Demansı Olan Biri Bir Etkinliği Reddettiğinde ya da Sinirlendiğinde

Her şeyi hazırladınız, bir oyun ya da yürüyüş önerdiniz ve “Hayır” cevabını aldınız. Ya da etkinlik iyi başladı ve itilmiş bir tabletle sert bir sözle bitti. Cesaret kırıcı ve çok yaygındır. Reddetme ve hayal kırıklığı genellikle bir mesajdır, inatçılık değil. Mesajın ne olduğunu çözmek, çoğu zaman sırada ne deneyeceğinizi gösterir.

Demansı olan biri neden etkinlikleri reddeder?

Kişi bunu sözcüklere dökemese bile genellikle bir neden vardır. Alzheimer’s Association, direncin kişinin işi yapamadığı ya da denemekten korktuğu anlamına gelebileceğini belirtiyor. Sık nedenler:

• Çok zor geliyor. Etkinlik artık demansın zorlaştırdığı becerileri gerektiriyor ve birinin önünde başarısız olmak utanç verici.
• Çocukça geliyor. Yetişkinler çizgi film gibi resimleri, tatlı tatlı konuşmaları ve çocuklar için yapılmış gibi görünen etkinlikleri fark eder.
• Yorgunluk. Pek çok kişinin enerjisi günün ilerleyen saatlerinde azalır. Sakin ikindi etkinliklerine bakın.
• Bedensel rahatsızlık. National Institute on Aging (NIA); ağrıyı, uykusuzluğu, görme ya da işitme güçlüğünü, kabızlığı, açlığı, susuzluğu ve yeni ilaçların yan etkilerini sıkıntının olası nedenleri olarak sayıyor.
• Çok fazla şey oluyor. Yüksek sesli bir televizyon, birkaç sohbet ya da kalabalık bir oda bunaltıcı olabilir.
• Sıkıştırılmış hissetmek. NIA, Alzheimer’ın çok zorlaştırdığı bir şeyi yapmaya ya da olayları veya kişileri hatırlamaya zorlanmayı huzursuzluğun bir nedeni olarak adlandırıyor.
• Düşük ruh hali. İlgi kaybı depresyonun işareti olabilir; bunu doktorla konuşmak yerinde olur.
• Sadece istemiyor. Yetişkinlerin hayır deme hakkı vardır.

Hayır dediklerinde ne denemeliyim?

Hayır cevabını sakince kabul edin, sonra bir şeyi değiştirin: zamanı, etkinliği, zorluk düzeyini ya da sorma şeklinizi.

1. Şimdilik bırakın. “Sorun değil. Belki sonra.” Sonra iç çekmeden başka bir şeye geçin.
2. Daha sonra yeniden deneyin. Alzheimer’s Association, daha sonra ya da günün farklı bir saatinde yeniden denemeyi öneriyor.
3. Küçültün. Tüm oyun yerine tek bir eşleşme. Çamaşır sepetinin tamamı yerine tek bir havlu. Daha az resim, daha az seçenek, açık bırakılan resimler.
4. İki seçenek sunun. “Kuş resimlerine bakmak mı yoksa biraz müzik dinlemek mi istersiniz?” Bir seçenek, kontrol duygusunu geri verir.
5. Performans yerine yardım isteyin. “Bunları ayırmama yardım eder misiniz?” ya da “Hangi rengin en güzel durduğunu söyler misiniz?” Birine gerekli olmak, sınanmaktan çok farklı hissettirir.
6. Kendiniz başlatın. Sormadan etkinliğe yanında başlayın. Pek çok kişi bir şey zaten olurken katılır; katılmazsa da yine birlikte vakit geçirmiş olursunuz.
7. Fiziksel ya da yatıştırıcı bir şeye geçin. Kısa bir yürüyüş, müzik, bir atıştırmalık, çamaşır katlamak ya da birlikte bir sakin nefes molası. NIA, dikkati müziğe, bir kitaba ya da bir yürüyüşe yönlendirmeyi öneriyor.
8. Kendi yöntemiyle yapmasına izin verin. Kurallarda yazandan farklı oynamak istiyorsa uyun. Alzheimer’s Association esnek olmayı öneriyor.

Sinirlendiğinde ne söylemeliyim?

Yavaşlayın, sesinizi alçaltın ve güven verin. Alzheimer’s Association’ın huzursuzluk rehberi, geri çekilmeyi ve izin istemeyi, sakin, olumlu ifadeler kullanmayı ve iki seçenek arasında yönlendirilmiş bir seçim sunmayı öneriyor. Bu anlayışta cümleler:

• “Üzgünüm, bu can sıkıcı. Bırakalım.”
• “İyi gidiyorsunuz. Hemen yanınızdayım.”
• “Başka bir konuda bana yardım edecek vaktiniz var mı?”
• “Yerine bir fincan çay içelim mi?”

Sonra etkinliği büyütmeden bitirin. İletişim ipuçlarımızda ne söyleneceği konusunda daha fazlası var.

Nelerden kaçınmalıyım?

Bazı doğal tepkiler işleri daha da kötüleştirme eğilimindedir.

• Tartışmak ya da ısrar etmek. “Hadi, bir kez daha” ya da “Bunu seviyorsunuz” nadiren işe yarar.
• Sorgulamak ya da düzeltmek. “Bunun ne olduğunu biliyorsunuz” ya da “Hayır, o yanlış” baskıyı artırır.
• Kişisel algılamak. NIA, bakım verenlere bu değişikliklere kişinin değil hastalığın yol açtığını hatırlatıyor.
• Sıkıştırmak ya da acele ettirmek. Alzheimer’s Association, sesi yükseltmemeyi, telaş göstermemeyi, kişiyi köşeye sıkıştırmamayı, etrafını sarmamayı, zapt etmemeyi, eleştirmemeyi, görmezden gelmemeyi ya da onunla tartışmamayı ve görüş alanı dışında ani hareketlerden kaçınmayı öneriyor.
• Suçluluk kullanmak. “Bunların hepsini sizin için hazırladım” ikinizi de daha kötü hissettirir.
• Etiketlemek. “İnatçı” ya da “zor” gerçek nedeni gizler ve çözmeyi zorlaştırır.

Tekrarlayan reddetmelerin arkasında ne olduğunu nasıl bulurum?

Bir iki hafta basit bir not tutun. NIA, davranış değişikliklerini takip etmenin bakım verenlerin ve sağlık hizmeti sağlayıcılarının bir örüntüyü fark etmesine ve nedeni bulmasına yardımcı olabileceğini söylüyor.

Şunları not edin:

• günün saati;
• ne önerdiğiniz ve nasıl sorduğunuz;
• çevrenizde neler olduğu (gürültü, ziyaretçiler, televizyon);
• nasıl uyuduğu, yediği ve içtiği ve en son ne zaman tuvalete gittiği;
• yeni ilaçlar ya da yakın zamanda geçirilen hastalık.

Örüntüler çoğu zaman çabuk ortaya çıkar: yalnızca saat 4’ten sonra, yalnızca belirli bir oyunla ya da yalnızca televizyon açıkken olan reddetmeler gibi. Family Caregiver Alliance’ın demans davranışları rehberi bunu basitçe söylüyor: kişiyi değiştiremeyiz, ama kendi davranışımızı ve çevreyi değiştirebiliriz.

Reddetme ya da hayal kırıklığı konusunda ne zaman doktorla konuşmalıyım?

Davranış birdenbire, hızla ya da hastalık belirtileriyle birlikte değişirse bir doktorla konuşun. NIA, ani ya da hızla dalgalanan davranış değişikliklerinin, özellikle kişi bir enfeksiyon geçirdiyse ya da yakın zamanda ilaç değişiklikleri olduysa, hemen bir doktorun dikkatine sunulması gerektiğini söylüyor.

Şunları fark ederseniz kişinin doktoruyla hemen iletişime geçin:

• ani kafa karışıklığı ya da saatler veya günler içinde büyük bir değişiklik;
• yüzünü buruşturma, vücudunun bir kısmını koruma ya da hareket etmekte yeni zorluk gibi ağrı belirtileri;
• ateş ya da enfeksiyonun başka belirtileri;
• yeni ya da değiştirilen ilaçlardan sonra davranışta değişiklik;
• birkaç haftadan uzun süren, neredeyse her şeye ilgi kaybı, ağlamaklılık ya da içine kapanma;
• yiyecek ya da içecek reddi.

Alzheimer’s Association, davranış belirtileri olan herkes için, özellikle birdenbire ortaya çıktıklarında, kapsamlı bir tıbbi kontrol öneriyor. Family Caregiver Alliance de önce doktora danışmayı öneriyor; çünkü davranış sorunlarının tıbbi bir nedeni olabilir. Bir doktora ya da eczacıya danışmadan hiçbir ilacı başlatmayın, bırakmayın ya da değiştirmeyin.

Biri tehlikedeyse ya da tıbbi bir acil durum belirtileri varsa acil durum hattını arayın (Türkiye’de 112; ABD’de 911). NIA, görevliye kişinin demansı olduğunu söylemenizi öneriyor.

Hiçbir şey yapmamamız da uygun mu?

Evet. Bazı günlerde en iyi etkinlik etkinlik yapmamaktır: birlikte oturmak, el ele tutuşmak, sevilen bir plağı dinlemek ya da pencereden kuşları izlemek. Bu bir başarısızlık değildir. Birlikte oynama rehberimiz, erken bırakmanın ya da hiç başlamamanın neden doğru karar olabileceğini açıklıyor.