Nígbà tí Ẹni tí Ó Ní Dementia Bá Kọ̀ tàbí Bínú Sí Ìgbòkègbodò Kan

Ẹ ti ṣètò gbogbo nǹkan, ẹ fúnni ní eré tàbí rírìn, ẹ sì gbọ́ “Rárá.” Tàbí ìgbòkègbodò náà bẹ̀rẹ̀ dáadáa ó sì parí pẹ̀lú tábìlẹ́ẹ̀tì tí a tì sẹ́yìn àti ọ̀rọ̀ mímú. Ó ń sọ ọkàn ni di ahẹrẹpẹ, ó sì wọ́pọ̀ gan-an. Kíkọ̀ àti ìbínú sábà máa ń jẹ́ ìránṣẹ́, kì í ṣe orí kunkun. Mímọ ohun tí ìránṣẹ́ náà jẹ́ sábà máa ń fi ohun tí ẹ ó gbìyànjú lẹ́yìn náà hàn yín.

Kí ló dé tí ẹni tí ó ní dementia fi ń kọ àwọn ìgbòkègbodò?

Nígbà gbogbo ìdí kan wà, àní bí ẹni náà kò bá lè fi sí ọ̀rọ̀. Alzheimer’s Association sọ pé ìkọ̀sílẹ̀ lè túmọ̀ sí pé ẹni náà kò lè ṣe iṣẹ́ náà tàbí pé ó bẹ̀rù láti gbìyànjú. Àwọn ìdí tí ó wọ́pọ̀ pẹ̀lú:

• Ó dà bí èyí tí ó ṣòro jù. Ìgbòkègbodò náà ń nílò àwọn ọgbọ́n tí dementia ti mú kí ó ṣòro báyìí, kíkùnà níwájú ẹnìkan sì jẹ́ ìtìjú.
• Ó dà bí ti ọmọdé. Àwọn àgbàlagbà ń ṣàkíyèsí àwọn àwòrán àwòrán-àrá, ohùn orin àti àwọn ìgbòkègbodò tí ó dà bí èyí tí a ṣe fún àwọn ọmọdé.
• Àárẹ̀. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ní agbára díẹ̀ ní ìgbà tó bá yá lọ́jọ́. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò parọ́rọ́ ìrọ̀lẹ́.
• Àìfararọ ara. National Institute on Aging (NIA) ṣe àkójọ ìrora, àìsùn, ìṣòro ríran tàbí gbígbọ́, ìdìgbẹ́, ebi, òùngbẹ àti ipa àìfẹ́ oògùn tuntun gẹ́gẹ́ bí àwọn ohun tí ó lè fa ìdààmú.
• Ó pọ̀ jù tí ń lọ. Tẹ́lifíṣọ̀n tí ó ń pariwo, ọ̀pọ̀ ìjíròrò tàbí yàrá tí ó kún lè pọ̀ jù fún wọn.
• Nímọ̀lára pé a ń fipá mú wọn. NIA dárúkọ fífi ipá mú ni láti ṣe ohun tí Alzheimer ti mú kí ó ṣòro gan-an, tàbí láti rántí àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ tàbí ènìyàn, gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ń fa ìbínú.
• Ìṣesí tí ó rẹlẹ̀. Pípàdánù ìfẹ́ sí àwọn nǹkan lè jẹ́ àmì ìsoríkọ́, èyí tí ó yẹ kí a mú wá sọ́dọ̀ dókítà.
• Wọn kàn kò fẹ́ ni. Àwọn àgbàlagbà ní ẹ̀tọ́ láti sọ pé rárá.

Kí ni ó yẹ kí n gbìyànjú nígbà tí wọ́n bá sọ pé rárá?

Ẹ gba “rárá” náà pẹ̀lú ìparọ́rọ́, lẹ́yìn náà ẹ yí nǹkan kan padà: àkókò, ìgbòkègbodò, bí ó ṣe le tó tàbí bí ẹ ṣe ń béèrè.

1. Ẹ jẹ́ kí ó lọ fún ìsinsìnyí. “Ó dára. Bóyá lẹ́yìn náà.” Lẹ́yìn náà ẹ lọ sí nǹkan mìíràn láìsí mímí ẹ̀dùn.
2. Ẹ tún gbìyànjú lẹ́yìn náà. Alzheimer’s Association dá a lábàá gbígbìyànjú lẹ́ẹ̀kan sí i lẹ́yìn náà, tàbí ní àkókò ọjọ́ mìíràn.
3. Ẹ mú un kéré. Ìbáramu kan dípò gbogbo eré. Aṣọ ìnura kan dípò agbọ̀n aṣọ. Àwọn àwòrán díẹ̀, àṣàyàn díẹ̀, àwọn àwòrán tí a fi sílẹ̀ ní ríran.
4. Ẹ fúnni ní àṣàyàn méjì. “Ṣé ẹ fẹ́ wo àwọn àwòrán ẹyẹ tàbí gbọ́ orin díẹ̀?” Yíyàn ń dá ìmọ̀lára ìṣàkóso padà.
5. Ẹ béèrè fún ìrànlọ́wọ́ dípò ìṣe. “Ṣé ẹ lè ràn mí lọ́wọ́ láti yan àwọn wọ̀nyí?” tàbí “Ṣé ẹ lè sọ àwọ̀ wo ni ó dára jù?” Dídá nílò yàtọ̀ gan-an sí dídán wò.
6. Ẹ bẹ̀rẹ̀ rẹ̀ fúnra yín. Ẹ bẹ̀rẹ̀ ìgbòkègbodò náà lẹ́gbẹ̀ẹ́ wọn láì béèrè. Ọ̀pọ̀ ènìyàn ń darapọ̀ nígbà tí nǹkan bá ti ń lọ, bí wọn kò bá sì darapọ̀, ẹ ti lo àkókò papọ̀ síbẹ̀.
7. Ẹ yí padà sí nǹkan ti ara tàbí ohun tí ó ń tuni lára. Rírìn kúkúrú, orin, oúnjẹ ìpápánu, kíká aṣọ, tàbí ìdúró mímí parọ́rọ́ tí a jọ ṣe. NIA dá a lábàá yíyí àfiyèsí sí orin, ìwé tàbí rírìn.
8. Ẹ jẹ́ kí wọ́n ṣe é ní ọ̀nà tiwọn. Bí wọ́n bá fẹ́ ṣe eré náà yàtọ̀ sí bí òfin ṣe sọ, ẹ bá wọn lọ. Alzheimer’s Association gbà á nímọ̀ràn jíjẹ́ aláyípadà.

Kí ni ó yẹ kí n sọ nígbà tí wọ́n bá bínú?

Ẹ dín ìyára kù, ẹ rẹ ohùn yín sílẹ̀, kí ẹ sì fi wọ́n lọ́kàn balẹ̀. Ìtọ́sọ́nà Alzheimer’s Association lórí ìbínú dá a lábàá fífà sẹ́yìn àti bíbéèrè ìyọ̀ǹda, lílo àwọn gbólóhùn parọ́rọ́, rere, àti fífúnni ní àṣàyàn tí a tọ́ sọ́nà láàárín méjì. Àwọn gbólóhùn ní ẹ̀mí yẹn:

• “Má bínú, èyí ń ṣe ni lẹ́rù. Ẹ jẹ́ kí a dúró.”
• “Ẹ ń ṣe dáadáa. Mo wà níbí.”
• “Ṣé ẹ ní àkókò láti ràn mí lọ́wọ́ pẹ̀lú nǹkan mìíràn?”
• “Ṣé kí a mu ife tíì dípò?”

Lẹ́yìn náà ẹ parí ìgbòkègbodò náà láìfi ṣe ọ̀ràn ńlá. Àwọn ìmọ̀ràn ìbánisọ̀rọ̀ wa ní ìsọfúnni sí i lórí ohun tí a ó sọ.

Kí ni ó yẹ kí n yẹra fún?

Àwọn ìhùwàsí àdánidá kan máa ń mú nǹkan burú sí i.

• Jíjiyàn tàbí fífi ipá mú. “Wá o, ẹ̀ẹ̀kan sí i péré” tàbí “Ẹ fẹ́ràn èyí” kì í sábà ṣèrànwọ́.
• Bíbéèrè ìbéèrè dídán wò tàbí títún wọn ṣe. “Ẹ mọ ohun tí èyí jẹ́” tàbí “Rárá, èyí kò tọ́” ń fi ìdààmú kún un.
• Gbígbà á sí ti ara ẹni. NIA ránni létí pé àìsàn náà, kì í ṣe ẹni náà, ni ó ń fa àwọn àyípadà wọ̀nyí.
• Dídí wọn mọ́lẹ̀ tàbí ṣíṣe ìkánjú. Alzheimer’s Association gbà á nímọ̀ràn pé kí ẹ má gbé ohùn yín sókè, kí ẹ má fi ìbẹ̀rù hàn, kí ẹ má dì wọ́n mọ́ kọ̀rọ̀, kí ẹ má dì wọ́n mọ́lẹ̀, kí ẹ má dè wọ́n, kí ẹ má bá wọn wí, kí ẹ má fojú fò wọ́n tàbí jiyàn pẹ̀lú wọn, àti láti yẹra fún ìṣíkiri òjijì tí wọn kò rí.
• Lílo ẹ̀bi. “Mo ṣètò gbogbo èyí fún yín” ń jẹ́ kí ẹ̀yin méjèèjì nímọ̀lára burú sí i.
• Fífi orúkọ pe wọ́n. “Orí kunkun” tàbí “ẹni tí ó le” ń fi ìdí gidi pamọ́, ó sì ń mú kí ó ṣòro láti yanjú.

Báwo ni mo ṣe lè mọ ohun tí ó wà lẹ́yìn kíkọ̀ léraléra?

Ẹ kọ àkọsílẹ̀ rírọrùn fún ọ̀sẹ̀ kan tàbí méjì. NIA sọ pé títọpa àwọn àyípadà ìhùwàsí lè ran àwọn olùtọ́jú àti àwọn olùpèsè ìtọ́jú ìlera lọ́wọ́ láti mọ àṣà kan àti láti wá ohun tó ń fà á.

Ẹ kọ sílẹ̀:

• àkókò ọjọ́;
• ohun tí ẹ fúnni àti bí ẹ ṣe béèrè;
• ohun tí ó ń ṣẹlẹ̀ ní àyíká yín (ariwo, àwọn àlejò, tẹ́lifíṣọ̀n);
• bí wọ́n ṣe sùn, jẹun àti mu, àti ìgbà tí wọ́n lo ilé ìgbọ̀nsẹ̀ kẹ́yìn;
• àwọn oògùn tuntun tàbí àìsàn láìpẹ́ yìí.

Àwọn àṣà sábà máa ń hàn kíákíá: kíkọ̀ tí ó ń ṣẹlẹ̀ lẹ́yìn agogo 4 ìrọ̀lẹ́ nìkan, pẹ̀lú eré kan pàtó nìkan, tàbí nígbà tí tẹ́lifíṣọ̀n bá wà ní títan nìkan. Ìtọ́sọ́nà Family Caregiver Alliance lórí ìhùwàsí dementia sọ ọ́ ní rírọrùn: a kò lè yí ẹni náà padà, ṣùgbọ́n a lè yí ìhùwàsí wa àti àyíká padà.

Ìgbà wo ni ó yẹ kí n bá dókítà sọ̀rọ̀ nípa kíkọ̀ tàbí ìbínú?

Ẹ bá dókítà sọ̀rọ̀ nígbà tí ìhùwàsí bá yí padà lójijì, kíákíá, tàbí pẹ̀lú àwọn àmì àìsàn. NIA sọ pé àwọn àyípadà òjijì tàbí èyí tí ń yípadà kíákíá nínú ìhùwàsí, pàápàá bí ẹni náà bá ti ní àkóràn tàbí àyípadà oògùn láìpẹ́, yẹ kí a mú wá sí àfiyèsí dókítà lójúkan.

Ẹ kàn sí dókítà wọn kíákíá bí ẹ bá ṣàkíyèsí:

• ìdààmú ọkàn òjijì tàbí àyípadà ńlá láàárín wákàtí tàbí ọjọ́;
• àwọn àmì ìrora, bíi ṣíṣe ojú ríronú, dídá apá kan ara dúró, tàbí ìṣòro tuntun láti rìn;
• ibà tàbí àwọn àmì àkóràn mìíràn;
• oògùn tuntun tàbí tí a yí padà tí àyípadà nínú ìhùwàsí tẹ̀lé;
• pípàdánù ìfẹ́ sí fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo nǹkan, ẹkún tàbí yíyọra tí ó gùn ju ọ̀sẹ̀ méjì lọ;
• kíkọ oúnjẹ tàbí ohun mímu.

Alzheimer’s Association gbà á nímọ̀ràn àyẹ̀wò ìṣègùn tó péye fún ẹnikẹ́ni tí ó ní àwọn àmì ìhùwàsí, pàápàá nígbà tí wọ́n bá hàn lójijì. Family Caregiver Alliance tún gbà á nímọ̀ràn ṣíṣàyẹ̀wò pẹ̀lú dókítà ná, nítorí àwọn ìṣòro ìhùwàsí lè ní ìdí ìṣègùn. Ẹ má bẹ̀rẹ̀, dáwọ́ dúró tàbí yí oògùn èyíkéyìí padà láì bá dókítà tàbí oníṣègùn oògùn sọ̀rọ̀.

Bí ẹnikẹ́ni bá wà nínú ewu tàbí tí àwọn àmì pàjáwìrì ìṣègùn bá wà, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín. NIA dá a lábàá sísọ fún ẹni tí ó gba ìpè pé ẹni náà ní dementia.

Ṣé ó dára bí a kò bá ṣe nǹkan kan rárá?

Bẹ́ẹ̀ ni. Ní àwọn ọjọ́ kan, ìgbòkègbodò tó dára jù ni àìsí ìgbòkègbodò: jíjókòó papọ̀, dídi ọwọ́ mú, gbígbọ́ àwo orin àyànfẹ́, tàbí wíwo ẹyẹ ní fèrèsé. Ìyẹn kì í ṣe ìkùnà. Ìtọ́sọ́nà wa lórí ṣíṣe eré papọ̀ ṣàlàyé ìdí tí dídáwọ́ dúró ní kùtùkùtù, tàbí àìbẹ̀rẹ̀ rárá, lè jẹ́ ìpinnu tó tọ́.