Khi người sa sút trí tuệ từ chối hoặc bực bội với một hoạt động

Bạn đã chuẩn bị mọi thứ, đề nghị một trò chơi hay một buổi đi dạo, và nghe “Không.” Hoặc hoạt động bắt đầu tốt đẹp rồi kết thúc bằng chiếc máy tính bảng bị đẩy ra xa và một lời gay gắt. Điều đó thật nản lòng, và rất phổ biến. Sự từ chối và bực bội thường là một thông điệp, không phải sự bướng bỉnh. Tìm ra thông điệp đó là gì thường cho bạn thấy nên thử điều gì tiếp theo.

Vì sao người sa sút trí tuệ từ chối hoạt động?

Thường có một lý do, dù người thân không nói thành lời được. Alzheimer’s Association lưu ý rằng sự chống cự có thể có nghĩa là người thân không làm được việc đó hoặc sợ không dám thử. Những nguyên nhân thường gặp gồm:

• Việc đó thấy quá khó. Hoạt động giờ đòi hỏi những kỹ năng mà sa sút trí tuệ đã làm cho khó khăn, và thất bại trước mặt người khác thật xấu hổ.
• Việc đó thấy trẻ con. Người lớn nhận ra những hình hoạt hình, giọng nói kiểu dỗ dành và những hoạt động trông như làm cho trẻ em.
• Mệt mỏi. Nhiều người có ít năng lượng hơn vào cuối ngày. Xem hoạt động êm dịu lúc chiều muộn.
• Khó chịu về thể chất. National Institute on Aging (NIA) liệt kê đau, thiếu ngủ, khó nhìn hoặc khó nghe, táo bón, đói, khát và tác dụng phụ của thuốc mới là những nguyên nhân có thể gây khó chịu.
• Quá nhiều thứ đang diễn ra. Một chiếc TV ồn ào, nhiều cuộc trò chuyện cùng lúc hay một căn phòng đông người có thể gây choáng ngợp.
• Cảm thấy bị thúc ép. NIA nêu việc bị thúc ép làm điều mà bệnh Alzheimer đã khiến rất khó, hoặc phải nhớ lại sự kiện hay con người, là một nguyên nhân gây kích động.
• Tâm trạng thấp. Mất hứng thú với mọi thứ có thể là dấu hiệu của trầm cảm, điều đáng nêu với bác sĩ.
• Đơn giản là họ không muốn. Người lớn có quyền nói không.

Tôi nên thử gì khi người thân nói không?

Hãy bình tĩnh chấp nhận lời từ chối, rồi thay đổi một điều gì đó: thời điểm, hoạt động, độ khó hoặc cách bạn đề nghị.

1. Tạm bỏ qua. “Không sao. Có thể lát nữa.” Rồi chuyển sang việc khác mà không thở dài.
2. Thử lại sau. Alzheimer’s Association gợi ý thử lại sau, hoặc vào một thời điểm khác trong ngày.
3. Làm cho nhỏ lại. Một cặp ghép thay vì cả ván chơi. Một chiếc khăn thay vì cả rổ quần áo. Ít hình hơn, ít lựa chọn hơn, hình luôn hiện rõ.
4. Đưa ra hai lựa chọn. “Mẹ muốn xem hình các loài chim hay nghe nhạc?” Một sự lựa chọn trả lại cảm giác được tự quyết.
5. Nhờ giúp thay vì bảo biểu diễn. “Mẹ giúp con phân loại mấy thứ này nhé?” hay “Mẹ thấy màu nào đẹp nhất?” Được cần đến cảm giác rất khác với bị kiểm tra.
6. Tự bắt đầu trước. Bắt đầu hoạt động bên cạnh người thân mà không hỏi. Nhiều người tham gia khi việc đó đã đang diễn ra, và nếu họ không tham gia, bạn vẫn đã có thời gian bên nhau.
7. Chuyển sang việc vận động hoặc êm dịu. Một đoạn đi dạo ngắn, âm nhạc, ăn nhẹ, gấp quần áo, hoặc một lúc hít thở thư thái cùng nhau. NIA gợi ý chuyển sự chú ý sang âm nhạc, một cuốn sách hoặc một buổi đi dạo.
8. Để người thân làm theo cách của họ. Nếu họ muốn chơi khác với luật, hãy theo họ. Alzheimer’s Association khuyên hãy linh hoạt.

Tôi nên nói gì khi người thân bực bội?

Hãy chậm lại, hạ giọng và trấn an. Hướng dẫn của Alzheimer’s Association về sự kích động gợi ý lùi lại và xin phép, dùng những lời nói bình tĩnh, tích cực, và đưa ra một lựa chọn có hướng dẫn giữa hai khả năng. Những câu theo tinh thần đó:

• “Con xin lỗi, trò này khó chịu thật. Mình dừng nhé.”
• “Mẹ làm tốt rồi. Con ở ngay đây.”
• “Mẹ có thời gian giúp con việc khác không?”
• “Hay mình uống tách trà nhé?”

Rồi kết thúc hoạt động mà không làm thành chuyện lớn. Mẹo giao tiếp của chúng tôi có thêm về nên nói gì.

Tôi nên tránh điều gì?

Một số phản ứng tự nhiên lại có xu hướng làm mọi việc tệ hơn.

• Tranh cãi hoặc ép buộc. “Thôi nào, chỉ một lần nữa thôi” hay “Mẹ thích cái này mà” hiếm khi có ích.
• Hỏi như kiểm tra hoặc sửa lời. “Mẹ biết đây là gì mà” hay “Không, cái đó sai” thêm áp lực.
• Để bụng. NIA nhắc người chăm sóc rằng chính căn bệnh, không phải con người, gây ra những thay đổi này.
• Dồn ép hoặc vội vàng. Alzheimer’s Association khuyên đừng to tiếng, tỏ ra hoảng hốt, dồn vào góc, vây quanh, giữ chặt, chê trách, phớt lờ hay tranh cãi với người thân, và tránh những cử động đột ngột ngoài tầm nhìn của họ.
• Dùng cảm giác tội lỗi. “Con chuẩn bị hết cho mẹ rồi mà” khiến cả hai thấy tệ hơn.
• Gán nhãn. “Bướng” hay “khó tính” che đi lý do thật và khiến việc giải quyết khó hơn.

Làm sao tìm ra điều đứng sau những lần từ chối lặp lại?

Hãy ghi chép đơn giản trong một hai tuần. NIA cho biết theo dõi những thay đổi hành vi có thể giúp người chăm sóc và nhân viên y tế nhận ra một quy luật và tìm ra nguyên nhân.

Hãy ghi lại:

• thời điểm trong ngày;
• bạn đã đề nghị gì và đề nghị như thế nào;
• điều gì đang diễn ra xung quanh (tiếng ồn, khách, TV);
• người thân đã ngủ, ăn, uống thế nào, và lần cuối đi vệ sinh là khi nào;
• bất kỳ loại thuốc mới hoặc đợt ốm gần đây.

Quy luật thường xuất hiện nhanh: những lần từ chối chỉ xảy ra sau 4 giờ chiều, chỉ với một trò chơi nào đó, hoặc chỉ khi TV đang bật. Hướng dẫn về hành vi sa sút trí tuệ của Family Caregiver Alliance nói một cách đơn giản: chúng ta không thể thay đổi người thân, nhưng có thể thay đổi hành vi của chính mình và môi trường.

Khi nào tôi nên nói chuyện với bác sĩ về sự từ chối hoặc bực bội?

Hãy nói chuyện với bác sĩ khi hành vi thay đổi đột ngột, nhanh chóng, hoặc đi kèm các dấu hiệu bệnh. NIA cho biết những thay đổi hành vi đột ngột hoặc dao động nhanh, nhất là nếu người thân vừa bị nhiễm trùng hoặc vừa thay đổi thuốc, cần được báo cho bác sĩ ngay.

Hãy liên hệ bác sĩ của người thân sớm nếu bạn nhận thấy:

• sự lú lẫn đột ngột hoặc một thay đổi lớn trong vài giờ hay vài ngày;
• dấu hiệu đau, như nhăn mặt, ôm giữ một phần cơ thể hoặc đột nhiên khó cử động;
• sốt hoặc các dấu hiệu nhiễm trùng khác;
• thuốc mới hoặc thuốc đã thay đổi, sau đó hành vi thay đổi;
• mất hứng thú với gần như mọi thứ, hay khóc hoặc thu mình kéo dài hơn vài tuần;
• từ chối ăn hoặc uống.

Alzheimer’s Association khuyên khám sức khỏe kỹ lưỡng cho bất kỳ ai có triệu chứng về hành vi, nhất là khi chúng xuất hiện đột ngột. Family Caregiver Alliance cũng khuyên hỏi bác sĩ trước, vì các vấn đề về hành vi có thể có nguyên nhân y tế. Đừng bắt đầu, ngừng hay thay đổi bất kỳ loại thuốc nào mà chưa nói chuyện với bác sĩ hoặc dược sĩ.

Nếu có ai đang gặp nguy hiểm hoặc có dấu hiệu của một cấp cứu y tế, hãy gọi số khẩn cấp địa phương (115 ở Việt Nam, 911 ở Mỹ). NIA gợi ý nói với nhân viên tiếp nhận cuộc gọi rằng người đó bị sa sút trí tuệ.

Nếu chúng tôi không làm gì cả thì có sao không?

Không sao. Có những ngày hoạt động tốt nhất là không có hoạt động nào: cùng ngồi, nắm tay, nghe một bản nhạc yêu thích, hay ngắm chim ngoài cửa sổ. Đó không phải là thất bại. Hướng dẫn cùng chơi của chúng tôi giải thích vì sao dừng sớm, hoặc không bắt đầu, có thể là lựa chọn đúng.