เมื่อผู้มีภาวะสมองเสื่อมปฏิเสธหรือหงุดหงิดกับกิจกรรม

คุณจัดเตรียมทุกอย่าง เสนอเกมหรือการเดินเล่น แล้วได้ยินคำว่า “ไม่” หรือกิจกรรมเริ่มต้นได้ดีแต่จบลงด้วยแท็บเล็ตที่ถูกผลักออกไปและคำพูดแรง ๆ มันน่าท้อใจ และพบได้บ่อยมาก การปฏิเสธและความหงุดหงิดมักเป็นข้อความ ไม่ใช่ความดื้อรั้น การหาให้เจอว่าข้อความนั้นคืออะไรมักบอกว่าควรลองอะไรต่อไป

ทำไมผู้มีภาวะสมองเสื่อมจึงปฏิเสธกิจกรรม

มักมีเหตุผลเสมอ แม้ท่านจะพูดออกมาเป็นคำไม่ได้ Alzheimer’s Association ระบุว่าการขัดขืนอาจหมายความว่าท่านทำงานนั้นไม่ได้หรือกลัวที่จะลอง สาเหตุที่พบบ่อยได้แก่

• รู้สึกว่ายากเกินไป กิจกรรมนั้นต้องใช้ทักษะที่ภาวะสมองเสื่อมทำให้ยากขึ้น และการทำไม่ได้ต่อหน้าคนอื่นเป็นเรื่องน่าอาย
• รู้สึกว่าเหมือนของเด็ก ผู้ใหญ่สังเกตได้ถึงภาพการ์ตูน น้ำเสียงเหมือนร้องเพลงกล่อม และกิจกรรมที่ดูเหมือนทำมาให้เด็ก
• ความเหนื่อย หลายคนมีแรงน้อยลงในช่วงปลายวัน ดูกิจกรรมสงบ ๆ สำหรับช่วงบ่ายแก่
• ความไม่สบายทางร่างกาย National Institute on Aging (NIA) ระบุความเจ็บปวด นอนไม่พอ มองหรือได้ยินไม่ชัด ท้องผูก หิว กระหายน้ำ และผลข้างเคียงของยาใหม่ ไว้ในสาเหตุที่เป็นไปได้ของความทุกข์ใจ
• มีอะไรเกิดขึ้นพร้อมกันมากเกินไป โทรทัศน์เสียงดัง การสนทนาหลายวง หรือห้องที่แออัด ทำให้ท่วมท้นได้
• รู้สึกถูกผลัก NIA ระบุว่าการถูกผลักดันให้ทำสิ่งที่อัลไซเมอร์ทำให้ยากมาก หรือให้จำเหตุการณ์หรือผู้คน เป็นสาเหตุหนึ่งของความกระวนกระวาย
• อารมณ์ซึม การหมดความสนใจในสิ่งต่าง ๆ อาจเป็นสัญญาณของภาวะซึมเศร้า ซึ่งควรปรึกษาแพทย์
• ท่านแค่ไม่อยากทำ ผู้ใหญ่มีสิทธิ์ปฏิเสธ

ควรลองทำอะไรเมื่อท่านบอกว่าไม่

ยอมรับคำว่าไม่อย่างสงบ แล้วเปลี่ยนบางอย่าง ไม่ว่าจะเป็นเวลา กิจกรรม ระดับความยาก หรือวิธีที่คุณชวน

1. ปล่อยไปก่อน “ไม่เป็นไรนะ เอาไว้ทีหลังก็ได้” แล้วพาไปทำอย่างอื่นโดยไม่ถอนหายใจ
2. ลองใหม่ภายหลัง Alzheimer’s Association แนะนำให้ลองใหม่ภายหลังหรือในช่วงเวลาอื่นของวัน
3. ทำให้เล็กลง จับคู่หนึ่งคู่แทนทั้งเกม พับผ้าเช็ดตัวหนึ่งผืนแทนทั้งตะกร้า ภาพน้อยลง ตัวเลือกน้อยลง เปิดภาพไว้ให้เห็น
4. เสนอสองทางเลือก “อยากดูรูปนกหรือฟังเพลงดี” การให้เลือกคืนความรู้สึกว่าควบคุมได้
5. ขอให้ช่วยแทนการให้แสดงความสามารถ “ช่วยคัดพวกนี้ให้หน่อยได้ไหม” หรือ “สีไหนสวยที่สุด” การถูกต้องการรู้สึกต่างจากการถูกทดสอบมาก
6. เริ่มเองก่อน เริ่มกิจกรรมข้าง ๆ ท่านโดยไม่ต้องถาม หลายคนเข้าร่วมเมื่อมีอะไรเกิดขึ้นอยู่แล้ว และถ้าท่านไม่ร่วม คุณก็ได้ใช้เวลาอยู่ด้วยกัน
7. เปลี่ยนไปทำสิ่งที่ได้เคลื่อนไหวหรือผ่อนคลาย เดินสั้น ๆ ฟังเพลง ของว่าง พับผ้า หรือช่วงเวลาหายใจผ่อนคลายด้วยกัน NIA แนะนำให้เบี่ยงความสนใจไปที่ดนตรี หนังสือ หรือการเดิน
8. ให้ท่านทำแบบของท่าน ถ้าท่านอยากเล่นต่างจากกติกา ก็ตามท่านไป Alzheimer’s Association แนะนำให้ยืดหยุ่น

ควรพูดอะไรเมื่อท่านหงุดหงิด

ช้าลง เสียงเบาลง และทำให้ท่านมั่นใจ คำแนะนำเรื่องความกระวนกระวายของ Alzheimer’s Association แนะนำให้ถอยออกมาและขออนุญาต ใช้ถ้อยคำสงบและเป็นบวก และเสนอทางเลือกที่ชี้แนะระหว่างสองอย่าง ประโยคตามแนวทางนั้น

• “ขอโทษนะ อันนี้น่ารำคาญ เราหยุดกันเถอะ”
• “ท่านทำได้ดีแล้ว ฉันอยู่ตรงนี้”
• “ท่านพอมีเวลาช่วยฉันเรื่องอื่นไหม”
• “เปลี่ยนมาดื่มชากันดีไหม”

แล้วจบกิจกรรมโดยไม่ทำให้เป็นเรื่องใหญ่ เคล็ดลับการสื่อสารของเรามีเรื่องที่ควรพูดเพิ่มเติม

สิ่งที่ควรหลีกเลี่ยง

ปฏิกิริยาตามธรรมชาติบางอย่างมักทำให้แย่ลง

• เถียงหรือบังคับ “เอาน่า อีกอันเดียว” หรือ “ท่านชอบอันนี้นี่นา” แทบไม่เคยช่วย
• ซักถามหรือแก้คำพูด “ท่านก็รู้ว่าอันนี้คืออะไร” หรือ “ไม่ใช่ อันนั้นผิด” เพิ่มแรงกดดัน
• เก็บมาคิดเป็นเรื่องส่วนตัว NIA เตือนผู้ดูแลว่าโรคเป็นสาเหตุของการเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ ไม่ใช่ตัวท่าน
• เข้าไปใกล้ชิดเกินไปหรือเร่งรีบ Alzheimer’s Association แนะนำไม่ให้เสียงดัง แสดงอาการตกใจ ต้อนให้จนมุม เข้าไปเบียด จับยึด ตำหนิ เมินเฉย หรือเถียงกับท่าน และหลีกเลี่ยงการเคลื่อนไหวกะทันหันนอกสายตาท่าน
• ใช้ความรู้สึกผิด “ฉันจัดเตรียมทุกอย่างให้ท่านแล้วนะ” ทำให้ทั้งสองคนรู้สึกแย่ลง
• ติดป้าย “ดื้อ” หรือ “ยาก” ซ่อนเหตุผลที่แท้จริงและทำให้แก้ได้ยากขึ้น

จะรู้ได้อย่างไรว่าอะไรอยู่เบื้องหลังการปฏิเสธซ้ำ ๆ

จดบันทึกง่าย ๆ สักหนึ่งถึงสองสัปดาห์ NIA ระบุว่าการติดตามการเปลี่ยนแปลงของพฤติกรรมช่วยให้ผู้ดูแลและบุคลากรทางการแพทย์เห็นรูปแบบและหาสาเหตุได้

จดสิ่งเหล่านี้

• ช่วงเวลาของวัน
• สิ่งที่คุณเสนอและวิธีที่คุณชวน
• สิ่งที่เกิดขึ้นรอบตัว (เสียง ผู้มาเยี่ยม โทรทัศน์)
• ท่านนอน กิน และดื่มอย่างไร และเข้าห้องน้ำครั้งล่าสุดเมื่อไร
• ยาใหม่หรือการเจ็บป่วยล่าสุด

รูปแบบมักปรากฏอย่างรวดเร็ว เช่น การปฏิเสธที่เกิดเฉพาะหลัง 4 โมงเย็น เฉพาะกับเกมบางเกม หรือเฉพาะเมื่อเปิดโทรทัศน์ คู่มือเรื่องพฤติกรรมในภาวะสมองเสื่อมของ Family Caregiver Alliance สรุปไว้ง่าย ๆ ว่า เราเปลี่ยนตัวท่านไม่ได้ แต่เปลี่ยนพฤติกรรมของเราเองและสภาพแวดล้อมได้

เมื่อไรควรคุยกับแพทย์เรื่องการปฏิเสธหรือความหงุดหงิด

คุยกับแพทย์เมื่อพฤติกรรมเปลี่ยนอย่างกะทันหัน เปลี่ยนเร็ว หรือเปลี่ยนไปพร้อมกับสัญญาณของการเจ็บป่วย NIA ระบุว่าพฤติกรรมที่เปลี่ยนอย่างกะทันหันหรือผันผวนเร็ว โดยเฉพาะถ้าท่านเพิ่งติดเชื้อหรือเปลี่ยนยาไม่นานมานี้ ควรแจ้งแพทย์ทันที

ติดต่อแพทย์ของท่านโดยเร็วถ้าสังเกตเห็น

• สับสนกะทันหันหรือเปลี่ยนไปมากภายในไม่กี่ชั่วโมงหรือไม่กี่วัน
• สัญญาณของความเจ็บปวด เช่น หน้าเบ้ ปกป้องส่วนใดส่วนหนึ่งของร่างกาย หรือเคลื่อนไหวลำบากขึ้นใหม่
• ไข้หรือสัญญาณอื่นของการติดเชื้อ
• ยาใหม่หรือยาที่เปลี่ยนไป แล้วพฤติกรรมเปลี่ยนตามมา
• หมดความสนใจเกือบทุกอย่าง ร้องไห้ง่าย หรือแยกตัว นานกว่าสองสามสัปดาห์
• ปฏิเสธอาหารหรือเครื่องดื่ม

Alzheimer’s Association แนะนำให้ตรวจสุขภาพอย่างละเอียดสำหรับทุกคนที่มีอาการทางพฤติกรรม โดยเฉพาะเมื่ออาการปรากฏอย่างกะทันหัน Family Caregiver Alliance ก็แนะนำให้ปรึกษาแพทย์ก่อนเช่นกัน เพราะปัญหาพฤติกรรมอาจมีสาเหตุทางการแพทย์ อย่าเริ่ม หยุด หรือเปลี่ยนยาใด ๆ โดยไม่ปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกร

ถ้ามีใครตกอยู่ในอันตรายหรือมีสัญญาณของเหตุฉุกเฉินทางการแพทย์ ให้โทรหมายเลขฉุกเฉิน (1669 ในประเทศไทย) NIA แนะนำให้บอกเจ้าหน้าที่ที่รับสายว่าท่านมีภาวะสมองเสื่อม

ถ้าเราไม่ทำอะไรเลยได้ไหม

ได้ บางวันกิจกรรมที่ดีที่สุดคือการไม่มีกิจกรรม นั่งด้วยกัน จับมือ ฟังแผ่นเพลงโปรด หรือดูนกนอกหน้าต่าง นั่นไม่ใช่ความล้มเหลวคู่มือการเล่นด้วยกันของเราอธิบายว่าทำไมการหยุดเร็วหรือไม่เริ่มเลยอาจเป็นการตัดสินใจที่ถูก