¿Yatiqañ kusisiñanakax amuyt'añ jark'aspa?

Yatiqañ kusisiñanakax sapa chiqanwa utjapxi, ukat walja jupanakax jaqin amuyt’a sumaw uñjapxi sasa arsapxi. Jumax demencia ukan sarnaqir jaqir uñjasma jan ukax mayninakan amuyt’am uñjasma ukhaxa, yatiqañ ukanakax yanapañapa sasa amuyasiñax wali sum utjaraki. Akax yatiñanakax kunsa uñacht’ayi, ukanakan wali uñjasiñanakampi jan wali uñjasiñanakapampi.

Akax jach’a yatiñanakat sipansa jiskha yatiyañawa, janiw amparat yanapañ ukhamäkiti. Ukatpï jan wali uñjasiñ arunakax uñakipt’apxam.

¿Yatiqañ kusisiñanakax demencia jark’aspa?

Janiw kuna yatiqañ kusisiñas demencia jark’añ uñjatäkiti. National Institute on Aging (NIA) sañ sapi, computadora ukan ukat internet ukan yatiqañanakax amuyt’añ ch’amanchañ sasa arsutanakat jaytañamawa, ukat janiw comercial yatiqañ aplicaciones ukanakax yatiqañ pruebanakan uñjatänwa ukham mayni utjkiti sañ jiwasa (NIA on preventing Alzheimer’s).

Ukhamarakiw yatiqañanakax jan wali sasa janiw sañkiti. Ukanakan wali uñjasiñax kusisiñan, sapa uñjasiñan ukat sarnaqañanwa, janiw kuna jaqirus demencia jark’añatakikiti.

¿Kunsa “near transfer” ukat, kunatsa wali?

Mä lurañ yatiqañ ukhax, lurañ ukan wali sum sarnaqañ. Yatiñ jiwasax ukham sapxi “training effect”. Jach’a jisk’a jiskt’äwix, ukax yaqha lurañanakan ukat urunakan sarnaqañ ukanakan utjaspa.

2016 maranxa mä jach’a yatiñ uñakipäwix, yatiqañ kampañanakax maynit ukanak uñacht’ayapxi uñjasiñ ukanakar uñjasipxi. Ukanakax akham uñacht’ayapxi: jaqinakax yatiqatap lurañanakan wali sum sarnaqapxi, yaqha chiqanak lurañanakan jisk’a uñjasipxi, ukat urunakan amuyt’añanakan janiw wali uñjasiñ uñacht’ayapkiti. Walja yatiñanakan lurañ ukax jan wali ukhamaw utjäna, ukatwa janiw chiqa yatiñ uñacht’ayañax utjkiti (Simons and colleagues, Psychological Science in the Public Interest).

¿Kunsa uñacht’ayañanaka computadora ukan yatiqañ ukat sapxi?

Cochrane uñacht’ayañanakax, chiqa yatiñanakat ch’uqt’asitanakax, computadora yatiqañ 12 semanat sipansa suyt’apxi:

• Qharuru 65 maranïr jaqinakax: 1 183 jaqinakat 8 yatiñ. Yatiñ chiqapax jisk’a jan ukax jan wali uñjasi. Yatiqañ mä kuti ukat wali uñjasiñ utjaraki, ukampis janiw chiqa lupt’añ utjkiti (Cochrane review, healthy older adults).
• Jisk’a amuyt’añ jan walinakan jaqinakax: 660 jaqinakat 8 yatiñ. Janiw yatiñ uñacht’ayañanakax demencia jark’aspa sasa uñjkiti, ukat yatiñ jisk’a ukax janiw chiqa arsañ ukax utjkiti (Cochrane review, mild cognitive impairment).

¿Kunsa ACTIVE yatiñ uñacht’ayi?

ACTIVE ukax 1998 maranxa qalltäna jach’a US yatiñawa, 2 802 qharuru 65 maranïr jaqinakampi, jupanakax kikpach sarnaqapxi ukat amuyt’añ jan walinakax janiw utjkänti. Jaqinakax mä kuti uñjasiñ grupo ukar sartapxi: ukax (speed of processing, memoria jan ukax razonamiento) jan ukax jan ukat jan yatiqañanakampi uñjasiñ. Yatiqañax 10 sesionakama, 5 jan ukax 6 semananakan utjäna. Walja sesion pachpa luqtirinakar, 1 ukat 3 maranakat qhipa refuerzo sesionanak sasa churapxi.

Speed yatiqañax, uñjasiñ ukat yatiqañ ukan jaqinakax wali sum lurapxi uka pachax, sapa uñjasiñax jisk’a jisk’a utjäna.

2026 maranxa, yatiñirinakax 2 021 jaqinakar Medicare uñachtäwinakampi 20 maranakan lup’ayapxi (ACTIVE 20-year analysis). Akham uñjapxi:

• Speed yatiqañ ukat refuerzo sesion 1 jan ukax sipansa: jan yatiqañ jaqinakat sipansa demencia uñjasiñ jisk’a (hazard ratio 0,75, ukax jaqinakan 25% jisk’a sañ sapxi).
• Speed yatiqañ refuerzo sesionanak janiw: jisk’a janiw utjkiti.
• Memoria jan ukax razonamiento yatiqañ: demencia uñjasiñ ukar janiw wali uñjasiñ utjkiti.
• Yatiqañ grupo tuqi sapa grupo jan yatiqañ grupo ukar uñtasa: jisk’a sapxi, ukampis janiw chiqa uñacht’ayañ utjkiti.

Ukax kunjamas jisk’ä

• Ukax mä kuti jaqi yatiqañ sum yatiqañ refuerzo sesionanakampi ukar uñjasi, janiw computadora yatiqañanakar uñjasiñ kuna jaqirus.
• Chiqa uñacht’äwi mä ch’iwat jaqinakat utji (sapa chiqan yatiqañ ukan wali sum sarnaqirinakat, refuerzo sesionanak churat), janiw jach’a grupo ukat.
• Demencia Medicare uñachtäwinakan amparanakat uñacht’ayatawa, janiw sapa jaqir uñjasa. Sapa maranakan 1/4 jaqinakax Medicare Advantage ukan utjapxi, ukatwa janiw chiqa uñachtäwinakax utjkiti.
• Yatiqañ qalltañ ukhax jaqinakax jisk’a amuyt’añ jan walinakax janiw utjkänti. Ukatpï ukanakax demencia ukan sarnaqirinakatak janiw yatiñ uñacht’ayapkiti.

Kunjamasa mä yatiñ ukax wali chiqa lup’ayañ munaski, ukampis janiw aplicación ukax demencia jark’añ uñacht’äwiti.

¿Kunsa FTC Lumosity ukat sapxi?

2016 maranin enero phaxsiru, Lumos Labs (Lumosity ukan lurirïtapa) US$ 2 millones amtapxi, Federal Trade Commission ukax jaqinakar jiwasa lurañanak jan chiqa sañ. FTC ukax sapxi, kompaniax yatiñ jan utjkän arsutanakax, juparu sapxi lurañ ukanakax trabajo ukan ukat yatiqañ ukan wali sum sarañ, ukat qharuru uñjasiñ, amuyt’añ jisk’a uñjasiñ, demencia ukat Alzheimer jark’añ sañ (FTC press release).

Familianakatakix yatiñaw: amuyt’ä jark’añ jan ukax demencia jark’añ sasa arsuñ mayni yatiqañ, aplicación jan ukax programa, uksaru jan iyawsañamawa.

¿Yatiqañ kusisiñanakax demencia uñjatanakar yanapaspa?

Walikipxi, ukax jach’a wali. Yatiñ sum uñjatawa uñjasiñ yatiqañ: jaqinakan parlañapa, amuyt’añ sarnaqañanaka, arunaka, ch’iwanaka ukat ch’uqinakax, walja jaqinakampi, mayni uñjirinakampi.

2023 maranxa, Cochrane yatiñ 37 yatiñanakat, 2 766 jaqinakat, demencia jisk’a jan ukax taypi uñjatanakat uñacht’ayapxi (Cochrane review of cognitive stimulation):

• amuyt’añ yatiñanakan jisk’a, jisk’a dурус wali uñjasiñ (taypi chiqa yatiñ);
• parlañanakan ukat jaqinakampi sarañanakan chiqa wali uñjasiñ (chiqa yatiñ, jisk’a yatiñanakat);
• jisk’a wali uñjasiñ sarnaqañ walinakan, kusisiñan ukat lurañanakan.

Wali uñjasiñax, 10 semananak uñjasiñ qhipat wali uñjasi, ukat jisk’a yatiñanakax janiw uñjasiñ jakañapatak uñjapxiti. Yatiqañ kusisiñax mä grupo yatiqañawa, ukatwa ukanakax janiw mayni computadora ukan jaqinakar nayra amuyt’añkiti.

Lancet Commission 2024 maranxa sapi, uñjasiñ lurañanakax demencia uñjatanakatakix wali wakiskiwa, kusisiñ ukat amtañ jaktañatakix (Lancet Commission).

¿Kunsa yatiqañ kusisiñanakax wali utjaspa?

Walikipxi ukhamarak sum ajllisi ukhaxa, akanak lurapxi:

• Kusisiñ. Mä kusisiri ukhamaw qhipat sarnaqañ, ukax wali.
• Jaqinakampi sarañ. Chikan sarañ ukhaxa, parlañ jan walinakan mä ch’iwa jaqinakampi uñjasiñ. Uka tuqit sapa yatiqañ.
• Lurañ ukat uru. Mä lurañ ukax sapa uruw qhipat utjaspa, ukax amuyt’añ wali.
• Iyawsäwi. Jaqir yatipkaki ukanakax, jupanakar yanapañ, ukat jupanakax mayja sipan, janiw pruebanakar.
• Parlañ. Mä uñjasiñ jan ukax yatiñ arunak ukar parlañanakax mä willañ utjaspa. Yatiqañ parlañ jaqinakat jan ukax arunak tukuyaña.

Jan walinakax: reloj, puntos, ch’iwanakan ukat amuyt’añ pruebanakar uñjasiñ. Jaqix jan kusisiña jan ukax jan wali uñjasi ukhaxa, sayt’añamawa. Jan uñjasiñ jan ukax mayni sarañ ukax wali. Mayni yatiqañ aplicación ajllisiña uñacht’ayaña ukax yanapaspa.

¿Kunsa Golden Moments yatiqañanakax?

Golden Moments yatiqañanakax, akanakjama picture pairs, picture puzzle ukat large-print word search, kusisiñatakiwa ukat mayni sarañ urunakatakiwa. Janiw reloj ukat puntos utjkiti. Janiw amparat yanapañ utjkiti, ukat janiw demencia jark’añ jan ukax jiskt’añ utjkiti. Jiwasax chiqapar sipansa jiskha uñacht’ayañaw munañäni, janiw kuna yatiqañ lurañ jan lurkaspa ukar arsuñataki.

Doctor ukar parlañ

Jumax jan ukax uñjatamax amuyt’ä jarkañ ukhar uñjasiñ, doctor ukar parlañamawa, aplicación ukar iyawsañ sipansa. Doctor ukax jarkañ ukanakar uñjapxi, yatiqañ chiqa ukar amuyt’apxi, akanak sum luratawa, kunjamasa presión arterial uñjañ ukat uñt’añ chiqa. Uka tuqit Can dementia be prevented? uñjañamawa. Jan suyt’ata jan ukax jaqix jan amuykipxi ukhaxa, pronto amparan yanapt’iri jaqinakar sayt’añamawa.