Tra ta Persoon lesh Meenaghtys Gobbal Obbyr

T’ou kiartaghey dy chooilley red, cur gamman ny shooyl daue, as clashtyn “Cha nel.” Ny ta’n obbyr goaill toshiaght dy mie as jerrey lesh tablet er ny yeigh ersooyl as fockle geyre. T’eh cur er dy chooilley houney, as t’eh feer chadjin. Dy mennick ta gobbal as goll er-lheh ny çhaghteraght, cha nel eh creoghys. My oddys oo toiggal cre ta’n çhaghteraght, foddee eh soilshaghey dhyt cre dy hroailt ny lurg.

Cre’n fa ta persoon lesh meenaghtys gobbal obbraghyn?

Dy mennick ta oyr ayn, ga dy vel eh doillee da’n persoon cur eh ayns fockleyn. Ta’n Alzheimer’s Association gra dy vod shassoo noi gobbraghey çheet er yn oyr nagh vod yn persoon yn obbyr y yannoo ny dy vel aggle er eh y phrowal. Ta oyryn cadjin goaill stiagh:

• T’eh er ny hoilshaghey dy ve ro ghoillee. Ta’n obbyr nish shirrey schleioilyn ta meenaghtys er n’yannoo doillee, as t’eh cur nearey orroo failley kiongoyrt rish persoon ennagh.
• T’eh er ny hoilshaghey dy ve ro ghientynagh. Ta sleih aasit cur tastey da jallooyn gientynagh, coraaghyn arranagh as obbraghyn jeeaghyn myr dy row ad jeant son paitçhyn.
• Skeeys. Ta ny sloo bree ec ymmodee sleih ny sanmey ’sy laa. Jeeagh er obbyraghyn feagh ’sy fastyr anmagh.
• Neu-chesmadys corp. Ta’n National Institute on Aging (NIA) soilshaghey pian, fardail cadley, doilleeidyn fakin ny clashtyn, coamrey, accrys, paays as eiyrtyssyn lheeys noa myr oyryn foddee ve ec trimshey.
• Tooilley ry-heet er. Foddee çhellveeish feiyr, ymmodee co-loayrtyn ny shamyr lane dy ve ro vooar.
• Gennaghtyn er nyn stroial. Ta’n NIA enmys cur er persoon jannoo red ta Alzheimer’s er n’yannoo feer ghoillee, ny dy chooinaghtyn er reddyn ny sleih, myr oyr son imnea.
• Drogh aigney. Foddee coayl taitnys ayns reddyn ve ny cowrey jeh trimshey cree, as ta shen feeu insh da lhiaghtee.
• Cha nel ad geearree eh, shen ooilley. Ta kiart ec sleih aasit dy ghra “cha nel”.

Cre oddys oo prowal tra t’ad gra “cha nel”?

Goaill rish y “cha nel” dy feagh, eisht caghlaa red ennagh: yn traa, yn obbyr, yn doilleeid ny yn aght t’ou briaght.

1. Lhig da ve son y traa t’ayn. “Ta shen mie dy liooar. Foddee ny sanmey.” Eisht gow er ash gys red ennagh elley gyn osney.
2. Prowal reesht ny sanmey. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy hroailt reesht ny sanmey, ny ec traa elley jeh’n laa.
3. Jean eh ny sloo. Un chooilleeney ayns ynnyd jeh gamman slane. Un towl ayns ynnyd jeh baskad ny ghareeyn. Ny sloo jallooyn, ny sloo reihyssyn, jallooyn faagit ry-akin.
4. Cur daa reih daue. “Share lhiat jeeaghyn er ny jallooyn eeanlee ny clashtyn kiaull?” Ta reih cur erash ennaghtyn dy reill.
5. Briaght son cooney ayns ynnyd jeh prowal. “Oddys oo cooney lhiam ad y reaghey?” ny “Oddys oo ginsh dou cre’n daah ta jeeaghyn share?” T’eh er-lheh gennaghtyn dy vel feme orroo na gennaghtyn dy vel ad er nyn browal.
6. Toshiaght eh oo hene. Cur toshiaght er yn obbyr rish lhiattee ad gyn briaght. Ta ymmodee sleih goaill ayrn tra ta red ennagh goll er hannah, as mannagh vel ad, t’ou foast er cheau traa cooidjagh.
7. Gow gys red corpagh ny feagh. Shooyl giare, kiaull, greim dy ee, fillaghey ghareeyn, ny tammylt ennal feagh cooidjagh. Ta’n NIA coyrlaghey dy hyndaa yn aire gys kiaull, lioar ny shooyl.
8. Lhig daue eh y yannoo er yn aght oc hene. My t’ad geearree cloie er aght elley na ta ny reillyn gra, gow marish. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy ve lhiggey lesh.

Cre oddys oo gra tra t’ad goll er-lheh?

Jean ny sloo, lhig da dty choraa ve ny injilley as cur gerjagh daue. Ta stoo Alzheimer’s Association mychione imnea coyrlaghey dy huittym erash as briaght son kied, gra reddyn feagh as mie, as cur reih stiurit eddyr daa reih. Raaueyn ayns y spyrryd shen:

• “Ta mee beggey, ta’n fer shoh cur er dy chooilley. Lhig dooin scuirr.”
• “T’ou jannoo dy mie. Ta mee ayns shoh mayrt.”
• “Vel traa ayd dy chooney lhiam lesh red ennagh elley?”
• “Jeanmayd giu cappan dy hey ayns ynnyd jeh?”

Eisht cur jerrey er yn obbyr gyn jannoo red mooar jeh. Ta tooilley ayns nyn coyrleyn co-loayrt.

Cre lhisagh oo shaghney?

Foddee ymmodee freggyrtyn dooghyssagh cur reddyn ny smessey.

• Arganey ny lhiettrimys. “Tar, un red elley ny lomarcan” ny “S’gooidsave lhiat shoh” cha nel eh cooney dy mennick.
• Briaghtyn-prowal ny cur stiagh. “T’ou toiggal cre ta shoh” ny “Cha nel, ta’n fer shen aggairagh” cur tooilley tranlaase er.
• Goaill eh dy persoonagh. Ta’n NIA cur cooinaghtyn da kiarailtee dy nee yn ghooghys, cha nee yn persoon, ta cur er ny caghlaaghyn shoh.
• Crammaghyn ny siyr. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey gyn dty choraa y hroggal, gyn aggle y yeeaghyn, gyn yn persoon y chorneil, y chramman, y chumrail, y choyrt fo chrosh, gyn geamagh as gyn arganey maroo, as dy haghney caghlaaghyn doaltattym ass yn shilley oc.
• Jannoo ymmyd jeh cooilleeney-loght. “Ren mee kiartaghey ooilley shoh er dty hon” faagey ny s’messey diu nyn neesht.
• Cur enmyn orroo. Ta “creoi” ny “doillee” follaghey yn oyr firrinagh as jannoo eh ny s’doillee dy chaghlaa.

Kys oddys oo feddyn magh cre ta er cooyl gobbal reesht as reesht?

Jean noteyn aashagh son shiaghtin ny ghaa. Ta’n NIA gra dy vod coontey caghlaaghyn ayns ymmyrkey cooney lesh kiarailtee as shirveishaghyn slaynt feddyn magh patrone as toiggal yn oyr.

Screeu sheese:

• traa yn laa;
• cre hug oo daue as kys ren oo briaght;
• cre va goll er mygeayrt y mysh (sheean, goaldee, çhellveeish);
• kys ren ad cadley, gee as giu, as tra ren ad ymmyd jeh’n chamyr-y-ghlenney er jerrey;
• lheeys erbee noa ny doghan er y gherrid.

Dy mennick ta patronyn ry-akin dy tappee: gobbal nagh vel taghyrt agh lurg 4 d.fastyr, agh lesh gamman er lheh, ny agh tra ta’n çhellveeish er. Ta stoo Family Caregiver Alliance mychione ymmyrkey meenaghtys cur eh dy aashagh: cha nod mayd caghlaa yn persoon, agh foddee mayd caghlaa nyn ymmyrkey hene as y çhymmyltaght.

Tra lhisagh mee loayrt rish lhiaghtee mychione gobbal ny goll er-lheh?

Loayr rish lhiaghtee tra ta ymmyrkey caghlaa dy doaltattym, dy tappee, ny marish cowraghyn doghan. Ta’n NIA gra dy lhisagh caghlaaghyn doaltattym ny tappee ayns ymmyrkey, er lheh my ta doghan er ve ec y phersoon ny caghlaaghyn lheeys er y gherrid, ve currit gys tastey lhiaghtee er-y-chooyl.

Cur fys er y lhiaghtee oc dy tappee my hee oo:

• mee-hushtey doaltattym ny caghlaa mooar harrish ooryn ny laghyn;
• cowraghyn pian, myr sampleyr crampaghey, coadey ayrn jeh’n chorp, ny doilleeid noa lesh gleashaghey;
• chiass ny cowraghyn elley jeh doghan;
• lheeys noa ny er ny chaghlaa as caghlaa ayns ymmyrkey ny lurg;
• coayl taitnys ayns bunnys dy chooilley red, jeir ny tayrn erash fud ny h-ashoonyn;
• gobbal bee ny jough.

Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey scrutaght lheeys lane son peiagh erbee lesh cowraghyn ymmyrkey, er lheh tra t’ad jeeaghyn dy doaltattym. Ta Family Caregiver Alliance myrgeddin coyrlaghey dy loayrt rish y lhiaghtee hoshiaght, er-yn-oyr dy vod oyr lheeys ve ec doilleeidyn ymmyrkey. Ny toshighey, ny scuirr ny ny jean caghlaa er lheeys erbee gyn loayrt rish lhiaghtee ny pharmaseyder.

My ta peiagh erbee ayns gaue ny my ta cowraghyn erbee ayns jeh stayd lheeys jeean, cur fys er 999. Ta’n NIA coyrlaghey dy insh da’n fer-freagyrtee dy vel meenaghtys er y phersoon.

Vel eh kiart mannagh vel shin jannoo red erbee?

Ta. Laa ennagh, yn obbyr share t’ayn gyn obbyr erbee: soie cooidjagh, cummal laueyn, clashtyn recortyssyn ennoil, ny jeeaghyn er eeanlee ass yn uinnag. Cha nel shen failleil. Ta nyn stoo mychione cloie cooidjagh soilshaghey cre’n fa foddee scuirr dy moghey, ny gyn toshiaght er chor erbee, ve yn reih chair.