Uttandura og urtagarðsligir virksemi hjá fólki við demens

Fyri nógv fólk er urtagarðurin ein av teimum mest kendu støðunum, tey vita um. At grava, vatna og tína blómur nýtir førleikar, ið vórðu lærdir fyri longum, og at vera uttandura gevur fríska luft, sólarljós og fuglasong. National Institute on Aging nevnir at taka sær av plantum, planta blómur og grønmeti, og at tosa um, hvussu planturnar vaksa, sum virksemi, ið fólk við Alzheimer kunnu dáma. Hendan síðan fevnir um, hvat tit kunnu royna, hvussu ein urtagarður kann gerast lættari at brúka, og hvussu tit kunnu vera trygg í hita, sól og tá onkur fer avstað.

Hvørji uttandura og urtagarðslig virksemi rigga væl?

Bestu uppgávurnar eru einfaldar, kendar og kunnu gerast standandi ella sitandi. Vel út frá tí, persónurin hevur dámað fyrr.

Í urtagarðinum

1. Vatning. Ein lítil, lætt vatnkanna ella ein mildur slanguhøvur og nakrir fáir pottar, sum lætt er at røkka. Vatning hevur ein týðiligan byrjan og enda og er torført at gera skeivt.
2. At sáa fræ í pottar. Alzheimer’s Foundation of America mælir til at sáa fræ í smáar pottar og hyggja at teimum vaksa. Stór fræ sum baunir, sólblómur ella ertur eru lættari at halda um.
3. At tína visnaðar blómur. At kneppa visnaðar blómur av við hondunum er ein blíð og endurtakandi uppgáva. Vel plantur uttan tornar.
4. At høsta grønmeti ella urtir. Kirsuberjatómatar, baunir og urtir eru lættar at tína og góðar at smakka á. Tak tær við inn at brúka til døgurða.
5. At lukta av og nerta við urtum. Rosmarin, mynta og lavendla hava sterkar, góðar angir. Gnið eitt blað millum fingrarnar og halt tað fram.
6. At kosta ein stíg ella veru. Ein lættur kostur á einum fløtum, turrum undirlagi, um javnvágin er góður.
7. At fylla eina fuglamatarstøð. Setið so saman og hyggið eftir, hvør kemur at vitja.

Innandura, tá ið ikki ber til at fara út

• Ein urtagarður í vindeygakarmiinum við basilikum, persillu ella grasleyk.
• At planta á einum borði við dúk. AFA mælir til at brúka bakkar, sum halda moldini á einum stað, og at flyta mold við smáum koppum.
• At seta blómur saman við avskornum blómum og grønum úr garðinum ella frá handlinum.
• Pressaðar blómur úr einum vøttubundi, sum seinni kunnu límast á kort. Sí handarbeiði og skapandi virksemi fyri fleiri hugskot.
• At gera lavendlu- ella rósuposar, eitt annað hugskot frá AFA, sum letur angina úr urtagarðinum verða innandura.

At sleppa út og rundan um

• Ein stuttur túr rundan um húsaðrar, í einum parki ella á einum urtagarðssøluplássi, í róligum taki við einum staði at seta seg.
• At sita uttandura á einari veru ella einari beink fyri at lurta eftir fuglum og kenna vindin. Hetta er eitt heilt virksemi í sær sjálvum.
• At vitja ein almennan urtagarð á eini róligari tíð á degnum. NHS viðmerkir, at summi støð hava sansagarðar við angandi plantum, strukturum og vatni.
• At geva dunnum ella hyggja at fuglum við eitt vatn, við tryggari fjarstøðu frá vatnkantinum.

Hvussu geri eg ein urtagarð lættari at brúka?

Flyt urtagarðin upp til persónin, ikki øvugt.

• Høg urtabeð ella høgir pottar í umleið miðjuhædd gera, at eingin skal knæleggja ella beygja seg.
• Pottar á einum borði rigga væl hjá fólki, sum brúka koyristól ella heldur dáma at sita.
• Breiðir, slættir stígar uttan leysar steinar ella slangur, sum liggja tvørtur um, minka vandan fyri at snáva.
• Sátipláss við armlønum og skugga á leiðini, so tað altíð ber til at hvíla.
• Amboð við tjukkum, mjúkum hondtøkum, sum eru lætt at halda um. Lat greinaklippur, knívar og alt hvasst liggja.
• Eitt inngirt øki við læstri grind, har persónurin frítt kann kanna runt, meðan tú ert nærindis.

Hvørjar plantur eigur eg at sleppa undan?

Vel plantur, sum eru tryggar at nerta við, og helst tryggar, um onkur smakkar á tær. AFA mælir til at brúka plantur, sum ikki vanliga irritera húðina, kanna eftir ovurviðkvæmi, og hava eygað væl við øllum, sum kunnu halda mold fyri at vera mat. Heimastrygdarleiðbeiningin hjá NIA fevnir eisini um at taka eitraðar plantur burtur ella læsa tær inni.

• Slepp undan tornutum rósum, kaktusum og plantum við sevju, sum irritera húðina.
• Kanna allar plantur, tú ikki ert vísur í, hjá einum eiturstovui ella á einum urtagarðssøluplássi, áðrenn tú plantar.
• Kendar yndisplantur kunnu vekja góðar kenslur. AFA nevnir rósur og jólakaktus sum dømi. Vel sløg uttan tornar.
• Hav tøðevni, skordýraeitur og illgrasmiðlar læst inni, og brúka tey ikki á økjum, har persónurin kann røkka.

Hvussu verji eg okkum í hita og sól?

Legg uttandura tíðina eftir veðrinum. NIA greiðir frá, at eldri hava størri vanda fyri heitusjúku, millum annað tí kroppurin tillagar seg verri til hitabroytingar, og summi heilivág ávirka, hvussu kroppurin klárar hitan.

• Far út tíðliga ella seint. Slepp undan miðdegi í heitum mánaðum. Kanna hitavísitølini, ikki bara hitastigið.
• Bjóða ofta vatn. Bíða ikki eftir, at persónurin sigur, at hann ella hon er tystur. Slepp undan alkohol og koffeinhaldigum drykkjum í hitanum.
• Klæðið tykkum eftir veðrinum. Ljós, rúgvus klæði, ein breiðskygdur hattur og sólbrillur.
• Brúka sólverju. NIA mælir til breiðvirkandi sólverju við SPF 15 ella hægri, sum verður sett á aftur ígjøgnum dagin.
• Vel skugga. Set borðið at planta á undir einum træi ella einari parasoll.
• Halt tað stutt. Ein stutt løta uttandura kann vera nóg mikið, serliga á heitum døgum.
• Gev gætur eftir ávaringarteknum. NIA nevnir høvuðpínu, ørkymlan, svimbul ella ógleði sum møgulig tekin um heitusjúku. Ein persónur við demens sigur kanska ikki frá, at hann ella hon hevur tað illa, so hygg eftir andliti og atburði. Far inn, køl niður við vatni og einum køligum klúti, og fá læknahjálp, um tað ikki batnar skjótt. Heitaslag, við teknum sum svíma, ørkymlan ella turra, reyða húð, er ein neyðstøða: ring 112.

Kaldur veður hevur eisini týdning. Um veturin eigur tú at halda uttandura tíðina stutta og syrgja fyri, at hendur og føtur eru heit og turr.

Hvussu handfari eg villing, tá vit fara út?

Ver altíð hjá persóninum, tá tit eru uttandura. Alzheimer’s Association sigur, at seks av tíggju fólkum, ið liva við demens, fara avstað minst eina ferð, og nógv gera tað fleiri ferðir. Tað kann henda á øllum stigum.

Ráðini hjá NIA um at fara avstað og villast fevna millum annað um:

• Syrg fyri, at persónurin ber samleika ella eitt sjúkraband við navni, bústaði og tínum telefonnummari, ella set merki á klæðini.
• Hav eina nýliga mynd ella video av persóninum.
• Lat grannarnar vita, at persónurin kann fara avstað.
• Tryggja garðin við einum girðing og einari læstri grind.
• Lat ikki onkran, sum áður er farin avstað, vera einsamallan.

Alzheimer’s Association mælir eisini til at skapa innandura og uttandura øki, sum trygt kunnu verða kannað, og at leggja virksemi til ta tíð á degnum, tá órógvin oftast kemur. Ein túrur í einum tryggum, inngirdum garði kann passa væl, tá órógvin kemur seint á degnum. Sí okkara leiðbeining um órógva seint á degnum.

Um persónurin hvørvur, mælir Alzheimer’s Association til at leita á økinum rundan um beinanvegin og ringja 112, um viðkomandi ikki er funnin aftur innan 15 minuttir. Sig løgregluni frá, at persónurin livir við demens.

Hvussu tillagi eg urtagarðsarbeiði, tá umstøðurnar broytast?

Summum dámar betur at hyggja at, meðan tú arbeiðir. NIA viðmerkir, at tað er í lagi at lata persónin bara hyggja, um tað er tað, ið honum ella henni dámar.

Nær eiga vit at fara inn aftur?

Far inn, tá persónurin sær troyttur, heitur, kaldur, ótryggur út ella liðugur at vera úti. Tíggju stutt, góð minuttir eru betri enn ein langur seinnapartur, sum endar við ótta ella órógv. At steðga tíðliga er ein góður úrslit.

Tak urtagarðin inn á skermin

Á regnvejrsdøgum hevur Sort Together ein urtagarðskurv til at flokka myndir, og Conversation Cards hevur opin spurningarspurningar, sum kunnu leiða til søgur um urtagarðin. Um tit koma inn frá hitanum og kenna tykkum stressað, bjóðar Calm Breathing eina spaka, róliga løtu, sum tit kunnu taka saman. Fyri fleiri hugskot, sum byggja á nerting, angi og ljóð, sí okkara leiðbeining um sansaligar virksemi.