Putlispøl hjá fólki við demens: stykki-, orðaputl og lætt á netinum

Eitt stykki-putlispæl breitt út á matborðið er ein tann lættasta virkisemin at deila. Tit kunnu sita saman uttan at noyðast at tosa nógv, myndin gevur okkurt at práta um, og tað kennist gott at seta seinasta bitin í. Putlispøl mugu tó broytast, eftirsum demensin broytist. Eitt putlispæl, sum er ov torført, kann venda ein róligan seinnapart til ein frustrerandi. Hendan síðan greiðir frá, hvussu tú velur og setur upp stykki-putlispøl, orðaputl og lætt netputlispøl, og hvat tú kanst gera, tá tey gerast torfør.

Eru putlispøl hóskandi fyri fólk við demens?

Nógv hava gleði av teimum, serliga tey, sum áður vóru vøn at gera putlispøl. Alzheimer’s Foundation of America nevnir orðaleit, kortspøl og borðspøl millum virksemi á tíðliga stiginum, og NHS nevnir netspøl og putlispøl á teldli sum ein hátt at vera virkin á.

Putlispøl eru ikki viðgerð. Einki putlispæl er víst at seinka ella steðga demens; vegleiðingin okkara um heilaspøl og demens greiðir frá granskingini. Orsøkin til at gera eitt putlispæl er, at tað kann vera ein hugnalig og upptikin løta saman. Alzheimer’s Association tekur tað saman: legg dent á gleði, ikki á úrslit.

Hvussu velur tú eitt stykki-putlispæl til onkran við demens?

Far eftir tí, sum persónurin hevur hug at gera, og hvussu seinasta putlispælið gekk, ikki eftir einum stigi.

Tal av bitum

Tað er einki rætt tal. Ein, sum altíð hevur dámt putlispøl, kann enn hava gleði av nøkrum hundraðum bitum tíðliga, meðan onkur annar er glaðast/ur við umleið tólv. Ein praktisk regla: um seinasta putlispælið kendist sum stræv, vel eitt við umleið helminginum av bitunum. Um tað varð liðugt skjótt og persónurin vildi hava meira, far eitt sindur upp.

Stødd og kensla av bitunum

• Størri bitar eru lættari at síggja, taka upp og venda.
• Tjúkkir, sterkir bitar liggja stillir og tola at detta niður.
• Ein matt yvirflata minkar um glampi undir lampum og vindeygum.
• Lat vera við smáum bitum, um persónurin kundi fingið fyri at seta lutir í munnin, sum kann henda seinni í demensgongdini.

Myndin

• Evni fyri vaksin. Garðar, køkur, gamlir bilar, húsdjór, ein bygd við sjógvin, ein yndisítróttur. Ikki teknimyndir ella nakað, sum sær út sum eitt barnaleikur.
• Skiljandi litalond. Ein reyð lon, ein bláur bátur og ein grønur vøllur eru lættari enn ein himmal, sum fyllir helmingin av putlispælinum.
• Kent og persónligt. Ein mynd av einum staði, har persónurin hevur búð, ella ein frítíðarítriv, sum hann helt av, gevur nógv at tosa um. Summi prentsmiðjur kunnu gera eina familjumynd um til eitt stykki-putlispæl.

Hvussu gera tit eitt putlispæl saman?

Set tað upp, so persónurin beint kann fara til tann stuttleiga partin.

1. Vel eitt gott stað. Gott ljós, ein stólur við armlønunum og eitt borð ella ein bakki, har putlispælið kann liggja.
2. Set lokið á eskinum upp, so tit bæði kunnu síggja tað.
3. Vend bitunum upp, áðrenn tit byrja.
4. Sortera kantbitini sjálv/ur, ella ger rammuna fyrst og lat miðjuna vera eftir til persónin.
5. Bólka bitar eftir liti í nakrar grunnar bakkar ella tallerkar.
6. Rætt ein bit yvir í senn, um bingin kennist ovurstór. „Eg haldi, at hesin hoyrir til lónina.“
7. Tosa um myndina, ikki um, hvussu langt tit eru komin. „Hetta minnir meg um bátin, pápi hevði.“
8. Lat tað liggja. Kom aftur til tað fleiri dagar. Tað hastar ikki.
9. Steðga á einum góðum noti, tá ein bitur er komin á pláss, meðan tað enn kennist gott.

National Institute on Aging ráðgevur at hjálpa persóninum at byrja, ansa eftir frustratión og lata hann bara hyggja, um hann hevur størri gleði av tí. At hyggja at tær seta bitar í og vísa á, hvar ein kundi passa, er eisini at vera við.

Lætt netputlispøl

Eitt putlispæl á teldli hevur nakrar veruligar fyrimunir: eingir burturmistir bitar, stórar myndir, sum fylla skermin, og einki borð at rudda.

Ókeypis Picture puzzle okkara klippir eina mynd í 4 ella 9 bitar. Trýst á tveir bitar fyri at skifta teir, til myndin er heil. Høvuðsmyndin er altíð á skermin sum hjálp, eingin klokka gongur, og tú kanst steðga nær sum helst. Fýra bitar hóska til nógv í miðskeiðnum, tá onkur situr við síðuna av.

Fyri enn einfaldari myndaspæl, royn Find the same, har tú trýstur á myndina, sum passar til eina ovast, ella Sort together, har myndir verða løgd í kurvar, til dømis í køkin ella í garðin.

Orðaputl: orðaleit og krossorð

Orðaputl hóska til tey, sum altíð hava dámt tey, vanliga fyrr í demensgongdini.

• Orðaleit í stórari skrift. Ókeypis Word search okkara nýtir stórar stavir og bert fá orð, sum ganga tvørtur um og niður, ongantíð á skrá ella aftureftir. Spæl tað á skermi ella prenta tað.
• Les listan hart upp. Ein persónur les eitt orð, hin leitar eftir tí. Tað er heilt í lagi bara at seta ring um fyrsta stavin.
• Krossorð í stórari skrift úr putlispølabókum kunnu virka tíðliga. Les ávísingarnar hart upp, deilið pennin og skrivið svarini saman. Lætt, evnisbundin krossorð eru betri enn gáturnar.
• Tosa um orðini. „Garður“ kann føra til tíggju minuttir um tómatar.

Fyri fleiri virksemi á pappíri og hvussu tú prentar tey, so tey eru lætt at síggja og halda í, sí ókeypis prentivinarlig virksemi við demens.

Hvørji putlispøl hóska á hvørjum stigi?

Stigini renna saman, og góðir og torførir dagar eru vanligir.

Nær skalt tú gera eitt putlispæl lættari ella steðga?

Ansa eftir sukkum, at bitar verða skumpaðir burtur, endurtiknum „eg klári tað ikki“ ella stúrinum útliti. Hesi tekin siga, at nakað skal broytast, ikki at tú skalt halda fram.

• Ger tað minni. Færri bitar, ella lat bert tey fáu síðstu vera eftir til persónin.
• Ger sjálv/ur meira av tí og bjóða persóninum at hjálpa við tí lætta.
• Skift til okkurt líknandi: sortera bitar eftir liti, eitt netputlispæl við 4 bitum ella tekning við liti.
• Steðga. Legg tað til viks og fáið tykkum eina kopp av te. Tit kunnu koma aftur ein annan dag, ella lata vera.

Um putlispøl fara at kennast sum ein áminning um tað, sum er torført, er tað heilt í lagi at leggja tey frá sær. Tað eru nógvar aðrar mátar at hava góða tíð saman; okkara 101 hugskot til virksemi er eitt gott stað at leita.