Деменция бугев чияс инкар гьабуни ялъуни ракӀ хвани

Нужеца кинабго хӀадур гьабуна, хӀай ялъуни къватӀире вакки цебе лъуна, амма жаваб бачӀана: «ГьечӀо». Ялъуни хӀалтӀи лъикӀ байбихьун, планшет нахъе цӀай ва квасираб рагӀи абун лъугӀана. Гьелъ ракӀ хвезабула, амма гьеб гӀемерисеб мехалъ кколеб жо буго. Инкар гьаби ва разилъунгутӀи — гьеб чӀалгӀин гуро, гьезул хӀалалъул хабар буго. Гьеб хабар кинаб бугевали бичӀиялъ хадуб щиб гьабизе бегьулебали бихьизабула.

Щай деменция бугев чияс хӀалтӀабаздаса инкар гьабулеб?

ГӀемерисеб мехалъ гьелъие гӀилла букӀуна, чиясе гьеб рагӀабазда бицине кӀолеб гьечӀониги. Alzheimer’s Association идараялъ баян гьабухъе, инкар гьабиялъ бихьизабизе бегьула чиясда хӀалтӀи гьабизе кӀолеб гьечӀолъи ялъуни хӀалбихьизе хӀинкъулеб букӀин. ГӀадатаб гӀиллабазул цо-цоял:

• ХӀалтӀи захӀматаб буго. Гьанже гьеб хӀалтӀиялъе деменция сабаблъун захӀмалъарал махщелал хӀажатал руго, ва цогидазул цебе бажаричӀого букӀин бахчизе ккола.
• Лъималазулаб гӀадин бихьула. КӀудиял гӀадамазда мультфильмазул гӀадал суратал, лъималазул гӀадал гьаркьал ва лъималазе гьарурал гӀадал хӀалтӀаби рихьула.
• Свакай. ГӀемерисел гӀадамазул къоялъул ахиралда къуват дагьлъула. Ралагье къоялъул ахиралда сабурал хӀалтӀаби.
• Черхалъул захӀматлъи. National Institute on Aging (NIA) идараялъ рехсолеб буго унти, кьижарабигьингутӀи, лъикӀ бихьунгутӀи яги рагӀунгутӀи, ракъи, къохьол захӀматлъи, гьекъолеб лъим хӀажалъи ва цӀиял дармазул зарар къварилъиялъе гӀиллалъун букӀине бегьулин.
• ГӀемераб шовгъат ва гьоркьохъел. Гуллараб телевизор, цадахъго чанго хабар ялъуни гӀадамал цӀикӀкӀараб рукъалъ чи вичӀизавизе бегьула.
• Мажбур гьавулевлъун рикӀкӀин. Альцгеймералъул унтиялъ захӀмалъизабураб жо гьабизе ялъуни лъугьа-бахъинал яги гӀадамал ракӀалде щвезаризе мажбур гьави ракӀ хвеялъе гӀилла букӀине бегьулин рикӀкӀуна NIA идараялъ.
• РакӀ-рокьол къварилъи. Ишаздаса марххалил къотӀи депрессиялъул гӀаламат букӀине бегьула, ва гьелъул бицине тохтурасухъе ине бегьула.
• Гьезие гӀицӀго бокьун гьечӀо. КӀудиял гӀадамазе «гьечӀо» абизе ихтияр буго.

«ГьечӀо» абураб мехалъ щиб гьабизе бегьулеб?

Инкар сабурго къабул гьабе, хадуб цо жо хисе: заман, хӀалтӀи, захӀматлъи ялъуни цӀодорлъи гьабулеб къагӀида.

1. Гьанжеялде таваккал гьабе. «ЛъикӀ буго. Хадуб хӀалбихьила». Хадуб ракӀ къварид гьабичӀого цогидаб жоялде руссинабе.
2. Хадуб цӀидасан хӀалбихьизе. Alzheimer’s Association идараялъ маслигьат кьола хадуб ялъуни къоялъул батӀияб заманалда цӀидасан хӀалбихьизе.
3. ХӀалтӀи дагь гьабе. ТӀолабго хӀаялъул бакӀалда цо сурат батӀа гьаби. ТӀолабго чурараб ретӀел бугеб къутиялъул бакӀалда цо гъабу. Дагьал суратал, дагьал къагӀидаби, суратал рагьун рукӀине тей.
4. КӀиго хӀалтӀудасан цояб бищизе кье. «ХӀанчӀазул суратазде балагьизе бокьулищ яги бакъан гуркӀизе бокьулищ?» Бищизе ихтияр кьеялъ хӀал контролалда бугин абураб хӀас кьола.
5. ХӀалтӀи тӀобитӀизе тӀалаб гьабиялдаса кумек гьаре. «Гьал ратӀа гьаризе кумек гьариларорищ?» ялъуни «Кинаб кьер берцинаб бугевали абиларорищ?» Кумек хӀажалъиялъул хӀас имтихан кьолеб хӀалалдаса кӀудияб батӀалъи буго.
6. Нужго байбихьизе. Гьезда цӀехачӀого нужго гьезул аскӀове чӀун ишалде тӀамизе. ГӀемерисел гӀадамал иш байбихьун хадуб цадахъ лъугьуна, цадахъ лъугьинчӀониги, нужеца цадахъ заман гӀумруялъе гӀадин бана.
7. Черхалъулаб яги сабураб ишалде руссинабизе. Къокъаб къватӀиве вакки, бакъан, дагьаб квани, ретӀел тӀаде бесси ялъуни цадахъаб сабураб хӀухьел цӀай. NIA идараялъ маслигьат кьола кӀвар бакъаналде, тӀехьалде яги къватӀиве ваккиялде буссинабизе.
8. Гьезие бокьараб къагӀидаялда гьабизе тезе. Гьезие къануназда рекъон гуреб батӀияб къагӀидаялда хӀай гьабизе бокьани, гьеб къабул гьабе. Alzheimer’s Association идараялъ гьеб ишалда тавакъалуяб хӀал букӀине маслигьат кьола.

РакӀ хвараб мехалъ щиб абизе кколеб?

Сабурлъа, гьаракь гӀодоб лъе ва сабурлъизабе. Alzheimer’s Association идараялъул ракӀ хвеялда хурхараб маслигьат буго нахъе къазе ва изну гьаризе, сабурал ва ракӀ бохулел рагӀаби абизе, ва кӀиго хӀалтӀудасан цояб бищизе кьезе. Гьединаб рухӀалда ругел рагӀаби:

• «Дида бичӀула, гьаб захӀматаб жо буго. ЧӀозе гьабизин».
• «Дуца кинабго лъикӀ гьабулеб буго. Дур аскӀов йиго/вуго дун».
• «Цогидаб жоялъе кумек гьабизе заман букӀинарищ дур?»
• «Гьелъул бакӀалда цо чашка чай гьекъезе бокьинарищ?»

Хадуб кӀвар цӀикӀкӀинабичӀого хӀалтӀи лъугӀизабе. Нижер хабар бициналъул маслигьатал бутӀаялда цогидал мисалал руго.

Щиб гьабизе бегьулареб?

Цо-цо гӀадатаб хӀалалъ захӀматлъи цӀикӀкӀинабула.

• ДагӀба базе ялъуни тӀалаб гьабизе. «Гьанжеги цояб гьабе» ялъуни «Дуе гьаб бокьулаан гури» абурал рагӀабаз гӀемерисеб мехалъ кумек гьабуларо.
• Имтихан кьезе яги къагӀида бихьизабизе. «Дуда лъала гури гьаб щиб бугевали» ялъуни «Гуро, гьаб мекъи буго» абурал рагӀабаз къварилъи цӀикӀкӀинабула.
• Нужедего хурхинабизе. NIA идараялъ кӀвар кколезе ракӀалде щвезабула хасият чияс гуреб, унтиялъ хисизабулеб букӀин.
• ГӀодове вичӀингутӀи яги хехлъи. Alzheimer’s Association идараялъ маслигьат кьола гьаракь борхичӀого рукӀине, хӀинкъи бихьизабичӀого, гӀагаралде къачӀого, къуват хӀалтӀизабичӀого, какичӀого, гӀинтӀамичӀого яги дагӀба бачӀого рукӀине, ва гьезие бихьулареб рахъалда хабар лъачӀого багъаричӀого букӀине.
• ГӀайиб чӀвазе. «Дица гьаб кинабго дуе гӀоло гьабуна» абурал рагӀабаз кӀиязулго ракӀ хвезабула.
• КъагӀидаби лъезе. «ЧӀалгӀаяв» яги «захӀматав» абурал рагӀабаз хӀакъикъияб гӀилла бахчула ва масъала къабул гьабизе захӀмалъизабула.

Гьоркьоб къотӀичӀого инкар гьабиялъе гӀилла кин лъазе бегьулеб?

Цо ялъуни кӀиго анкьица бигьаяб тептер хӀалтӀизабе. NIA идараялъ бицухъе, хасияталъул хиса-баси хъван теялъ кӀвар кколезе ва тохтурзабазе гӀилла ва къагӀида бичӀизе кумек гьабизе бегьула.

Хъван те:

• къоялъул заман;
• нужеца щиб цебе лъурараб ва кин гьарураб;
• сверухълъиялда щиб букӀараб (шовгъат, гьоболзаби, телевизор);
• кин кьижарав, кин квен-тӀех гьабураб, ва кида ахирисеб нухалъ халичаялде арав;
• цӀиял дармал ялъуни гьанжесел унтаби.

КъагӀидаби гӀемерисеб мехалъ хехго баянлъула: инкар гьаби гӀицӀго 16:00 заманалдаса хадуб букӀин, гӀицӀго цо хӀаялда хурхун, ялъуни телевизор хӀалтӀулеб мехалъ. Family Caregiver Alliance идараялъул деменция бугел гӀадамазул хасияталъул маслигьатал тӀехьалда бигьаго хъван буго: нилъеда чи хисизе кӀоларо, амма нилъерго хасият ва сверухълъи хисизе кӀола.

Инкар гьабиялъул ялъуни ракӀ хвеялъул хӀасалда тохтурасухъе кида ине кколеб?

Хасият хабар лъачӀого, хехго ялъуни унтиялъул гӀаламатазда цадахъ хисани, тохтурасухъе абизе ккола. NIA идараялъ бицухъе, хасияталъул хабар лъачӀого ялъуни хехго хиса-баси, хасго унти ккун хадуб ялъуни дармал хисун хадуб, хехго тохтурасе лъазабизе ккола.

Хехго тохтурасухъе ахӀе, нужеда гьал рихьани:

• чанго сагӀаталда ялъуни къоялда жаниб хабар лъачӀого бичӀунгутӀи яги кӀудияб хиса-баси;
• унтиялъул гӀаламатал, масала, берал цӀай, черхалъул цо бутӀа цӀуни, яги багъаризе цӀияб захӀматлъи;
• гӀуцӀари ялъуни цогидал унтиялъул гӀаламатал;
• цӀиял ялъуни хисарал дармал цӀалаго хасият хиси;
• кӀиго анкьидаса цӀикӀкӀун мехалъ кинабниги жоялдаса марххалил къотӀи, магӀу чвахи ялъуни жиндиего гӀоло чӀей;
• квен-тӀехалдаса яги гьекъолеб жоялдаса инкар гьаби.

Alzheimer’s Association идараялъ маслигьат кьола хасияталъул гӀаламатал ругез, хасго гьел хабар лъачӀого баккани, тохтурзабазухъ тӀолабго сахлъи хал гьабизе. Family Caregiver Alliance идараялъги маслигьат кьола тӀоцебе тохтурасухъе ине, щай гурелъул хасияталъул захӀматлъабазул медицинаялъулаб гӀилла букӀине бегьула. Тохтурасухъ ялъуни фармацефтасухъ маслигьат гьабичӀого щибниги дару байбихьизе, чӀезабизе ялъуни хисизе бегьуларо.

Чи хӀинкъиялда вугони ялъуни тохтурзабазул хехаб кумек хӀажатаб хӀал баккани, 112 телефоналде ахӀе. NIA идараялъ маслигьат кьола диспетчерасе чиясул деменция букӀин бицине.

Щибниги гьабичӀого тени бегьулищ?

Бегьула. Цо-цо къоялъ бищун лъикӀаб иш букӀуна щибниги гьабичӀого букӀин: цадахъ гӀодор чӀей, кверал ккун чӀей, рокьияб бакъаналде гӀинтӀами, ялъуни гордухъан хӀанчӀазде балагьун чӀей. Гьеб бергьинчӀолъи гуро. Нижер цадахъ хӀаялъул маслигьатал тӀехьалда бицун буго щай ишалде цебе чӀовун лъугӀизаби ялъуни байбихьичӀого тей битӀараб хӀукмулъун букӀине бегьулебали.