Virksemi við demens á byrjunarstigi

Á byrjunarstiginum av demens liva nógv nógv tað sama lívið sum áður. Tey kunnu arbeiða, gera sjálvboðið arbeiði, hitta vinir og skipa nógv av degnum sjálvi. Virksemi hava vanliga ikki tørv á at verða skift út, men á nakrar fáar tillagingar, so tey framvegis eru stuttlig. Leikluturin hjá tær er meira sum ein maki enn sum røktarfólk: onkur, sum stuðlar, leggur til rættis saman við persóninum og stígur bert inn, tá biðið verður um tað.

Hvat virksemi hóska seg væl við demens á byrjunarstigi?

Tey bestu virksmini á byrjunarstiginum eru vanliga tey, sum persónurin longu er glaður fyri, gjørd eitt sindur lættari. Alzheimer’s Foundation of America nevnir hugskot sum kort og borðspøl, orðaleitir, at ganga túrar, dans, garðsløgur, at seta blómur saman, at fortelja søgur, at mála, tónleik, at skriva dagbók, at skriva brøv, at gera frímerkjaalbum, at gera mat og halgisiðir.

Tað, sum ofta broytist, eru umstøðurnar, ikki sjálvt virksemið. Alzheimer’s Association vísir á, at fólk á byrjunarstiginum kunnu byrja at halda seg aftur frá tí, tey áður høvdu hug at gera, og gevur dømi um onkran, sum kennir seg ovfarin á eini stórari veitslu, men hevur tað betri í einum lítlum bólki. Tosið opið um, hvat kennist truplari, og gerið tillagingarnar saman.

Spyr fyrst, og ger avtalu um, hvussu tú hjálpir

Vegleiðingin hjá Alzheimer’s Association um byrjunarstigið leggur upp til nakrar vanar, sum eisini hóska seg væl til virksemi:

• Spyr beint. „Hvat hevði gjørt lesibólkin lættari hjá tær?“ gevur eitt betri svar enn at gita.
• Rokna við, at tey duga. Um eingin trygdarvandi er, lat persónin royna, og gev stuðul heldur enn at taka yvir.
• Ger avtalu um eitt tekin. Vel eitt orð ella eitt nikk, sum merkir „tað er í lagi at stíga inn“, til dømis tá eitt navn ikki vil koma fram í einum kortspæli.
• Spyr av og á. Spyr, um nóg mikið av hjálp er, ov nógv ella ov lítið.

Hugskot til virksemi á byrjunarstiginum

Halt fram við leiklutum og frítíðarítrivi

• Halt fram við eini føstari uppgávu. Eitt vikuligt sjálvboðið arbeiði, ein sangkórur ella eitt felag gevur vikuni fasta skipan. Um tað verður strongt, kann ein styttri ella róligari leiklutur hóska betur.
• Legg matætlanir saman. Um tað at keypa inn er farið at gerast strævligt, leggur Alzheimer’s Association upp til at biðja persónin hjálpa við at leggja matætlanina fyri vikuna og skriva innkeypslistan í staðin.
• Ger mat og baka. Fylgið einari yndisuppskrift saman. Legg tilfar í røð, áðrenn tit byrja, so stigini eru sjónlig.
• Ger garðsløgur. Legg ætlan fyri eitt beð, vel fræ ella plantur og gerið arbeiðið saman. Ein skrivligur listi við garðsarbeiðinum fyri vikuna hjálpir.
• Halt fram við hondverki. Træsmiður, seyma, binding ella modelframleiðsla kunnu halda fram við einfaldari mynstrum og góðari lýsing.

Spøl til stuttleika

• Spæl kort og borðspøl. Kendi spøl eru lættast. Spælið á liðum, so eingin stendur einsamallur í miðdeplinum, og haldið støðuna leysliga ella sleppið henni heilt.
• Royn eina orðaleit við stórari skrift. Okkara word search kann spælast á skerminum ella prentast til eina róliga løtu.
• Legg pútluspøl. Vel eitt tal av bitum, sum kennist avslappandi, ikki avbjóðandi. Picture puzzle er ein stutt útgáva á skerminum, og okkara vegleiðing um pútluspøl við demens greiðir frá, hvussu tú velur eitt.
• Ver við í spurnartevlingum fyri stuttleikan. Summum dámar sera væl ein spurnarkvøld á liði. Um tað byrjar at kenna sum ein roynd, vel so okkurt annað, ella royn okkara lættu spurnartevlingaspurningar, sum koma við svarmøguleikum og ongari støðu.

Spøl eru her til gleði. Einki spæl er víst at viðgera ella seinka demens; les meira í heilaspøl: hvat granskingin sigur.

Skriva, hugsa aftur og goym

• Skriva dagbók. Alzheimer’s Association leggur upp til at skriva dagbók sum ein hátt at arbeiða við kenslunum eftir eina staðfesting. Nakrar fáar linjur um dagin er nóg mikið.
• Leið eina lívssøgubók. Byrjunarstigið er ein góður tími hjá persóninum at velja sínar egnu myndir og skriva ella siga søgurnar aftanfyri. Sí endurminningarvirksemi.
• Skriva brøv. Eitt bræv til eitt barnabarn, ein gamlan vin ella ein fyrrverandi arbeiðsfelaga kann týða nógv fyri báðar partar.
• Tosa um myndir. Photo pairs ger familjumyndir til eitt blítt samsvarandi spæl, og conversation cards geva lættar byrjanir til eina samrøðu.

Far út og rør teg

National Institute on Aging leggur upp til at halda fram við kendum túrum, so leingi tit bæði hava tað gott við tí. Legg teir til bestu tíðina á degnum hjá persóninum, og syrg fyri, at teir ikki gerast ov langir.

• Stuttir mentanartúrar. Eitt savn, ein framsýning seinnapartin ella ein listaframsýning, helst tá tað er róligt.
• Svimjing. NIA mælir til ein svimjihyl á eini róligari tíð á degnum.
• Gongubólkar og dansiflokkar. NHS nevnir dans, tai chi, yoga, svimjing og gongubólkar, og demensvinarlig tiltøk, har tey finnast.
• Sangbólkar og minniskaféir. Avslappaðir bólkar, har fólk, sum liva við demens, og teirra makar kunnu møta øðrum í somu støðu.

Smáar broytingar, sum halda virksemi stuttlig

Nær tú eigur at taka tað róligt

Steðga ella broyt eitt virksemi, tá tað gevur meira strongd enn gleði. Endurtikin frustratión, at halda seg frá einum frítíðarítrivi ella at siga „eg megni tað bara ikki longur“ er vert at tosa blídliga um, ikki at trýsta áfram. Ofta er svarið ein minni útgáva av tí sama. Tá persónurin hevur tørv á meiri hjálp til at byrja og fylgja stigum, kunnu hugskotini í virksemi á miðstigi hóska betur. Fyri meira um stuðlandi samrøðu, sí ráð um samskifti, og fyri nógv fleiri hugskot, sí 101 virksemi.

Makar hava eisini tørv á stuðli. Byrjunarstigið er ein góður tími at byggja upp títt egna netverk av hjálp; sí egnumsøkjur hjá teimum, sum syrgja fyri onkran.