Uka jisk’a jaysäwi
Sapa uru irnaqañanaka, kikpaki toallanaka lunthatañ, medias t'aqaña, mesa uchaña, mesanaka ch'uyaña, quqanaka umaña ukat sum manq'añ, demencia uñtat jaqirux chiqpach yanapt'añ thaqhi purinix. Yatiri kunanaka ajllisim, sapa laya ukat sapa kuti luqtasiñ, jan waltʼañ uñjata kunanaka aparasim, ukat "chiqapar" lurañat sipansa, sarnaqañ jan waltʼayañ sum amuyasim.
- Yatiri uta irnaqañanakax jaqir amuyt'awinakaniwa, ukat jupax kunjamas lurat sipansa, familia ukan chiqpach utjañapatakix wali sum.
- Sapa irnaqañ sapa lurawinakanakaruw t'aqhisim, uñacht'ayasim janiw arsutaki, ukat jan atipasiñ lurawi ukax ch'ikhiyasa irnaqasim.
- Cuchillonakar, limpieza productonakar ukat detergente pods ukar imt'asim, ukat cocinañ qalltkipan stove knob covers jan ukax apaqat apagasiñ uchasim.
- Lunthat toallanakax jaqi uñjata jan kutirt'añapäkiti. Yanapt'añasa kuti lurasiñasa, qhipäxan ukat jupa jan uñjkañapataki lurasim.
- Irnaqañax jan kusisiyañ jaqiruw purinixa, nayra lurawi jan ukax sayt'asiñ jan ukat sapa kuti qhipharu jakasiñ.
Aka pankanxa (8 tʼaqanaka) .
- ¿Kunatsa uta irnaqañanakax sarnaqañanakan wali sum?
- ¿Kuna uta irnaqañanakas wali sum uñjasiñ?
- ¿Kunsa irnaqañ sum sarañapataki uñt’ayaña?
- ¿Kunjamasa uta irnaqañanakax qhipäxan mayjtʼayasiñ?
- ¿Kunjamasa uta irnaqañanaka seguro uñjasiñ?
- ¿Kunsa “jan sum” lurasa ukhaxa?
- ¿Kunapachas sayt’asiñ?
- Juk’a irnaqañanaka jan sapa kuti uñjañataki
Walja demencia uñtat jaqinakax maya tuqinakan utax irnaqapxi, familiar uñjasiñ jan ukax trabajo ukan sarnaqapxi. Uta irnaqañanakan yanapt’añax, “jumax janiw uta lurawinakat jithiqtatäkiti” sasaw amuyayistu, ukat jani yaqhip sarnaqañanakas ukham amuyayistu. Akax kuna irnaqañanakas wali sum sarañ, kunjamasa uñt’ayañ, kunjamasa qhipäx pachanakan lurañ ukat cocina ukat lavandería seguro uñjañ yatiñani.
¿Kunatsa uta irnaqañanakax sarnaqañanakan wali sum?
Uta irnaqañanakax familiar ukat amtampi utjañapatakix wali sum. National Institute on Aging yatiyañaxa, mesa uchaña, p’uluña, qhathañ, mesanaka ch’uyaña, cartas t’aqaña, toallanaka lunthatañ ukat reciclaje t’aqaña sarnaqañanakaw Alzheimer uñtat jaqinakan sarnaqañanaka ukanakan sutiparu. Alzheimer’s Association yatiyañaxa, mesa uchañ ukax jaqir utan wali qhanañ chuymani mayni sasaw amuyayi.
Uta irnaqañ ukax qalltañatakix sum amtayañ utjañapawa. “¿Jumax toallanak yanapt’askaspa?” sasa arsuñax, “¿Sarnaqañ munasmati?” sasa arsuñat sipansa, sayt’añ juk’ampi.
¿Kuna uta irnaqañanakas wali sum uñjasiñ?
Nayra lurat irnaqañanakar ajllisim, ukat jichhürux jaqi atipasiñ uka ukat yatiñ.
Lunthat toallanaka ukat t’aqañ
- Toallanak ukat k’achanak lunthatañ. Juk’a, lanq’u toallanak canasta ukan churasim. Toallanakax jan wali chhaqtayañ utjañapawa: janiw sum jan lunthatañ kunapachas utjkiti.
- Medias t’aqaña. Mesa ukan nayra kipka medias churasim. Jupanakax juk’ampi jan amuyasa ukhaxa, pay jan sapa layanakampi t’aqañ.
- Lanq’uchañ ukat wali t’aqañ. Servilletas, almohadas ukat trapo toallanak lanq’uchasim ukat t’aqasim. Akax qhipäxan wali sum, lunthatañax janiw ukjaxa atipasiñapkiti ukhaxa.
Mesa ukat cocina
- Mesa uchaña. Pay uchañ uchaña uñjañapataki, jupa uñjata uchañ thaqasim. Jan ukax sapa kuti mantañ churasim: “Akax sapa platopatakix tenedor.”
- Cubiertos t’aqaña. Mayni tenedor, cuchara ukat cuchillo juk’anak sapa tacho ukan mixtasim, ukat bandeja ukan t’aqasim. Jilt’a cuchillonakar jan ukax khuchhinak imt’asim.
- Platonak chaqtaña. Plástico jan ukax jan kuchu platonak ukat wali trapo toallanak irnaqañax seguro.
- Mesa jan ukax mesanaka ch’uyaña. Yunt’a trapo ukat jan qhast’at uñjat uñtat. Alzheimer’s Association yatiyañaxa, jaqi mesa ukar mayt’asi ukhaxa, trapo churañax jaqi jan amtat kinsa mayt’asiñ lurañ ukar sum irnaqañaruw tukuyañ.
Utan ukat uta pacha
- Ch’ikñ ch’uyaña. Juk’a escoba ukat wali sayt’at mesa jan ukax estante ukan.
- Cartas t’aqaña. Jan wali cartanak ukat catálogo ukanak t’aqasim: waqt’añ, reciclaje, qhipäx uñjañ. Chiqapar banco jan ukax cheque ukanak yaqhipa uchasim.
- Reciclaje t’aqaña. Limpio latanak, botellanak ukat papel sapa cajanakan mixtasim.
- Escoba ukat ch’uyaña. Juk’a escoba, patio jan ukax cocina ukan, sayt’at jaqi purirkañapataki.
- Qurinak umaña. Juk’a, lanq’u regador ukat jupa sapa uñjañapataki qurinak jan jaqhtayañ uchasim.
Cocina sapa uñjasiñ ukan sum lurañ
Cocina ukax wali sum amuyt’awinak sartayaspa. NIA yatiyañaxa, jaqi uñtat amtañ manq’añ ukat jiwasan yatiñ ukat yanapt’añ. Akanakax wali irnaqañanakawa:
- verdura jan ukax fruta ch’uyaña
- masa jan ukax ensalada fría ukan lanq’uchaña
- lechuga p’iqisaña
- pan ukan mantequilla uchaña jan wali cuchillo ukampi
- galletanaka bandeja ukan churaña
- pizza ukan topping uchaña
Medida lurañax jan sum ukhaxa, Alzheimer’s Association yatiyañaxa, jumax medidax tukuyam ukat jupar luqtañ jukʼa irnaqaña mayt’asim, sapaqañ lanq’uchaña ukham.
¿Kunsa irnaqañ sum sarañapataki uñt’ayaña?
- Pacha ajllisim. Jaqi wali samaraña ukat amuyasiñ pachax ajllisim. Walja jaqinakatakix akax uruw.
- Ukar lipt’añ. Sapa irnaqañ, sapa mesa, mayni jan uñjañ.
- Mayt’asim, jan kamachañ. “Akax yanapt’asmawa munaskituwa” sasa arsuñax, “Toallanak lunthatañ pachawa” sasa arsuñat sipansa, wali sum.
- Nayraqat uñacht’ayasim. Toalla juk’a juk’a lunthatasim, ukatxa jupar mayt’asim. Uñacht’ayañax arsuñat sipansa, wali sum uñjasiñ.
- Sapa lurawi. Walja arsutanakax jaqir jan atipasiñapataki. Sapa lurawi tukuyañkamaw agarasim, qhipäx lurawir sarañataki.
- Chiqa chiqa irnaqasim. Kuna irnaqañ ukat chiqpach jumamp sapa mesa ukan lurasiñax, uñjaña jan ukax kuttaña uñjataki.
- Irnaqañ ukat parlasim, jan lurat ukat. “Akanakax wali sum thaqhasi” jan ukax “Lino ukar kunjamasa wali uñtasmati?” sasa arsuñax, jaqi sum parlañ ukat jan uñjañ.
¿Kunjamasa uta irnaqañanakax qhipäxan mayjtʼayasiñ?
Atipasiñax pachamp, uruw sapa uruw mayjtʼayi. Alzheimer’s Association yatiyañaxa, demencia jiwasan chiqar sarañ uka uñjataki, sasa irnaqañanakar jan wali ukat sapa kuti luqtañ sum uchañ.
| Jichhür jan atipasiñ uka | Ukax lurañ |
|---|---|
| Jach’a sábanas lunthatañ | Juk’a toallanak jan ukax servilletas lanq’uchañ |
| Taqi mesa uchañ | Sapa asiento ukan juk’a servilleta churañ |
| Cartas t’aqaña sapa laya | Sobres lanq’uchañ juk’a pilanu |
| Receta arxataña | Masa k’arsuña, jan ukax lurañ uñjañ ukat katxaña |
| Taqi utjan escoba | Juk’a mesa jaqhtaña |
| Irnaqañ sapa ukat jan lurañ | Jumamp sarnaqañ ukat jumamp kuttaña irnaqañ uñjaña |
Uñjañax jan ch’amapa. NIA yatiyañaxa, walja jaqinakax uñjañ kusisiyapxi, ukax wali sum sarañawa.
¿Kunjamasa uta irnaqañanaka seguro uñjasiñ?
Seguridad nayraw utjaña, khitisa cocina ukan. Home safety tips for Alzheimer’s caregivers ukan NIA yatiyañaxa, akanakax utjapxi:
- Limpieza productonak, detergente pods uka jan ukax dulces uñtat uñjat uka, imt’asim jan ukax apaqat apagasim.
- Cuchillonak, tijera ukat herramientanak cerradura ukan imt’asim.
- Stove ukan safety knobs ukat automatic apagado churasim.
- Horno, tostadora ukat plancha ukan “Stop” jan ukax “Very hot” letreronak churasim, nina jan ukat jan nina mayt’asiñapataki.
- Calentador ukan 49°C ukar uñt’asim, ukhamat jan k’anchaskañapataki.
- Jan chiqa fruta ukat comida uñtat imanakanak apaqasim, jan ukax jaqi jan uñjasiñapataki.
Yaqha sum lurawinakax:
- Stove, horno jan ukax sum jiwasan tool ukar lurasa, jumax sapa kuti ukan utjasim.
- Platonak chaqtaña ukat mesa uchañ ukhamarak jan kuchu platonak apasim.
- Ch’uyaña jan ukax escoba ukat qhipäxan lurasa, sayt’at jaqhtañ ukat sayt’at wasitat uñjasim.
- Jaqi nayra herramientanak lurasa ukhaxa, Alzheimer’s Association yatiyañaxa, jan wali apaqasiñ taller ukat sapa sum irnaqañ, dpi., madera lijar, lurasiñapataki.
¿Kunsa “jan sum” lurasa ukhaxa?
Jan amuyasim. Toalla kimsa parti lunthatata, jan jaya parti ukat, mayni toalla lunthatata. Alzheimer’s Association sasaw sisi: wali amtañ ukat jaqi utjañapataki, jan toallanakax sum lunthatata ukat jan. Kunaymana chiqapar lurañapatakix, qhipäxan ukat jupa uñjkañapataki lurasim.
Sapa pachan chiqañchayañax, pacha irnaqañ kusisiyaña ukat jupa kuna chhaqtayatan uka amtaña. “Yuspara, akax wali yanapt’äta” sasa arsuñax, mayni ukax wali sum.
¿Kunapachas sayt’asiñ?
Jupa khiti ukat khitinakas jan kusisiñ, jan ukax jan atipasiñ uñjasa, sayt’asim jan ukax yaqha lurawir mayt’asim. Jan ukat qhipäxan sayt’asiñax jan jan sum utjaña; jupax wali sum. Akanakax lurasiñ:
- juk’a sum lurawi mayt’asim
- musica jan ukax cafecito ukar sarnaqañ jaqhtañ
- qhipäxan jan ukax yaqha uruw luqtasiñ
- sapa kuttaña
Jaqi jan sasa arsuñ ukhaxa, jan mayt’asim. Jan sasa arsuñax kunjamasa lurañ ukar uñjasim.
Juk’a irnaqañanaka jan sapa kuti uñjañataki
Jan lurañ ukat jan atipasiñ ukhaxa, pallt’añ ukat lanq’uchañ jaqhsiñ sapa kuti sarnaqañaw. Sort Together ukax jumar uñjañ ukat cocina jan ukax huerta canasta ukan pichanak ch’iqañ, Picture Pairs ukax jani timer, jach’a pichanakampi lanq’uchañ sarnaqañaw, Conversation Cards ukax uta ukat familia parlañ tuqinak ukar uñjañ, irnaqañ tukuyatata cafecito ukar wali sum.
Uru uñt’ayañ ukat uta irnaqañ, sum uru sarnaqañ ukar uñjasim. Pachapacha phasi ukar yaqha ideanakax, middle-stage activities ukar uñjasim.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
¿Kunas uta irnaqañanakan demencia uñtat jaqix chiqpach yanapt'ayañ atipaspa?
Walja jaqinakax toallanakar lunthatañ, medias t'aqañ, cuchara ukat tenedor uñt'añ, mesa uchañ, mesa ch'uyañ, p'uluña, ch'alltañ, quqanakar umañ ukat masa k'arsuñ atipapxi. Nayra lurat irnaqañanakar ajllisim, ukat jupax kunsa ukhamarak atipaspa uka ukar uñjasim. Qhipa pachanakan, sapa kuti luqtañ irnaqañax, dpi., servilleta uñt'añax, ukax walikiñapawa.
¿Demencia uñtat jaqix cocinan yanapt'añax seguro?
Chiqpach ukhamawa, ukat qhanañ uñjasiñ ukat wali uñtat uñjasiñ utjañapawa. Cuchillonak, limpieza productonak ukat kunanaka qhasu jan atipasiñapataki imt'asim, stove knob covers jan ukax apaqat apagasiñ uchasim, ukat sapa jaqir seguro irnaqañ churasim, dpi., verdura ch'uyaña, k'arsuña jan ukax platonak uchaña. Janiw stove kuna jaqi sapaki jaytañamati.
¿Kunas uka jaqi jan walt'ayañ jan ukax q'ara lurasi ukhaxa?
Jan kunsa sarañamati. Amtañaxa mayni pachax jakañ ukat yanapt'añ jaqi sum amuyasiñ, janiw chiqapar lurañapataki. Kunaymana chiqapar lurañapatakix, qhipäxan ukat jupa jan uñjkañapataki lurasim, ukhamat jan jiskt'asiñapataki.
¿Kunas uka jaqi yanapt'añ jan munaspa ukhaxa?
Jan sasa arsuñax, irnaqañax jichhürux jaqi jan sum amuyañapäki, jan ukax askichañ ukat jan kusisiyañ utjañapawa. Jan mayt'asim. Juk'amp sasa irnaqañ yritam, jupar sarnaqañ ukat jupa kuna jaqi muspharañanakar utjañapataki, jan ukax uru sum apasiñ qhipharu mayt'asim.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging