Tji omundu ngu ri nomutjise wokuzemba tja naka poo tja pindike otjiungura

Wa ṱuna oviṋa avihe, wa yandja otjinyanda poo okuryanga, nu wa zuu “Kako.” Poo otjiungura tja uta nawa nu tja yanda nokaputirise nga ka undirwa kokure nembo ekukutu. Otjiṋa hi matji tjiti kutja u ise ombepo, nu otjiṋa tji matji tjitwa potuingi. Okunaka nokupindikisiwa potuingi ombuze, kakuṋiṋikiza. Okukondja okuzuva kutja ombuze ndji mai hee tjike potuingi ku ku raisira kutja mo yenene okurora tjike.

Omena ratjike omundu ngu ri nomutjise wokuzemba tja naka oviungura?

Potuingi pe nonda, nandarire kutja omundu ke nokuyenena oku i hungira momambo. Alzheimer’s Association mai tja okunaka mape ya aku hee kutja omundu ke nokuyenena okutjita otjiungura poo u notira okurora. Onda ozondjivisiro ze ri:

• Matji munika otjizeu. Otjiungura nai tji hepa ounongo omutjise wokuzemba mbu wa tjita ouzeu, nu okuṱira komurungu womundu warwe ku eta ohoṋi.
• Matji munika otjovanatje. Ovandu ovanene ve muna oviperendero vyomanyando, omaraka womizumbi wovanatje noviungura mbi mavi munika aayo vya ungurirwa ovanatje.
• Okurwa. Ovandu ovengi ve nomasa omaṱiṱi kombunda yeyuva. Tara oviungura ovipore komatango komuhuka.
• Okuhinomuhuka morutu. National Institute on Aging (NIA) mai tamuna ouhihamo, okuhinokurara nawa, ouzeu wokumuna poo okuzuva, oupupu wombunda, ondjara, onyota nozondjandje zovipo vyomiti omipe otjoviṋa mbi mavi eta ouzeu.
• Oviṋa ovingi tjinene vi tjitwa. Oratiyo ndji mai poso, omahungi omengi poo ondjuwo ndje ura ovandu mape ya avi pindikisa.
• Okumuna kutja wa ṋiṋikiziwa. NIA mai tamuna okuṋiṋikiziwa okutjita otjiṋa Alzheimer tji ya tjita otjizeu tjinene, poo okuzemburukisa oviṋa mbya tjitwa poo ovandu, otjonda yomapindikiro.
• Omuinyo omuvi. Okuhina okuyorokera oviṋa mape ya aku ri otjiraisiro tjomuinyo omuvi, nu otjiṋa hi tji sokuhungirwa nonganga.
• Eye ke nokuvanga uriri. Ovandu ovanene ve nouyara wokutja kako.

Hi sokurora tjike tji ma tja kako?

Yakura okuti kako mohange, nu rundurura otjiṋa: oruveze, otjiungura, oupupu poo omuano mu mo ningire.

1. Tji esa nai. “Kape notjiponga. Mape ya kombunda.” Nu kayenda kotjiṋa tjarwe nokuhina okusisa omuinyo.
2. Rora rukwao kombunda. Alzheimer’s Association mai tunduuza okurora rukwao kombunda, poo moruveze rwarwe meyuva.
3. Tji tjita otjiṱiṱi. Okupatasana kumwe uriri moruveze rwotjinyanda atjihe. Oruvava rumwe uriri moruveze rwondjatu yozombanda. Oviperendero oviṱiṱi, ozondando ozoṱiṱi, oviperendero mbi vya sewa amavi munika.
4. Yandja ozondando mbari. “Mo vanga okutara oviperendero vyozondera poo okupuratena komizumbi?” Ondando i yarura ombepo yokutja u nomasa.
5. Ningira ekwatho moruveze rwokutjita nawa. “Mo yenene okundjivatera okutoorora oviṋa mbi?” poo “Mo yenene okundjiraera kutja omuhivirikwa uṋe mbu mau munika nawa?” Okumunika omunandengu ku ri momuano warwe tjinene nokurorwa.
6. Uta oveni. Uta otjiungura mene ye nokuhina okupura. Ovandu ovengi ve rihonga mo tji otjiṋa tji matji tjitwa rukuru, nu nandarire kutja kave notji tjita, mwa kara pamwe oruveze.
7. Rundurukira kotjiṋa tjomurutu poo otjipore. Okuryanga okasupi, omizumbi, okatjaerwa, okupeta ozombanda, poo okupata pamwe okusuva okupore. NIA mai tunduuza okurundurura ombango komizumbi, embo poo okuryanga.
8. Mu esa ma tjite momuano we. Tji ma vanga okunyanda momuano warwe pu nomirari, kayenda nao. Alzheimer’s Association mai tunduuza okukara omupore momuano mu mu tjita oviṋa.

Hi sokutja tjike tji ma pindike?

Kende kouteṱi, tjita eraka roye ri rire etiti nu mu yanḓiparisa. Omirari vya Alzheimer’s Association ohunga nomapindikiro mavi tunduuza okujaruka kombunda nokuningira orusa, okutjita omambo omahange nomawa, nokuyandja ondando ndja hongorerwa pokati kozondando mbari. Omambo nge ri momuano mbo:

• “Ndji undjira ko, otjiṋa hi matji pindikisa. Ngatu tji ese.”
• “Mo tjiti nawa. Ami mbi ri popezu na ove.”
• “U noruveze okundjivatera notjiṋa tjarwe?”
• “Ngatu nwe po otee moruveze?”

Nu mana otjiungura nokuhina okutji tjita otjinene. Omirari vyetu vyokuhungira vi nozondunge zarwe ohunga na imbi mbi mo yenene okutja.

Hi sokuyepa tjike?

Ozondando tjiva ozongwa potuingi ze tjita kutja oviṋa vi rire ovivi.

• Okuripatasana poo okuṋiṋikiza. “Indjo, rumwe uriri rukwao” poo “Ove wa suverere otjiṋa hi” potuingi kavi vatere.
• Okupura omapuriro wokurora poo okuvyurura. “Ove mo tjiwa kutja otjiṋa hi otjikwaye” poo “Kako, tji tja posa” vi weza ombata.
• Okutjita otjovandu. NIA mai zemburukisa ovatarere kutja omutjise, ka omundu, ongwa u eta omarundurukiro nga.
• Okumupata poo okumuhakahanisa. Alzheimer’s Association mai tunduuza kutja o yere eraka roye kombanda, o raise omburuma, o mu patere, o mu ṋiṋikize, o mu tjaere, o mu nyanekere, o mu hinokuteya poo o ripatasane na ye, nu o yandjere omanyinganyingiro omatjimanga ngu ma tjitwa pu ma ha munu.
• Okutjita kutja me rimunu ondjo. “Ami mbe ku ṱunina oviṋa avihe mbi” ku tjita kutja amuyevari mu kare navi.
• Okumuvara omambo. “Omuṋiṋikize” poo “omuzeu” vi horeke onda yatjiri nu vi tjita kutja i rire ouzeu okuzengurura.

Me yenene vi okuzuva kutja otjikwaye tji tji ri kongotwe yokunaka tjinene?

Tjanga ondjivisiro ombupu oure wotjivike poo vivari. NIA mai tja okutjevera omarundurukiro womuinyo ku vatera ovatarere novavatere vouṱiṱu okukotora omuhingo nokuzuva onda.

Tjanga:

• oruveze meyuva;
• otjikwaye tji wa yandja nomuano mu we tji ningira;
• imbi mbya ri amavi tjitwa peneṋe (ombosiro, ovayenda, oratiyo);
• omuano ma rara, ma ri nokunwa, nu oruveze rwa katjitire mu tja hepa;
• omiti avihe omipe poo omitjise omipe.

Omihingo potuingi vi munika tjimanga: okunaka ku ku tjitwa kombunda yoiri onḓaṱu komuhuka uriri, notjinyanda tjimwe uriri, poo tji oratiyo i ri pozombura uriri. Ondjira ya Family Caregiver Alliance ohunga nomuinyo womutjise wokuzemba mai tja nai: katu nokuyenena okurundurura omundu, posi ya matu yenene okurundurura omuinyo wetu noruveze pu tu ri.

Oruṋe tji me sokuhungira nonganga ohunga nokunaka poo okupindikisiwa?

Hungira nonganga tji omuinyo mau runduruka tjimanga, tjimanga tjinene, poo pamwe noviraisiro vyomitjise. NIA mai tja omarundurukiro omatjimanga poo ngu maye runduruka tjimanga momuinyo, tjinene tji omundu a ri nomutjise wombinda poo omarundurukiro omape womiti, ye sokuraerwa konganga tjimanga.

Hungira nonganga ye tjimanga tji wa munu:

• omapirukiro omatjimanga poo omarundurukiro omanene moure wozoiiri poo omayuva;
• oviraisiro vyouhihamo, tjimuna okurinyona, okutjevera orupa rworutu, poo ouzeu oupe wokunyinga;
• ozombura poo oviraisiro vyarwe vyomutjise wombinda;
• omiti omipe poo mbi vya rundururwa nu kombunda yavio omuinyo wa runduruka;
• okuhina okuyorokera oviṋa avihe, omipupo poo okuriyandja ku kwa kara oure wozombura mbari poo kombanda yanao;
• okunaka ovikurya poo omeva.

Alzheimer’s Association mai tunduuza okurorwa kuṱiṱu kuṱiṱu kouṱiṱu komundu auhe ngu noviraisiro vyomuinyo, tjinene tji vya munika tjimanga. Family Caregiver Alliance wina mai tunduuza okurora konganga rutenga, mena rokutja ouzeu womuinyo mape ya au kara nonda youṱiṱu. O uta, o esa poo o rundurura omuti auhe nokuhina okuhungira nonganga poo omuungure womiti.

Tji pe nomundu ngu ri motjiponga poo pe noviraisiro vyotjiponga tjoutjitu tjimanga, isana 112. NIA mai tunduuza okuraera omuyakure wombosiro kutja omundu u nomutjise wokuzemba.

Ouwa tji matu ha tjiti otjiṋa?

Ii. Omayuva tjiva otjiungura otjiwa tjinene okutjina otjiungura: okuhaama pamwe, okukambura momake, okupuratena koruteto ndu wa suvererwa, poo okutara ozondera pendje yorutjito. Ihi katjiṋa tjokuhihamwa. Ondjira yetu yokunyanda pamwe mai kahurura kutja omena ratjike okuyanda rukuru, poo okuhinauta, tji tji ri ondando ombwa.