Kam ndǝ dementia-a kǝskǝna cidawa-a wande-a ayəwo kuluwayen

Awo samma-a dazǝne, bikkǝ au lele-a kǝnno, kuru “Aa” fanǝm. Au cidawadǝ ngǝlaro badizǝna amma tablet-a tustǝna-a-a kǝla kǝriwulan dazǝna. Adǝ karǝgǝmbo cizayi, kuru ngəwuye mbeji. Wanda au kuluwa ngəwuro kǝla kamdəye maanan, na ngǝliro gani. Maana adǝ-a asutǝ awo ngawo dimiro fǝlejin.

Ayəwo kam ndǝ dementia-a kǝskǝna cidawa-a wande?

Ngəwuro dalil mbeji, kamdǝ shi-a kǝlamlan bayinro tǝdin ba yaye. Alzheimer’s Association ye gulzǝna, wanda adǝ kamdǝ cidawa-a diro tǝdin ba au jarabtǝro rijin maanan. Dalilwa ngəwube suronzan:

• Kǝlau tǝdinna. Cidadǝ kura nzakko-a majin, dementia ye kǝlauro cədǝna, kuru kam gade fuwunzǝn cidajinro nanguji.
• Kam laaye tǝdinna. Kam kura-a suro kartun laaye, kǝla laaye, au cidawa nduli laaye ro tǝdinna-a asujin.
• Kǝmbu. Kam nduli-a so kajiriye dunonzǝ gana cizayin. Cidawa napkǝnabe kajiriye-a kuru.
• Tǝyi dondiye. National Institute on Aging (NIA) ye zǝyi, kǝnashiro bawo, kuru-a fanzaro au fanzaro zauro, constiwu, kanəmdi, ngudi kǝnza, au kurun bǝlinye alamaramnzǝ-a dalil letǝgǝnyibe ro gulzǝna.
• Awo ngəwu kǝlan cidi. TV kǝla kura, mana samno, au na kam ngəwu-a hangal-a sambarjin.
• Kambo tǝdin. NIA ye kambo dementia ye cidawa kǝlauro cədǝna-a diro, au awo au kam ngawo-a taksǝro walzǝ-a dalil kuluwaye ro gulzǝna.
• Karǝgǝ kǝbi. Awo sammaro karǝgǝ fakko-a koltǝ karǝgǝ kǝbiye alamaramnzǝ mbeji, adǝ-a daktərro gulzǝ.
• Sawu “aa” canzǝna. Kam kura-a “aa” canzǝro izinnzǝ mbeji.

Sa shi “aa” cana, awi dimiyo?

“Aa” nzǝ-a naptǝramlan kasadǝne, kuru awo laa-a faltǝ: sa, cidawa, kǝlaunzǝ, au fǝletǝ niye suro.

1. Kǝrma kollǝne. “Ngǝla. Ngawo fallen.” Daji shiye ngawon cinne, awo gade ro lene, yintǝ bawo.
2. Ngawo fallen jarabtǝ. Alzheimer’s Association ye ngawo fallen, au sa gade lan jarabtǝro shawari cin.
3. Gana-a cǝde. Bikkǝ fal tilo, bikkǝ samma gani. Tawul fal tilo, baskǝt kazəmuye gani. Foto gana, suro gana, foto-a fǝlelan kolne.
4. Suro yindi-a kǝnno. “Foto ngudobeye kuru raamma ra, au musko fanza raamma ra?” Suro kǝndo kambo kamdə-a hangalnzǝro kalakcin.
5. Bana-a koro, nzakko-a gani. “Adǝ-a raktǝgǝro banasǝgǝmiya ra?” au “Kǝla fin ngǝla kuru raamma?” Bana tǝdin jarabtǝn tǝdinnayen gade.
6. Nyi kǝlan badine. Shi-a koronin cidawa-a kǝlan badine. Kam nduli-a so awo badiyaro kǝlanzǝga kǝskǝnjin, amma kǝskǝnniya yaye, sa rokko-a kǝltǝna.
7. Awo tǝyiye au napkǝnabe ro faltǝ. Lele gana, musko, kǝmbu, kazǝmu ngaso, au yintǝ fǝle napkǝnabe rokko-a di. NIA ye hangal-a musko, kǝtabu au lelero faltǝro shawari cin.
8. Suro shilan cidazǝna kollǝne. Doka-a ganyi fǝletǝ gade lan bikkǝro raana yaye, shi-a kǝskǝne. Alzheimer’s Association ye fǝle kǝskǝnaro shawari cin.

Sa shi kuluwayen, awi gulzǝgǝ?

Naptǝramlan mane, kǝla ni-a cide, kuru hangalnzǝ-a kǝnjǝne. Alzheimer’s Association ye kuluwaye-a kǝla lan ngawo cine izini-a koro, kǝla napkǝnabe-a faidatǝ, kuru suro yindiye dawunzǝn suro-a kǝnoro shawari cin. Kǝla adǝbe:

• “Kashshata, adǝ letǝgǝnyi. Koliyo.”
• “Ngǝlaro dim. Wu na adǝn.”
• “Sa ni-a mbejiya, awo gade lan banasǝgǝmiya ra?”
• “Shaaye nasha?”

Daji cidawa-a datǝ, masǝla kura-a ro waltǝnin. Kǝla mana ye shawariwa-nzǝn awo gade-a gultǝ mbeji.

Awi dimiyin ba?

Fǝletǝ laa nduli so masǝla-a sammbejin.

• Kǝlashawa au kambo. “Marne, falro” au “Adǝ-a raamma” ngəwuro bana cizanyi.
• Koro au tǝddǝ. “Nonəmma” au “Aa, tǝdi adǝ gani” kambo-a sapsayin.
• Kǝlan ngono. NIA ye lǝktǝram-a gotǝjin, kamdǝ-a kǝlanzǝ-a faltǝgǝ adǝ-a cizayin wo.
• Kuru cin au suro walzǝ. Alzheimer’s Association ye kǝla sapsa, rijǝgǝ fǝle, korǝtǝ, kuru cin, kamtǝ, wutǝ, kuluwa fak, au kǝlasharo wande, kuru fuwunzǝn gǝrede faltǝro wande shawari cin.
• Nangu-a faidatǝ. “Adǝ samma niro dazǝnakko” sandi yindi-a sammaro kǝbi cizayin.
• Suno kǝbi kǝndo. “Kǝla kǝriwu” au “Zauro” dalil jili-a gǝrzǝjin kuru masǝla-a fǝlezǝro kǝlau cizayin.

Wanda ngəwube dalilnzǝ-a fǝletǝgǝn asutǝ?

Mingǝu fal au yindi-a ro awo gana-a ruwone. NIA ye faltǝgǝ hal kamdəye-a ruwotǝ bana kǝskǝma-a-a daktərwa-a fǝletǝ-a asuzǝro au dalilnzǝ-a matǝro banajin canna.

Adǝ-a ruwone:

• sa yimbeye;
• awi kǝnno-a kuru fǝletǝ finro korono;
• na adǝn awi cidiyin (kowo, kusotto, TV);
• fǝletǝ kǝnashinzǝye, kǝmbunzǝye, ngudinzǝye, kuru sa darǝn balballa-aro lewono;
• kurun bǝlin au dondi ngawo mbejiya.

Fǝletǝ ngəwuro gǝrede fǝlezayin: wandawa kajiri 4 ngawoben tilo-a cidiya, bikkǝ fal-a ro tilo, au TV cidiya sa-a ro tilo. Family Caregiver Alliance ye kǝla kam dementia-a kǝskǝna-be-a kǝla shawari nzǝ-a naptǝramlan bayin: kamdǝ-a faltǝro raktǝnyi, amma fǝletǝnde-a-a na ndeye-a faltǝro raktǝ.

Sa ayilan wanda au kuluwaye kǝla daktər-a gulzǝgǝ?

Hal kamdəye gǝrede, suro, au alamaram dondiye-a kǝltǝzǝna sa, daktər-a gulne. NIA ye faltǝgǝ hal kamdəye gǝrede au suro falzǝna, kauye sa kamdǝ kwasa-a sǝdǝna au kurun-a faltǝna-a kǝnzǝben, loktu-a ro daktərro bayinro gulzǝ.

Alamaram adǝ-a kurumminro daktərnzǝ-a bowone:

• hangalnzǝ gǝrede faltǝgǝ au faltǝgǝ kura awowa-au yimbewa-a ro;
• alamaram zǝyiye, misallo shimo tǝdin, tǝyi laa-a fato, au tǝyi-a gǝrtǝgǝ bǝlin;
• kange au alamaram kwasabe gade;
• kurun bǝlin au faltǝna ngawo hal kamdəye-a faltǝzǝna;
• awo sammaro karǝgǝ fak, shimo, au kǝlantǝ minggu yindi-a kozǝna;
• kǝmbu au ngudi-a wande.

Alzheimer’s Association ye kam ndǝ hal kamdəye-a fǝlezǝna samma, kauye gǝrede badizǝna sa, dondi ye kuru ngǝlaro ruiro shawari cin. Family Caregiver Alliance ye burwon daktər-a kuruwo canna, dalil hal kamdəye-a dalil dondiye mbeji. Daktər au fərmasi-a mananinro kurun bǝlin-a badine, datǝne, au faltǝne.

Kam laa tajirwa-a ro badiyaro au alamaram dondi gǝnatǝbe mbejiya, 112 ga bowone. NIA ye bowobe kamdǝro kamdǝn dementia mbejiro gulzǝro shawari cin.

Awo falma dibaiya ngǝla wa?

Aa. Yim laa lan cidawa ngǝlabe cidawa bawo: rokko nap, mukko-a rotǝ, musko raamma-a fanza, au wundon ngudowa-a kuru. Adǝ cidajin gani. Rokko bikkǝye kǝla shawari ndeye sa ayilan gǝrede datǝ au badinba kollǝ fǝletǝ ngǝla wo bayinjin.