At vitja onkran við demens á røktarheimi ella sjúkrahúsi

At vitja onkran, tú ert glaður í, á røktarheimi, ellisheimi ella sjúkrahúsi kann vekja nógvar kenslur. Tú ivast kanska í, hvat tú skalt siga, hvat tú skalt hava við, ella um vitjanin hevur nakað at týða, um viðkomandi ikki minnist hana. Hon hevur týdning. National Institute on Aging vísir á, at fólk við Alzheimer ofta kenna seg væl við felagsskap, sjálvt um tey ikki minnast, hvør vitjandi er. Hendan síðan gevur praktisk stig til áðrenn, undir og eftir eina vitjan, umframt serlig ráð til sjúkrahúsdvølur.

Hvussu fyrireiki eg eina vitjan?

Lítil fyrireiking kann gera vitjanina lættari hjá tykkum báðum.

• Vel eina góða tíð. Dementia Australia mælir til at vitja, tá persónurin vanliga er mest vakin, sum hjá nógvum er um morgunin ella mitt á degi. Family Caregiver Alliance mælir til at frætta teg um skráina á stovninum og vitja í frítíð heldur enn undir tiltøkum.
• Spyr starvsfólkini. Spyr, hvussu persónurin hevur havt tað í dag, og hoyr eftir reglunum um mat, kelidjór ella túrar út.
• Pakka ein lítlan vitjanarsekk. Ein ella tveir lutir at deila eru nóg mikið (sí listan niðanfyri).
• Fyrireika nøkur evni. Persónurin hevur kanska ikki tíðindi at fortelja, so hav tíni egnu við: tíðindi frá familjuni, veðrið, ein dyst, eina stutta søgu.
• Set tínar egnu væntanir. Summar vitjanir verða heitar og prátingarsamar. Aðrar verða stillar ella truplar. Bæði er vanligt.

Hvat skal eg hava við?

Hav lutir við at deila, ikki lutir, sum royna. Góð val eru til dømis:

• Ein lítil myndaalbum við stórum, týðiligum myndum. Skriva á baksíðuna, hvør er á myndunum, so starvsfólkini kunnu hjálpa.
• Ein tónleikalisti við yndissangum á telefonini, við einfaldum heyrnartólum ella einum lítlum hátalara.
• Okkurt mjúkt at halda um, sum eitt kent teppi, eitt turriklæði ella ein troyggja.
• Handkrem til eina varliga handamassasju, um persónurin dámar at verða nertur.
• Eitt blað ella myndabók um ein gamlan áhuga, sum urtagarður, bilar, fuglar ella mating.
• Ein yndisbiti, um starvsfólkini siga, at tað er trygt.
• Kendir lutir til kamarið. Family Caregiver Alliance mælir til blómur, plantur, familjumyndir og list, ella eina stóra plakat við gomlum familjumyndum.
• Ein teldil, til at hyggja at familjumyndum ella spæla eitt róligt spæl saman.

Hvat kunnu vit gera saman undir vitjanini?

At gera okkurt saman kann taka trýstið av samrøðuni. Dementia Australia mælir til at hyggja at myndum, gera eina lætta handgerð, seta plantur, lurta eftir tónleiki, eta ein bita saman ella ganga ein túr uttanum bygningin. Nakrar aðrar hugskot:

1. Hygg at myndum. Vís á tað, tú sært: „Hygg, ein fíggindis hattur.“ „Hendan strondin sær so góð út.“ Lat persónin leiða. Lat vera við at spyrja: „Hvør er hetta?“
2. Spæl tónleik og syng. Kendir sangir kunnu lyfta lagið og geva eina felags løtu, eisini tá tað er trupult at tosa.
3. Gakk ein stuttan túr. Family Caregiver Alliance mælir til at ganga runt á stovninum, serliga í garðinum, um har er ein. Ein túr í koyristóli riggar eisini.
4. Gev eina handamassasju. Eitt sindur av handkrem og spakulig strok á hondunum kunnu róa.
5. Hjálp við persónligum røkt. Dementia Australia nevnir at greiða hárið, mála negl ella hjálpa persóninum í yndisbúnan, um viðkomandi dámar tað.
6. Spæl eitt einfalt spæl. Family Caregiver Alliance mælir til kort, dominobrickur ella tað, sum persónurin plagdi at spæla. Á einum teldli ber til at spæla Picture Pairs við myndunum sjónligum og uttan tíðarmark. Photo Pairs ger myndir, tú velur, til eitt samsvarandi spæl, og myndirnar verða verandi í kagara tín.
7. Hygg at onkrum saman. Family Caregiver Alliance mælir til stuttligar filmar og gamlar filmar. Sjálvt um persónurin ikki fylgir søguni, kunnu tit sita nærhendis og deila tíðina.
8. Les hart. Eitt stutt yrking, ein yndispartur ella eitt bræv frá einum familjulimi.
9. Sit bara saman. At halda um hondina ella sita still saman er eisini ein verulig vitjan. Alzheimer’s Association vísir á, at tað er í lagi ikki at vita, hvat tú skalt siga, og at tað hevur størst týdning, at tú ert har.

Conversation Cards kunnu hjálpa, tá tú ikki veitst, hvat tú skalt siga meira. Hvørt kort hevur eina mynd og eina opin kveikju til samrøðu.

Hvussu skal eg tosa undir vitjanini?

• Ger teg kunnugan hvørja ferð. „Hey pápi, tað eri eg, Márk, sonur tín.“ NIA mælir vitjandi til stutt at greiða frá, hvør teir eru, tá samrøðan byrjar.
• Kom frammanífrá og set teg í eygahædd.
• Lat vera við at rætta ella argumentera. NIA ráðleggur vitjandi frá at rætta persónin, um hann ella hon feilur ella gloymir okkurt.
• Ver tolin, tá orðini eru trupul at finna. Gev góða tíð.
• Svara kenslum. Um persónurin tykist sorgarbundin ella stúrin, viðurken tað, áðrenn tú skiftir evni.
• Lat vera við spurningar, sum royna, sum „Minnist tú meg?“ ella „Hvat fekkst tú til døgurða?“

Sí okkara ráð um samskifti fyri meira.

Hvat geri eg, tá viðkomandi sigur: „Eg vil heim“?

Svara kensluni aftan fyri orðini (leiðbeiningin okkara um tá onkur altíð spyr um at sleppa heim fer djúpari). Family Caregiver Alliance greiðir frá, at „Eg vil heim“ vanliga er ein máti at siga „Eg kenni meg ikki væl“ uppá, og mælir til svar sum „Sig mær frá heiminum hjá tær“ ella „Hvat dámar tær best heima?“ Dementia Australia leggur afturat, at „heima“ kann merkja eina tíð ella eitt stað, har persónurin kendi seg tryggan, til dømis í barnadøgunum.

Royn at:

• viðurkenna kensluna: „Tað ljóðar, sum tú saknar heimin.“
• bjóða trygd við at nerta varliga, um tað er vælkomið
• hyggja at myndum ella tosa um familjuheimið
• bjóða ein túr, okkurt at drekka ella ein bita

Lat vera við at argumentera ella greiða frá, hví viðkomandi ikki kann fara. Tað hjálpir sjáldan og ger ofta bert meira órógv.

Hvussu leingi skal ein vitjan vara?

Styttri og oftari vitjan riggar ofta betur. Family Caregiver Alliance vísir á, at persónurin vanliga ikki minnist, um tú varð verandi í fimm minuttir ella fimm tímar, og mælir til, at tríggjar stuttar vitjanir um vikuna kunnu vera betri enn ein long. Dementia Australia sigur, at tað er eingin røtt tali av vitjanum ella røtt longd.

Í fyrstu vikunum eftir eina flutning á røktarheim mælir Family Caregiver Alliance til at vitja ofta og so spakuliga finna eina regluliga rútinu. Spyr starvsfólkini, hvat tey síggja.

Hvussu fari eg, uttan at tað órógvar viðkomandi?

At fara kann vera tað truplasta. Dementia Australia mælir til:

• Sig, hvussu leingi tú kanst vera, tá tú kemur. „Eg kann vera ein tíma, so fari eg at keypa inn.“
• Brúka eina samveru sum náttúrligt endi. „Tá vit eru liðug við hendan sangin, fari eg.“
• Laga tíðina eftir einum máli ella tiltaki, ella bið starvsfólkini hjálpa persóninum at fara víðari við okkrum øðrum.
• Halt farvælið stutt og tað sama hvørja ferð. At drála, biðja um umbering ella verða verandi „bara eitt sindur longur“ kann gera komandi farvæl truplari.

Eftir at tú ert farin, er tað vanligt at kenna seg sorgarbundnan. Lat teg hvíla. Um persónurin gjørdist órógvaður, kunnu starvsfólkini vanliga hjálpa viðkomandi at róa seg stutt eftir.

At vitja onkran við demens á sjúkrahúsi

Eitt sjúkrahús er larmandi, ókent og fult av fremmandum fólki, og tað kann vera sera strævið hjá einum persóni, sum livir við demens. Leiðbeiningin hjá NIA um at fara á sjúkrahús við einum persóni við Alzheimer mælir til:

• Lat onkran vera hjá persóninum so nógv sum gjørligt: ein familjulimur, ein álítandi vinur ella ein lønt røktari.
• Gev starvsfólkunum eitt ark við persónligum upplýsingum um gerandisdagin, yndisnavnið, hvat viðkomandi dámar og ikki dámar, møguligar orsakir til órógv og ikki-munnlig tekin á pínu. Legg avrit á kamarið og á sjúkrarøktarastøðina.
• Hjálp við at eta og drekka. Eldri fólk kunnu fáa ov lítið av mati á sjúkrahúsi. Lat upp íløt, hjálp við máltíðir, et saman, og bjóða at drekka.
• Hav róandi lutir við, sum myndir ella andaligir lutir.
• Minka um larm. Sløkk fyri sjónvarpinum og minka um ljóðið frá telefon og útropum.
• Royn róandi vanar, sum stillan tónleik, at lesa, biðja, syngja ella hyggja í gomlum myndum.
• Eggja til at røra seg so nógv, sum tað er trygt, við góðkenning frá starvsfólkunum.
• Sig læknanum frá beinanvegin, um persónurin knappliga tykist verri ella øðrvísi. NIA greiðir frá, at knapplig, álvarslig forvirring, sum nevnist delirium, kann standast av trupulleikum sum smittu, fepur, væskutrot ella árin av heilivági, og at tað krevur læknaliga meting.

Ein stutt, rólig vitjan við einum kendum andliti og einum yndissangi kann vera tann mest hugnaligi parturin av einum sjúkrahúsdegi.

At hava børn við á vitjan

Børn kunnu hava nógva hlýju við sær. Fyrireika tey frammanundan við einfaldum og ærligum orðum, halt vitjanina stutta, og gev teimum eina uppgávu, til dømis at vísa eina tekning ella geva eina mynd. NIA vísir á, at børn og fólk við Alzheimer kunnu njóta einfaldar samverur saman, sum at hyggja í eini myndaalbum ella lurta eftir tónleiki. Dementia Australia mælir til at pakka ein lítlan posa við onkrum góðgæti ella stillum lutum, sum kunnu halda smábørnini upptikin.

Tak eisini sær av tær sjálvum

At vitja kann vera troyttandi og kensluliga strævið, serliga um persónurin er nógv broyttur. Tað er í lagi at vitja sjaldnari, um tú hevur tørv á tí, at hava ein vin við til stuðul, ella at fara tíðliga ein trupullan dag. Fyri hugskot um at taka sær av tær sjálvum, sí egnrøkt hjá teimum, sum røkja. Um tú býr langt burtur, sí leiðbeiningina okkara um telefonsamtølur og videosamtølur.