Дженьыд вочакыв
Рытнас дзугсьӧм — тайӧ беспокойство, ӧткодялӧм либӧ раздражение, коді заводитчӧ либӧ ёнмӧ рытнас, асывнас. Отсавны вермасны: тӧлка кадколаст оланног, югӧр да уджъяс аслыспӧлӧн, этшаджык рытын узьӧм, этшаджык кофеин, югыд биа жырын пемыдтӧдз, лӧнь горт да лӧнь уджъяс — музыка, серпасъяс видлӧм либӧ дӧраа тшисьӧм. Выль либӧ ёнмӧм симптомъяс колӧ видлавны врачлы.
- Рытнас дзугсьӧм — тайӧ беспокойство либӧ ӧткодялӧм, коді заводитчӧ либӧ ёнмӧ, кор югӧр пемдӧ.
- Сьӧкыд уджъяс, петӧмъяс да купайтчӧм вӧч асывнас либӧ лунын водзын.
- Югӧр, быдлунъя ветлӧм, этшаджык рытын узьӧм да этшаджык кофеин вермасны отсавны рытнас лӧнь оланны.
- Ӧзйӧй би джынйӧртӧдз, чинты шум да вуджӧй лӧнь, тӧдса уджъяс вылӧ.
- Гижӧй кадколаст, медым казявны, мый вӧчӧ беспокойствоӧн, да видзӧдлӧй лӧньӧн.
- Шуӧй врачлы выль либӧ ёнмӧм симптомъяс йылысь: дой да инфекцияяс вермасны торйӧн вайӧдны.
Тайӧ листбокын (9 юкӧн)
- Мый сійӧ рытнас дзугсьӧм?
- Мый вермас ёнмӧдны рытнас беспокойство?
- Кыдзи лӧсьӧдны лунсӧ, медым рытнас вӧлі лӧньджык?
- Кыдзи лӧсьӧдны гортсӧ лӧньджыка рытнас?
- Кутшӧм лӧнь уджъяс позьӧ вӧчны рытнас?
- Мый вӧчны, кор беспокойство заводитчӧ?
- Кыдзи аддзыны, мый вӧчӧ беспокойство?
- Кор колӧ шуны врачлы рытнас дзугсьӧм йылысь?
- Кыдзи ачым босьтны рытнассӧ?
Уна котырын казялӧны ӧткодь кадколаст: асывнас морт, кодіӧн ті видзӧданныд, олӧ лӧньӧн, но рытнас сійӧ вермас лоны беспокойнӧй, повзьысь, ӧткодявтӧм либӧ раздражённӧй. Сійӧ вермас ветлыны гортӧн, корны «мунны гортӧ» гортын кӧть и эм, либӧ кокниа сёрмӧдчыны. Тайӧс тшӧкыда шуӧны рытнас дзугсьӧмӧн.
Ӧти дзик бур отсӧг абу, но лун порядок, жыр да уджъяс вежӧмыс вермас отсавны рытнас лӧньджыка овны. Тайӧ лист бокын чукӧртӧма практическӧй, бурдӧдантӧм отсӧгъяс National Institute on Aging да Alzheimer’s Association ысь. Тайӧ оз лоны врачъя отсӧг. Выль, дзик пыр либӧ ёнмӧм симптомъяс кӧ эмӧсь, сёрнитӧй мортлысь врачкӧд.
Мый сійӧ рытнас дзугсьӧм?
Рытнас дзугсьӧм — тайӧ беспокойство, раздражение, лӧгасьӧм либӧ ӧткодялӧм, коді заводитчӧ либӧ ёнмӧ, кор югӧр пемдӧ, рытнас либӧ асывнас. National Institute on Aging (NIA) пасйӧ, мый вывті мудзӧмыс вермас содтыны рытнас беспокойство.
Мый вермас ёнмӧдны рытнас беспокойство?
Уна тор вермасны вайӧдны, тшӧкыда ӧтлаын. Alzheimer’s Association лыддьӧ тадзи торъяс:
- мудзӧм став лун уджалӧм бӧрын;
- выль либӧ ӧткодялана ін;
- ас пытшкӧс «кад часі», коді оз лӧсяв: лунын окота узьны, а ойын — абу;
- этша югӧр да вуджӧръяс, кодъяс вермасны ӧткодъявны;
- матын мортъяслысь стрессысь либӧ омӧльтчӧмысь повзьӧм;
- ёнджыка арӧса мортъяслы тшӧкыда ковмӧ этшаджык узьны.
NIA содтӧ мукӧд помкаяс: дой, шогсьӧм, стресс, этша узьӧм, кынӧмлун, уна шум либӧ уна йӧз, а сідзжӧ мукӧд лекарствояс либӧ налӧн ӧта-мӧдныс вӧчӧм.
Кыдзи лӧсьӧдны лунсӧ, медым рытнас вӧлі лӧньджык?
Сьӧкыд уджъяс нуӧй водзджык кадӧ, а рытнассӧ видзӧй лӧнь да тӧлка. И NIA, и Alzheimer’s Association чӧжӧн советуйтӧны тӧлка кадколаст. Лун пример (ті верманныд лӧсьӧдны аслыныд):
| Кад | Мый вермас отсавны |
|---|---|
| Асыв | Врач дорӧ ветлӧм, купайтчӧм, петӧм да став сьӧкыд удж, кор унджык морт эззьӧмаӧсь |
| Асывнас шӧр | Улича вылын либӧ шондіа ӧшинь дорын кад; ветлӧм либӧ мукӧд удж |
| Лун шӧр | Ыджыдджык сёян луннас (Alzheimer’s Association советуйтӧ ыджыдджык лун шӧр сёян да кокниджык рытъя сёян) |
| Асывнас бӧрын | Ковмас кӧ, шоччыштӧм, но оз ков узьны дыр рытнас |
| Рытнас шӧр | Лӧнь, тӧдса уджъяс; сёян да юан; кофеинтӧг |
| Пемыдтӧдз | Ӧзйӧй жырсӧ да пӧдлавӧй катшасынъяссӧ пемыдтӧдз |
| Рыт | Кокниджык сёян, лӧнь музыка, этша шум, тӧлка узян порядок |
Некымын торъя индӧдъяс источникъясысь:
- Югӧр югӧрсянь. NIA советуйтӧ быд лун олӧм вылын либӧ ӧшинь дорын югӧр шонді улын.
- Быдлунъя ветлӧм, но оз вывті уна. Быд лун вӧчӧй кокни удж, но эн планируйтӧй вывті уна, шуӧ NIA.
- Рытнас юантор. Рытнас эн ю алкоголь да кофеина юанторъяс, шуам, кофе либӧ кола (NIA). Alzheimer’s Association вилысь сідзжӧ казьтылӧ никотин.
- Узьӧм луннас. Эн узьӧй дыр рытнас (NIA). Alzheimer’s Association советуйтӧ чинтыны луннас узьӧм, ойын узьӧм кӧ сьӧкыд.
Тӧлка лун порядок йылысь унджык видӧд быдлунъя уджъяс лист бокысь.
Кыдзи лӧсьӧдны гортсӧ лӧньджыка рытнас?
Чинты шум, содты югӧр да видз тӧдса торъяс матын.
- Югыд, ӧткодь би. Alzheimer’s Association советуйтӧ видзны гортсӧ югыда рытын. Ӧзйӧй бисӧ вуджӧръяс петтӧдз.
- Этшаджык шум. Кусӧдӧй либӧ чинтыштӧй телевизор да радио, этшаджык воӧй гӧсьтъяс да гортса удж тайӧ кадӧ. Alzheimer’s Association советуйтӧ чинтыны рытнас стимулъяс, шуам, телевизор, гортса удж да гора музыка.
- Тӧдса торъяс. NIA советуйтӧ лӧнь музыка да радейтана вещъяс, серпасъяс матын видзӧм.
- Лӧньлун видлӧм. Alzheimer’s Association советуйтӧ видлавны, абу-ӧ дой, тшыг, гора, кынӧмлун, тыртӧм пызь, мудзӧм, инфекция либӧ ку куньсьӧм, да видзны жырын лӧнь шоныд.
- Асыд кӧлуй. Мортъяс казялӧны стресс. NIA советуйтӧ видзӧдны ассьыд повзьӧм вылӧ, медым сійӧ оз содты напряжение.
Кутшӧм лӧнь уджъяс позьӧ вӧчны рытнас?
Бӧрйӧй тӧдса, нетыра да кокни дугӧдан уджъяс. Alzheimer’s Association советуйтӧ лӧнь уджъяс, шуам, лӧнь музыка, серпасъяс видлӧм либӧ радейтана фильм, а сідзжӧ ӧтлаын ветлӧм беспокойство чинтӧм понда. NIA советуйтӧ сёян либӧ юан, радейтана передача, музыка, ветлӧм, лыддьӧм либӧ прӧстӧй гортса удж, шуам, дӧраа тшисьӧм.
Позьӧ видлыны:
- Ӧтлаын дӧраа тшисьӧм. NIA советуйтӧ татшӧм прӧстӧй гортса удж. Полотенцеяс кокниӧсь кутны, да уджыс помасяна.
- Радейтана музыка кывзӧм. Сійӧ мортлы томдырся кадсянь тӧдса сьыланкывъяс, етша юӧн. Мукӧд идеяяс музыка уджъяс лист бокын.
- Серпасъяс видлӧм. Фотоальбом либӧ семья серпасъяс Photo Pairs ворсанінын, серпасъяссӧ тыдаланаӧн кольӧмӧн, вермасны нуӧдны лӧнь сёрни.
- Дженьыдик ветлӧм. Сад йӧрӧн, уличаӧн либӧ коридорӧн пемыдтӧдз.
- Ӧтлаын сёян да юан. Прӧстӧй, шоныд да кофеинтӧм сёян пызан сайын.
- Лӧнь лӧсявтӧм. Picture Pairs нёль плиткаӧн да тыдалана серпасъясӧн кокни заводитны да кокни дугдыны.
- Серпас гижӧм. Coloring экран вылын либӧ лист бокын, помавнытӧг мог.
- Видлӧм да сёрнитӧм. Conversation Cards сетӧны серпас да восьса юалӧм. Дзик видлӧмыс тырмымӧн.
- Лов шыӧдчӧм. Calm Breathing — тайӧ ньӧжйӧ, лӧнь шоччыштӧм, кодӧс ті ачыныд заводитанныд да дугданныд.
- Ки уджъяс. Кизьяс либӧ носкияс бӧрйӧм, небыд одеяло чышкалӧм либӧ тӧдса тор кутӧм. Унджык сенсорнӧй уджъяс лист бокын.
Рытнас эн вӧчӧй выль ворсӧмъяс, уна йӧзӧн петӧмъяс да сідзторъяс, мыйысь ковмас уна казьтылӧм либӧ тӧдмавны. Найӧс видзӧй асыв вылӧ.
Мый вӧчны, кор беспокойство заводитчӧ?
Видзӧдлӧй лӧньӧн, сетӧй шанмӧм да ньӧжйӧ вежӧй удж. NIA советуйтӧ сёрнитны лӧньӧн, кывзыны мортлысь повзьӧмсӧ, оз венны, шаньмӧдны, мый сійӧ дорын лӧнь, да ковмас кӧ, ньӧжйӧ инмыны. Сэсся видлӧй мукӧдтор: сёян, юан, музыка либӧ ветлӧм.
Alzheimer’s Association советуйтӧ шуны шуам: «Тані ті дорын лӧнь» да «Ме гӧгӧрвоя, мый тіӧн шогсьӧны», сідзжӧ содтыны югӧр, вӧчны ставсӧ ньӧжйӧджык да чинтыны шум. Эн пондӧй мортӧс сибӧдны, зэв матын лоны либӧ венны сыкиӧд.
Морт кӧ лоӧ лӧгасьӧм, NIA советуйтӧ овны лӧнь ылынын, дзикӧдз сійӧ лӧньмӧ. Экстреннӧй случайын шуӧй 112ӧ да висьтавӧй, мый мортын эм деменция.
Миян сёрнитан ногъяс да мый вӧчны, кор сійӧ шуӧ «оз» лист бокъясын эм унджык лӧнь кывъяс йылысь.
Кыдзи аддзыны, мый вӧчӧ беспокойство?
Гижӧй дженьыдик пасйӧд ӧти-кык недель чӧж. Alzheimer’s Association советуйтӧ пасйыны, мый лоис рытнас дзугсьӧм водзын, медым аддзыны помкаяссӧ. Гижӧй, кор беспокойство заводитчис, мый лоис сійӧ часӧ, узьӧм, сёян да юан, гӧсьтъяс, шум да югӧр. Нуӧй гижӧдсӧ врач дорӧ. NIA пасйӧ, мый оланног вежсьӧм гижӧмыс отсалӧ и видзысьяслы, и врачъяслы казявны кадколаст.
Кор колӧ шуны врачлы рытнас дзугсьӧм йылысь?
Йитчӧй мортлысь врачкӧд, беспокойство кӧ выль, дзик пыр ёнмис либӧ сыкӧд мунӧ мукӧд вежсьӧм. NIA шуӧ, мый дзик пыр либӧ зэв чожа вежсьӧм оланногын, торйӧн кӧ инфекция бӧрын либӧ лекарство вежӧм бӧрын, колӧ пыр висьтавны врачлы.
Корӧй врачлысь видлавны, мый вермас сьӧкыдмӧдны рытнассӧ. Alzheimer’s Association казьтылӧ дзоньвидзалун йылысь ыбъяс, шуам, пызь-вом вывса инфекция, пызь видзны ог вермыны, кокъяслӧн беспокойство да узян апноэ, да советуйтӧ юавны, кутшӧм кадӧ бурджык юны быд лекарство. NIA лыддьӧ дой, кынӧмлун да лекарство бокся вӧчӧмторъяс либӧ налӧн ӧта-мӧдныс вӧчӧм.
Alzheimer’s Association шуӧ, мый Альцгеймер болезнькӧд йитчӧм узян ыбъяс дырйи чӧжӧн бурджык лекарствотӧм отсӧгъяс, а рытын беспокойство понда лекарство колӧ видлавны сӧмын, кор мукӧдыс оз отсав, лыддьӧм бӧрын риск да бур. Тайӧ решение колӧ тӧдмавны врачкӧд. Эн заводитӧй, эн дугдӧй да эн вежӧй некутшӧм лекарство, узян либӧ добавка врач отсӧгтӧг.
Кыдзи ачым босьтны рытнассӧ?
Рытнас кад вермас лоны медсьӧкыда видзысьлы. Позьӧ кӧ, корӧй семьяысь мортлысь, ёртлысь либӧ отсасьысьысь отсӧг рытнас мыйкӧ лунӧ, кӧть и час чӧж. Миян видзысьлы ас видзӧм лист бокын эм отсӧг могъяс да Alzheimer’s Association лысь 24/7 бесплатно отсӧг линия.
Тшӧкыд юалӧмъяс
Кутшӧм кадӧ рытнас дзугсьӧм чӧжӧн заводитчӧ?
Сійӧ чӧжӧн заводитчӧ либӧ ёнмӧ рытнас либӧ асывнас, кор югӧр пемдӧ. Быд мортлы кадыс абу ӧткодь, сійӧн дженьыдик гижӧд ӧти-кык недель чӧж отсӧгӧн вермас лоны.
Кутшӧм уджъяс вермасны отсавны рытнас дзугсьӧм дырйи?
Рытнас бурджык уджалӧны лӧнь, тӧдса да кокни уджъяс: лӧнь музыка, серпасъяс видлӧм, радейтана передача либӧ фильм, дӧраа тшисьӧм, дженьыдик ветлӧм либӧ ӧтлаын сёян. Выль либӧ сьӧкыд уджъяс видзӧй аслыспӧлӧн.
Рытнас дзугсьӧм вермас-ӧ петкӧдлыны дзоньвидзалун кузя ыб?
Сійӧс вермасны ёнмӧдны дой, инфекцияяс (шуам, пызь-вом вывса), узян ыбъяс либӧ лекарство бокся вӧчӧмтор. Беспокойствоыс кӧ лоис выльысь, дзик пыр либӧ ёнмӧ, йитчӧй мортлысь врачкӧд.
Колӧ-ӧ юавны врачлысь рытнас дзугсьӧм понда лекарство йылысь?
Тайӧ сёрнитӧм колӧ нуӧдны врачкӧд. Alzheimer’s Association шуӧ, мый водзын чӧжӧн видлӧны лекарствотӧм отсӧгъяс, а рытын беспокойство понда лекарство колӧ видлавны сӧмын лыддьӧм бӧрын, мый бур да мый риск. Тайӧ лист бокын лекарство йылысь отсӧг абу сетӧма.
Подувъяс
Ми сетчам сы котыръяс да туялӧмъяс вылӧ ыстӧгъяс, кӧні тайӧ листбок подуласьӧ. Быдӧнсӧ видзӧдлісны листбок выльмӧдігӧн.
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Sleep Issues and Sundowning · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging