Uka jisk’a jaysäwi
Suma sapa uru thaqhiñaxa jaqi sartañ, manq'añ, aseo ukat puñuña pachanakax kikpa pachanakan sarnaqañ yanapt'i, nayra lurañ jach'a jaqi amuyt'añ pachanakan utt'ayaña, ukat lurañ samarañamp mayjt'ayaña. Jaqin mayjt sarnaqawinakapat lurañ, ch'iqa jan jaytaña, ni uru ni qhipa uru jaqi sartañ, ukat uruk jaqi amuyt'añ pachan lurañ sapa uru mayjt'ayañ.
- Manq'añ, mankhañ, aseo ukat puñuña pachanakan takpach kikpa pachanakax uru sarnaqañ yatiyañ.
- Jach'a lurañ jaqi amuyt'añ uru, sapa uruw nayra pacha, utt'ayañ.
- Takpach minuto jak'ankañ jan munañ. Samarañ ukat isi pachanakax thaqhi ukankiwa.
- Inti, sapa uru lurañ ukat jan sum puñuña ni qhipa ch'uxña umañanakax qhipa uru jaqi nuwasiñ yanapt'i sasa.
- Thaqhiñax mayjt'ayañ yanapt'iri, mantañ mä kamachi. Jaqi jan sum uruk jaqi, ch'iqa jan jaytaña.
Aka pankanxa (5 tʼaqanaka) .
Suma sapa uru thaqhiñax uru sarnaqañ mä amuyt’añ chiqar uñtasi: sartaña, manq’añ, mä jisk’a lurañ, samarañ ukat puñuña, takpach mä pachan. Ukax jan jaytañanaka ukat jan suytañanak jaytañ yanapt’i, ukat kunatsa sarañ yatiñ jan amuyt’ataña ukar mayt’añ thaqhi uñjayi. Qhipa thaqhi jan kamachi, mayni jaqin qallt’a. Qalltañ sapa uru lurasa, jumax amparaman jaqi kuna ch’amañchañ sum mayjt’ayañ.
¿Kunatsa sapa uru thaqhiñax yanapt’i?
Mä takpach thaqhiñax yanapt’i, yatiyi familiar thaqhinakax jan familiar thaqhinakat sumaraki katuqañatakix. Alzheimer’s Association yatiyi mä amuyt’ata uru jan suytañanak lurañ ch’iqaraki, ukat sum munañ lurañanakatakix mayt’añ. Ukhamarak sapa uru utt’ayañ ukat puñuña pachanakax puñuña jan sum ukat qhipa uru nuwasiñ yanapt’i sasa. National Institute on Aging yatiyi manq’añ, aseo ukat mankhañ mayni pachan lurañ, mä isi uta utjañatakix, ukat Family Caregiver Alliance ukax mayni thaqhinak imañ yatiyi.
Muestra isi uru
Pachanakax muestra sañäni. Takpach uru jaqin kikpa sarnaqañapat nayrar jan ukax qhipar apt’añ.
| Pacha | Kunatsa lurasi | Amuyt’awi | Jan sum uruk |
|---|---|---|---|
| 8:00 nayrïr uru | Sartaña, aseo, p’iqiñ lurañ | Mayni thaqhi takpach uru; isi p’iqiñ amtañ | Aseo jisk’a; mä jak’a isi jakhu sum |
| 8:45 nayrïr uru | Manq’añ | Kafi ukat periódico aru, jan ukax radio | Isi manq’añ, jan parlañ munañ |
| 9:30 nayrïr uru | Jach’a lurañ | Chuyma awayu, kuchu, uma sum, jisk’a sarnaqaña | Jisk’a sañ, jan ukax uñjaña |
| 10:30 nayrïr uru | Isi pacha | Taqi, photo album, ukat qhana tuqi sayt’aña | Munat silla ukan samarañ |
| 11:00 nayrïr uru | Almuerzo yanapt’añ | Ch’uqinaka aptaña, mesa lurañ | Jumax manq’ayañ; jupax jumaru uñt’aña |
| 12:00 qhipa uru | Almuerzo ukat ch’iqañ | Mesa aptaña, mä jisk’a p’iqi qhaspaña | Lurañanaka jan lurañ |
| 1:00 qhipa uru | Jisk’a samarañ | Kayunaka jaqhu, isi taqi | Kikpa |
| 2:00 qhipa uru | Phaxsi ukan jan ukax lurañ | Sarnaqaña, pórtico uru, uma ch’iyañ, globo sayt’aña | Inti ukan qhana tuqi sayt’aña |
| 3:00 qhipa uru | Jaqinakampi jan ukax lurañ | Mä uñjaña, mä llamada, jaqi ch’iqa uñjaña, pintaña, cartas | Mä umaña ukat mä manq’ayaña |
| 4:30 qhipa uru | Chiqañ pacha | Pantalla ukat luz uchaña, isi lurañ uñt’ata p’iqinaka | Taqi familiar taqi, isi jan ch’ulla |
| 5:30 qhipa uru | Alwarzo | Mesa lurañ jan ukax wayk’aña | Isi, familiar manq’añ |
| 6:30 qhipa uru | Taqi jaqinakampi | Amuyt’awinaka postre ukan, cartas, familiar uñjaña, amparampi wal sarnaqaña | Isi jaqinakampi |
| 8:00 qhipa uru | Puñuña lurañ | Mayt’asiña jan ukax p’iqi, p’iqi ch’uqi, isi taqi, jisk’a qhana | Taqi jisk’a; sum jan puñuña ukat jaytañ jisk’a |
Ukax Alzheimer’s Association qillqata muestra thaqhi uñjasi, nayra ukat jach’a pachanakatak, sartañat manq’añ kama, lurañ, sarnaqaña, taqi, samarañ ukat jaqinakampi amuyt’añ kama puñuña.
¿Kunas mä sapa uru thaqhi lurasa?
Chiqa ch’iqañ jan, jaqin sarnaqawinakapat qalltaña. Alzheimer’s Association yatiyi jumax lurañ sarnaqañ qhipa amuyt’aña:
- Jaqin munañanakapa, jan munañanakapa, ch’amanakapa ukat yatiñanakapa.
- Kunsa nayra urunakan lurarakiti. Nayra sartir jaqix nayra sarnaqañ sum. Qhipa uru yatiri jaqix 8 nayrïr uru qalltañ jan sum.
- Jach’a pachapa. Aseo, sarañ ukat jach’a lurañ ukan utt’aña.
- Mä jakhu pacha manq’añ, aseo ukat p’iqiñ lurañ ukanakatakix, takpach jan jaytañanakax utjañapataki.
- Regular sartaña ukat puñuña pachanaka.
Ukhamarak uka qillqata yatiyi, jaqin sarnaqañan ch’ulla lurañanaka, manq’añ, aseo, p’iqi lurañanaka, taqi ch’amañchañ, jan phaxsi ukhax sarnaqaña, sarnaqaña, ukat mayt’añ pachanaka, kunanakas ch’uxña jaqi jutañapa, sasa.
Mä phaxsi uñt’aña, ukatxa lurañ
Uru ch’iqaña mä jisk’a qillqa. Alzheimer’s Association yatiyi kunanakas sum lurañ, kunanakas jan sum, nayra lurañanakax takpach, jan ukax ch’ulla, ukat jan suytañanakax jan jaytañanakax. Sum utt’aña, jan utt’aña.
Uñjañ munañ
Jaqi jichhürunakax qillqañ yatiñ, mä pizarra jan ukax mä qillqa uru thaqhi sum amuyt’ayi. Jisk’a qillqa: “Manq’añ. Sarah ukampi sarnaqaña. Almuerzo. Samarañ.” Juk’ampi jaqinakax nayrar yatiñ jan munapxi; Family Caregiver Alliance yatiyi lurañanaka jan parlañ ukhax, jan suytañ utjañ.
Kunsa thaqhi amuyt’añ
Samarañ pacha jaytaña
Taqi minuto jak’ankañ jan munañ. Alzheimer’s Association yatiyi jaqix lurañ ukat samarañ kikpa chiqa munaraki ukat juk’amp samarañ munaraki. Jupax jan ch’iqañ, lup’iñ jan ukax jan munat sarnaqañanakax, lurañ jan ukax samarañ.
Qhipa jiwasa ch’uxña pacha
Juk’a jaqinakax inti tukuñ qhipa uru lup’iñ. NIA yatiyi uru inti ukan jan ukax qhana tuqi sarnaqañ, takpach uru lurañ jan jach’a amuyt’ata, qhipa uru kafi ukat alkhol jan umañ, ukat qhipa uru jan suma puñuña. Juk’ampi familias yatiyi phaxsi tukuñ sapa qhana tuqi kiwjañ ukat luz uchaña ch’iqaraki. Uñjañ qhipa uru lup’iñ ukat puñuña.
Kunjamsa thaqhi jakhu sarnaqañ
- Nayra pacha: taqi thaqhi lurañ. Jaqix mä qillqata thaqhi munañ, jupanakax amparampi lurañ.
- Taypi pacha: jumax juk’amp irpasiñ. Jisk’a lurañanaka, juk’amp samarañ ukat familiar lurañ; uñjañ taypi pachan lurañanaka.
- Qhipa pacha: thaqhi jaqin isi ukat manq’añ, lup’iñ ukat jisk’a sum taqi ch’amañchañ, uka pachan musica ukat amparampi wal sarnaqaña; uñjañ qhipa pachan lurañanaka.
Lurañanaka mayjt’ayaña, thaqhi jan
Manq’añ, samarañ ukat puñuña pachanaka sapa uru ukhamar utt’ayaña, ukat ukanakan lurañanaka mayjt’ayaña. NIA yatiyi mayni urunakan mayni lurañanaka lurañ, taqi uru jan ch’iqa. Jumax Martes uruw kuchu lurañ, Mirkuri uruw uma sum, Yatiqañ uruw photo uñjaña. Qhipa 101 lurañ ideas ukat uta lurañanaka ukanakax chiqa pachan yanapt’i.
Jan sum uruk kunas lurasa
Jan mayni thaqhi katuqañ uru utjani. Jan waliki, jan suma puñuña, doctor jutaña jan ukax jaya uru ukanakax takpach thaqhi jaytañapa. Thaqhi jaytaña, jan ukax wali sum jaytaña: manq’añ, umaña, samarañ, sum jan jaytaña, ukat qhipa uru utt’aña. Jaqix jan munañ ukhax, jan sañ munañ uñjaña. Mä jisk’a ch’uxña samarañ, sum ch’uxña samarañ ukhamaraki, jumanakampi ch’amañchañ.
Jumanakan sapa uru ukax wali sum. Jumanakatakix jisk’a samarañ lurañ, ukat familia jan ukax respiro uñjañ mayni pacha lurañ. Uñjañ jumanakan jaqi amparampi.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
Ukax kunatixa demensiya jaqin sapa uru thaqhiñax yanapt'i?
Sapa uru amuyt'añ chiqaw jan ch'iqa lurañanaka ukat jan suytañanaka ukanakaxa uñjasi, ukax demensiya ukan sartata jaqinakaru sum jan jaytaña. Alzheimer's Association yatiyi, sapa uru utt'ayata urux jumanakax nayrar amtañ jan mayt'aspaña, ukat sum munañ lurañanakan mayt'añ. Ukax lurañ jaqi suma sarañ yanapt'i.
Kunasa demensiya jaqin suma sapa uru thaqhiqa?
Jan mä chiqa thaqhi utjkiti. Suma thaqhiñax manq'añ, mankhañ ukat puñuña pachanakax kikpa pachanakan utjaspa, aseo ukat jaqi amuyt'añ lurañ jach'a pachanakan utt'ayaspa, sinti pacha jan ch'uxña ukat qhana tuqi ch'iqa pachanakax utjaspa. Jaqin mayjt sarnaqawinakapat lurañ.
¿Demensiya jaqix uru jaqi ch'iqa lunthatañapa?
Jisk'a ch'iqañax yanapt'istaspa, khä mankhañat qhipa. National Institute on Aging yatiyi jan suma ch'iqa ukat qhipa uru ch'iqañ jan munañ, jupanakax jan sumaki puñ ukhax qhipa uru nuwasiñ yanapt'ispa. Puñuñax jan waliki ukhax, jupanakan doctor parlañ.
Kunatsa jupanakax thaqhi jan katuqañ munapxchi ukhax?
Jichhax jaytañ, uk qhipa pachan jan ukax mayni thaqhiñ amtañ. Jan munañax jupanakax ch'iqatanïpxi, janirakiw sum jan utjkiti, lup'iñ utjkaspa jan ukax jan lurañ munkaspa sasa. Thaqhi jaqi ch'amañchañ utjaspa, ukat jan ch'amañchañ.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Daily Care Plan · Alzheimer's Association
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Caregiver's Guide to Understanding Dementia Behaviors · Family Caregiver Alliance