálp“ er næstan altíð tað rætta at siga.

Nær skulu vit steðga?

Steðga ella skift, tá tú sært tekin um frustratión, tráleik ella minkandi áhuga. At enda tíðliga er eitt gott úrslit, ikki eitt miseydnaðist tiltak. Tú kanst:

• skifta til eitt lættari stig
• fara yvir til nakað róliga, sum tónleik ella ein kopp av kaffi
• royna aftur seinni ella ein annan dag
• bara sita saman

Um persónurin sigur nei, trýst ikki á. Sí hvat tú kanst gera, tá ið persónurin sigur nei, har tú finnur blíð ráð.

Lætt hjálp til ein róligari løtu

Tá kropsligar gerandisuppgávur ikki bera til, kann tað framvegis berast til at sortera og finna pør, meðan tit sita. Sort Together letur teg trýsta á myndir og leggja tær í kurvar til køkin ella urtagarðin, og Picture Pairs er eitt blítt samsvarandi spæli við stórum myndum og ongari tíðartakmarking. Conversation Cards hevur opin hugskot um heimið og familjuna, sum passa væl saman við ein kopp av kaffi, tá arbeiðið er liðugt.

Fyri hjálp til at fáa gerandisuppgávur inn í dagin, sí okkara vegleiðing til ein róligan gerandisdag. Fyri fleiri hugskot eftir støði, sí virksemi í miðstøði.