Sundowning: Kəla kajiri ngəla kasken kange

Yalla ngəwu adaduwa falnotəna: kantəga-a naptə, amma kajiri cizəna sa, kam dementia-a kərma lan zakkata tawatkəna, hangal nzakkata, hangal gəmtə au gərgataa badizayin. Shi lejin, “fato-a letə” guljin fato-a karga yaye, au loktu gana lan gərgajin. Adə-a ngəwuso sundowning lan bowojin.

Lamarra fal tilo dəganyi, amma adaduwa kawube-a, fato-a kuru kəla kajiri nzasərayin-a faltə kajiri-a ngəlaro walzayin. Warak adəye shawari kəla amari ba-a National Institute on Aging-a kuru Alzheimer’s Association-a mbeji. Adə shawari liyita ba. Alama bərin, loktu tilon badizəna au ngəwuro walzəna sa, liyitara kam kəla nzasərautəma ye-a kulasne.

Sundowning awo?

Sundowning shi tawatkəna, hangal nzakkata, gərgataa au hangal gəmtə kange cizəyin sa, kajiri au bune badizayin au ngəwuro waljin. National Institute on Aging (NIA) ye gulzəna kərtəna ngəwu-a kajiri tawatkəna-a ngəwuro zaktin.

Awo kajiri tawatkəna-a ngəwuro zaktin?

Kəla ngəwu-a dalil ro waljin, ngəwuso kəlanzəgə ro. Alzheimer’s Association ye dalil adə-a uluzəna:

• kawu samma kərtəna;
• na bərin au hangal gəmatəna;
• “saatə tibe-a” kalkal zakkata, kam-a kantəga lan kənəm ngəlaro au bune lan kənəm ngəlaro gənyiro zaktin;
• kange gana-a kuru kaunu, hangal-a gəmatin;
• hangal nzakkata au gərgataa am dawube-a asutə;
• kənəm gana manazəna, adə kam ngəwu kuraye lan tedin.

NIA ye dalil gade-a tawatkəna ye-a kəlanzəna, misallo zazzabi, hangal bannatə, hangal nzakkata, kənəm gana, suro ci dəganyi, kowo ngəwu au am ngəwu, kuru kurun-a gade au kurun kəlanzəgə.

Kawu-a futu nzasəkki bune-a ngəlaro walzəro?

Cida dunoma-a kausu lan dəne, kuru kajiri-a naptəro kuru notənaro də. NIA-a kuru Alzheimer’s Association-a adaduwa kawu yakkə-a shawariro cedin. Misal kawu ye, nəm ngawon faltəne:

Kəla gana shawari cidibe-a:

• Kange kəla kajiri-a. NIA ye kawu yakkə kange cidi au windo cidi sa naptə-a shawariro cedin.
• Lele kawu yakkə, amma ngəwu gənatənyi. Kawu yakkə tibe-a nzakkoro, amma kəla ngəwu gənatənyi, NIA ye gulzəna.
• Kajiri nzundu-a. Kajiri lan barasa-a kuru nzundu kafee-a (misallo kafee au kola) gənatəne (NIA). Alzheimer’s Association ye nikotin-a kəlanzəna.
• Kənəm kantəgabe. Kənəm kuruwu-a kuru kənəm gana kajiri lan gənatəne (NIA). Alzheimer’s Association ye bune kənəm kəla ngəla mbejiya, kantəga kənəm-a gana ro gənatə-a shawariro cedin.

Kawu notəna-a nzasaktəro, kəla adaduwa kawube rui.

Kajiri lan fato-a futu naptəro nzasəkki?

Kowo-a fulusne, kange-a kəlakəlane, kuru kəla notəna-a karəngen də.

• Kange ngəla-a kəlakəla-a. Alzheimer’s Association ye bune fato-a kange ngəla ro dəgə-a shawariro cedin. Kaunu fulezənyi kawuro kange-a kəla ro.
• Kowo gana. TV-a kuru rediyo-a cinne au fulusne, kuru sa adə lan am isayin au cida fato ngəwu-a gana ro də. Alzheimer’s Association ye bune kəla hangal nzakkata-a (misallo TV, cida fato au sura kura) gana ro dəgə-a shawariro cedin.
• Kəla notəna-a hangal kənzaana. NIA ye sura hangal kənzaana-a kuru kəla-a foto-a manazəna-a fato lan dəgə-a shawariro cedin.
• Naptə kulashi. Alzheimer’s Association ye zazzabi, kəna, ngudu, suro ci dəganyi, duwul kəmbu, kərtəna, dondi-a kuru kəli kazəli-a kulashi-a, kuru fato-a nangaro yaye ngəla ro dəgə-a shawariro cedin.
• Hangal nəm ngawon. Am hangal nzakkata-a asutin. NIA ye nəm ngawon hangal nzakkata-a ngəwuro zaktin ma hangal kəman dəne, lele dəne kuru naptə-a matə.

Kajiri lan kəla kajiri ngəla fi-a diye?

Kəla notəna-a, lele-a kuru dazəgə ngəla-a kartəne. Alzheimer’s Association ye kəla kajiri ngəla-a (misallo sura hangal kənzaana, foto au film manazəna) kuru kəlanzəgə lele-a tawatkəna-a fulusnero shawariro cedin. NIA ye kəmowu gana au nzundu, TV manazəna, sura, lele, karatu, au cida fato gana misallo kazəmu kənzəmbe-a shawariro cedin.

Aburo matəne:

1. Kazəmu kəlanzəgə kənzəmbe. NIA ye cida fato gana adə-a shawariro cedin. Tawul ngəla ro gotə, kuru cidabe dawu-a notəna.
2. Sura manazəna kəlane. Sura sa nguwu mbejibe-a, kowo gana lan. Lawa kəlanzəgə dioma. Shawari gade kəla surabe lan mbeji.
3. Foto rui. Foto kitawu, au foto yalla gana Photo Pairs lan foto-a fulezəna ro də, mana naptə-a badizayin.
4. Lele gana le. Bostan lan, layi lan au soron cidiben, kange cizənyi kawuro.
5. Kəmowu gana-a kuru nzundu-a bǝlin. Kəla gana, kange yaye kuru kafee ba-a, kəlanzəgə tebur lan.
6. Kəltə ngəla. Picture Pairs tayil degə-a kuru foto-a fulezəna-a badizəgə-a kuru dazəgə-a ngəla.
7. Kala kəla. Coloring allo lan au warak lan, dazəgə nəmngalwo ba ro.
8. Rui kuru mana. Conversation Cards ye foto-a kuru koro ngəla-a cedin. Rui tilo-a kəman.
9. Yiwolisə tussəna. Calm Breathing shi tussəna lele-a kuru naptə-a, nəm ngawon badizənəm kuru dazənəm.
10. Muskobe cida. Buton au suro jili, bərdi ngəla kalashi, au kəla notəna gotə. Kəla hangalbe rui.

Kəla bərin, luwotə am ngəwu-a kuru kəla hangal au taktə ngəwu manajin-a kajiri lan kolne. Kantəga-a də.

Tawatkəna badizəyin sa, abi dikki?

Hangal kəman dəne, barga də, kuru lele ro faltəne. NIA ye hangal kəman lan manazə, hangal nzakkata kambe-a fanəgə, kəlaŋkəla koltə, shi naptəro walzəna-a barga dəgə, kuru banazəyin ma musko ngəla lan gotə-a shawariro cedin. Ngawo adəyen faltə: kəmowu gana, nzundu, sura au lele.

Alzheimer’s Association ye mana adə-a: «Ndə na adə lan naptəro» kuru «Hangal nzakkata nəmma-a ngarəndi», kuru gulzəna kange-a kəlakəlane, lele dəne kuru kəla hangal nzakkata-a gana ro də. Kamdə-a na falro gərtəyin, zaktəyin au rotəyin ba, kuru kəlaŋkəla diyin ba.

Kamdə gərgataa badizəyin ma, NIA ye hangal nzakkata dazəyin ro naptəro na cidiyen dəgə-a shawariro cedin. Kəla tajirwa sa, 112 bowone kuru kamdə dementia-a kərma lan zakkata-a fəletəgəne.

Manabe kəla kuru shi «a’a» gulzəyin sa awo diyo cidiyen mana ngəla-a bayin.

Dalil-a futu asukki?

Satiye fal au indi lan ruwo gana dəgəne. Alzheimer’s Association ye sundowning kawu isayin sa awo badizəyin-a ruwo lan dəgə-a shawariro cedin, dalil-a asutəro. Tawatkəna badizəna sa-a, saatə fal kawuro awo kədio-a, kənəm, kəmowu-a kuru nzundu-a, am isayin-a, kowo-a kuru kange-a ruwo ne. Ruwo adə-a liyitara ro yade. NIA ye adaduwa faltə-a ruwo lan dəgə banazəyin-a kəla nzasərautəma-a kuru liyitara-a adaduwa-a asutəro banajin-a gulzəna.

Sa adin sundowning ye-a liyitara-a kulaskə?

Tawatkəna bərin, loktu tilon ngəwuro walzəna, au faltə gade-a kəlanzəgə sa liyitara kam kəla nzasərautəma ye-a kulasne. NIA ye adaduwa faltəbe loktu tilon au duwan duwan faltəna-a, dondi ngawo au kurun faltəna ngawo, liyitara-a duwanro kulashiye mbeji-a gulzəna.

Liyitara-a kəla bune-a ngəwuro zaktin-a kulashiro korəne. Alzheimer’s Association ye kəla lafiya-a (misallo dondi duwulbe, duwul rotənyi, shi tawatkəna, kənəm lan yiwolisə kəla) uluzəna, kuru kurun ye fi sa adin ngəla-a korə-a shawariro cedin. NIA ye zazzabi, suro ci dəganyi-a kuru kurun alamaram nzakkobe au kurun kəlanzəgə-a dalil ro tawatkəna ye-a uluzəna.

Alzheimer’s Association ye kənəm kəla ngəla Alzheimer’s-a kəlanzəna-a kurun ba-a burwon ngəla-a shawariro cedin, kuru kajiri tawatkənabe kurun-a faida-a kuru tajirwa-a kulashiro ngawon notəgə-a gulzəna. Shawari adə liyitara ye mbeji. Shawari liyita ba ro kurun, kənəm kurun au kəla gade-a badizənəmmi, dazənəmmi au faltənəmmi.

Bune lan nəm ngawon futu banaski?

Kajiri-a sa kəla nzasərautəma ye-a kərən kura wo. Diyə ma, yalla fato ye, sawa au kam bana cidama-a kajiri satiye lan yaye, saatə fal ro yaye, banaro korəne. Kəla nəm ngawon kəla nzasərautəma ye cidiyen bana-a kuru banabe layin bowotə Alzheimer’s Association ye 24/7 ba-a mbeji.