Rĩrĩa mũndũ ũrĩ na dementia arega kana araakara

Ũhaarĩria maũndũ mothe, ũkamũhe mũtambo kana gũthiĩ gũceera, na ũkaigua, „Aca.” Kana mũtambo ũkambĩrĩria wega na ũgĩthira na kabati gũtindĩkwo na kiugo kĩa ũũru. Ũndũ ũcio no ũkũnyamarie ngoro, na nĩ wa kawaida mũno. Kũrega na kũrakara kaingĩ nĩ ndũmĩrĩri, ti ũremi wa kwenda. Kũmenya ndũmĩrĩri ĩyo ĩgũkĩra kaingĩ no gũkuonie ũrĩa ũngĩgeria thutha.

Nĩ kĩĩ gĩtũmaga mũndũ ũrĩ na dementia arege mawĩra?

Kaingĩ harĩ na gĩtũmi, o na mũndũ angĩkorwo ndangĩhota kũgĩtaarĩria na ciugo. Alzheimer’s Association yugaga atĩ kũrega no kuonanie mũndũ ndangĩhota kũruta wĩra ũcio kana nĩaretigĩra kũgeria. Maũndũ marĩa kaingĩ matũmaga ũndũ ũcio wĩkĩke nĩ:

• Nĩũraoneka mũritũ mũno. Wĩra ũcio rĩu ũkũbatario ũhoti ũrĩa dementia ĩtũmĩte ũtuĩke mũritũ, na kũremwo mbere ya mũndũ ũngĩ no gũtũme mũndũ aconoke.
• Nĩũraoneka ta wa twana. Andũ akũrũ nĩmonaga mbica cia tũthaka, mĩario ta ya twana, na mawĩra marĩa mekũoneka ta mathondekeirwo twana.
• Kũnoga. Andũ aingĩ makoragwo na hinya mũnini thutha wa mĩaraho. Rora mawĩra ma kũhooreria hwaĩ-inĩ.
• Kũnyariirwo mwĩrĩ-inĩ. National Institute on Aging (NIA) ĩtaga ruo, kwaga toro wa kũigana, thĩna wa kuona kana kũigua, kũhĩnga nda, ngʼaragu, nyoota, na mĩriango ya dawa njerũ ta maũndũ mangĩtũma mũndũ anyariirwo.
• Maũndũ maingĩ mũno marĩ hamwe. TV ĩrĩ na inegene, mĩario mĩingĩ, kana nyũmba ĩiyũrĩte andũ no itũme mũndũ eĩtigĩre.
• Kwigua arahatĩrĩrio. NIA ĩtaga kũhatĩrĩrio kũruta ũndũ ũrĩa Alzheimer’s ĩtũmĩte ũtuĩke mũritũ mũno, kana kũririkanio maũndũ kana andũ, ta kĩndũ kĩngĩtũma mũndũ araakare.
• Ngoro ĩkĩnyiihĩrĩra. Kwaga kwenda maũndũ no gũkorwo kũrĩ kĩmenyithia kĩa kĩeha kĩa ngoro, na ũndũ ũcio nĩ wagĩrĩirwo nĩ kwario na ndagĩtarĩ.
• No atĩ ti kwenda. Mũndũ mũgima nĩetĩkĩrĩtio kuuga aca.

Ingĩgeria atĩa akĩnjĩra aca?

Etĩkĩra kuga aca na ũhooreru, ũcooke ũgarũre ũndũ: ihinda, wĩra, ũrĩa ũhũthĩte, kana ũrĩa ũramũũria.

1. Reke ũhoro ũcio rĩu. „Nĩ wega. No thutha.” Ũcooke ũthiĩ ũndũ-inĩ ũngĩ ũtarĩ na kũnyiihia mĩhũmũ.
2. Geria rĩngĩ thutha. Alzheimer’s Association ĩtaaraga kũgeria rĩngĩ thutha, kana ihinda rĩngĩ rĩa mũthenya.
3. Hũthia wĩra. Ũndũ ũmwe wa kũiganania handũ ha mũtambo wothe. Taulo ĩmwe handũ ha gĩkabu kĩa nguo. Mbica nini, mĩtũkĩ mĩnini, mbica igĩtigwo ikĩoneka.
4. Mũhe mĩtũkĩ ĩĩrĩ. „Ũkwenda tũrore mbica cia nyoni kana tũthikĩrĩrie nyĩmbo?” Kũmũhe mweke wa gũthuura nĩkũmũcookeria rũciaro rwa kwĩigua arĩ na ũhoti.
5. Mũũrie aakũteithie handũ ha kũmwĩra onanie ũrĩa angĩhota. „No ũndeithie gũtheria ici?” kana „No ũnjĩre rangi ĩrĩa ĩkoneka wega?” Kwĩigua ũrĩ wa bata nĩ kũndũ kũngĩ mũno na kwĩigua ũragerio.
6. Ambĩrĩria wee mwene. Ambĩrĩria wĩra hau hakuhĩ nake ũtarĩ kũmũũria. Andũ aingĩ nĩmanyitanagĩra rĩrĩa ũndũ ũkoretwo ũgĩthiĩ na mbere, na mangĩaga gwĩka ũguo, no mũkorwo mũgĩikarania hamwe.
7. Garũra ũthiĩ wĩra-inĩ wa mwĩrĩ kana wa kũhooreria. Kũceera hanini, nyĩmbo, kĩndũ gĩa kũrĩa, kũkunya nguo, kana kahinda ga kũhuhĩria na ũhooreru mũrĩ hamwe. NIA ĩtaaraga kũgarũra meciiria magacokerio nyĩmbo-inĩ, ibuku-inĩ, kana gũceera.
8. Reke arute wĩra na njĩra yake. Angĩenda kũruta wĩra na njĩra ĩngĩ na ĩrĩa watho uugĩte, etĩkĩra ũguo. Alzheimer’s Association ĩtaaraga gũkorwo ũrĩ mũhooreri na ũkagarũrũka.

Ingĩmwĩra atĩa akĩrakara?

Hoorera, nyihia mũgambo na ũmũũmĩrĩrie. Ũtaaro wa Alzheimer’s Association ũkoniĩ kũrakara uugaga ũthiĩ na thutha na ũhoorere, ũmũũrie rũtha, ũhũthĩre ciugo cia ũhooreru na njega, na ũmũhe mĩtũkĩ ĩĩrĩ ya gũthuura. Ciugo ta ici:

• „Nĩ ndacũkĩra, ũyũ nĩũrarakaria. Reke tũtige.”
• „Nĩũreka wega. Ndĩ haha hamwe nawe.”
• „Ũrĩ na ihinda ũndeithie ũndũ ũngĩ?”
• „Tũnyue cai handũ ha ũguo?”

Ũcooke ũrĩkie wĩra ũcio ũtaramũtua ũndũ mũnene. Mataaro maitũ ma mũario marĩ na ũhoro ũngĩ wa ũrĩa ũngĩaria.

Nĩ maũndũ marĩkũ njagĩrĩirwo nĩ gwĩthema?

Maũndũ mamwe marĩa mũndũ angĩĩka ateciirĩtie kaingĩ no matũme maũndũ momĩrĩre.

• Gũkararania kana kũhatĩrĩria. „Geragia o rĩngĩ rĩmwe” kana „Nĩwendete ũyũ” kaingĩ matingĩteithia.
• Kũmũũria ciũria kana kũmũrũngia. „Nĩũũĩ ũyũ nĩ ũũ” kana „Aca, ũcio ti guo” nĩkuongerera mĩritũ.
• Kwĩigua ũgurarĩirio nĩwe mwene. NIA ĩririkanagia arĩa mamenyagĩrĩra andũ atĩ nĩ mũrimũ, ti mũndũ, ũtũmaga mogarũrũku maya.
• Kũmũkuhĩrĩria mũno kana kũmũhiũhia. Alzheimer’s Association ĩtaaraga atĩ ndũkananene mũgambo, wonanie ũmakania, ũmũhingĩrĩrie, ũmũkuhĩrĩrie mũno, ũmũgirie, ũmũtetie, ũmũtiganĩrie, kana ũkararanie nake, ningĩ wĩtheme kwĩka maũndũ ma kĩhuhũkanio kũrĩa atangĩkuona.
• Kũhũthĩra kĩnyamaro. „Nĩndakũhaarĩirie maũndũ maya mothe” gũtũmaga inyuĩ eerĩ mwĩigue mũrĩ na ũũru makĩria.
• Kũmũgĩa marĩĩtwa. „Mũremi” kana „mũritũ” nĩkũhitha gĩtũmi kĩa ma na gũtũma gũtuĩke mũritũ gũkĩniina.

Ingĩmenya atĩa kĩrĩa gĩtũmaga arege kaingĩ?

Andĩka maũndũ manini kiumia kĩmwe kana igĩrĩ. NIA yugaga atĩ kũrũmĩrĩra mogarũrũku ma mĩtugo no kũteithie arĩa mamenyagĩrĩra andũ na ndagĩtarĩ kuona mũtaratara na kũmenya gĩtũmi.

Andĩka:

• ihinda rĩa mũthenya;
• kĩrĩa wamũheire na ũrĩa wamũũririe;
• maũndũ marĩa maarĩ hakuhĩ (inegene, ageni, TV);
• ũrĩa aakomete, aarĩire na aanyuire, na ihinda rĩrĩa aarĩĩtie gĩthima rĩa mũico;
• dawa ciothe njerũ kana mũrimũ wa hindi ya mĩthia.

Mĩtaratara kaingĩ nĩyonagwo narua: kũrega kũrĩa kũonekaga thutha wa saa kenda cia hwaĩ-inĩ tu, na mũtambo mwanya tu, kana rĩrĩa TV ĩgwatie tu. Mũtaratara wa Family Caregiver Alliance ũkoniĩ mĩtugo ya dementia uugaga na njĩra ĩhũthũ: tũtingĩgarũra mũndũ, no no tũgarũre mĩtugo iitũ na maũndũ marĩa matũthiũrũrũkĩirie.

Rĩ nĩ ihinda rĩrĩkũ njagĩrĩirwo nĩ kwaria na ndagĩtarĩ ũhoro wa kũrega kana kũrakara?

Aria na ndagĩtarĩ rĩrĩa mĩtugo ĩgarũrũkaga o rĩmwe, na ihenya, kana hamwe na imenyithia cia mũrimũ. NIA yugaga atĩ mogarũrũku ma kĩhuhũkanio kana marĩa magarũrũkaga na ihenya mũno, makĩria mũndũ angĩkorwo arĩ na mũrimũ wa kũgwatana kana aragarũrĩirwo dawa, magĩrĩirwo nĩ kũmenyithio ndagĩtarĩ o narua.

Arĩria ndagĩtarĩ wake o narua ũngĩona:

• kũgarũrũka kwa kĩhuhũkanio kana mogarũrũku manene thĩinĩ wa mathaa kana mĩthenya;
• imenyithia cia ruo, ta kũinamĩrĩra, kũgitĩra gĩcunjĩ kĩa mwĩrĩ, kana thĩna njerũ ya gwĩtwara;
• kũhiũha mwĩrĩ kana imenyithia ingĩ cia mũrimũ wa kũgwatana;
• dawa njerũ kana igarũrĩtwo irumĩrĩirwo nĩ mogarũrũku ma mĩtugo;
• kwaga kwenda maũndũ mothe ta mothe, maithori kana kwĩhitha ihinda rĩa ciumia igĩrĩ kana makĩria;
• kũrega irio kana maaĩ.

Alzheimer’s Association ĩtaaraga gũthuthurio kũrĩa kwagĩrĩire kwa mwĩrĩ nĩ ũndũ wa mũndũ o wothe ũrĩ na imenyithia cia mĩtugo, makĩria ciambĩrĩria o rĩmwe. Family Caregiver Alliance o nayo ĩtaaraga kwambĩrĩria na kũũria ndagĩtarĩ, tondũ mathĩna ma mĩtugo no makorwo marĩ na gĩtũmi kĩa mwĩrĩ. Ndũkambĩrĩrie, ũtige, kana ũgarũre dawa o na ĩrĩkũ ũtaarĩtie na ndagĩtarĩ kana mũndũ wa dawa.

Mũndũ o wothe angĩkorwo arĩ hatarini kana harĩ na imenyithia cia hatari ya mwĩrĩ ya narua, hũra thimũ 999 kana 112. NIA ĩtaaraga kwĩra mũndũ wa thimũ atĩ mũndũ ũcio arĩ na dementia.

Nĩ wega tũngĩaga gwĩka ũndũ o na ũrĩkũ?

Ĩĩ. Mĩthenya ĩmwe wĩra ũrĩa mwega mũno nĩ kwaga wĩra: gũikara hamwe, kũnyiitana moko, gũthikĩrĩria rwĩmbo rũrĩa mwendete, kana kũrorera nyoni irĩ nja ya ndirica. Ũcio ti ũremi. Mũtaratara witũ wa gũruta maũndũ hamwe nĩũtaarĩirie nĩ kĩĩ gĩtũmaga gũtiga tene, kana kwaga kwambĩrĩria, gũtuĩke itua rĩega.