Dementia fɔlɔ kɔnɔ kɛlikɛlilɛw

Dementia fɔlɔ kɔnɔ, mɔgɔ caman bɛ tɛmɛ i n’a ye a ka waati ɲɛ ta. Ka kɛ baara, ka kɛ baarakɛ, ka tɛmɛ ni teriw ye, ani ka ka don bɛɛ ka kuntigiya kɛ, o caman bɛ se ka kɛ. Kɛlikɛlilɛw ka ɲɛ tɛ ka bɔ, nka a ka kɛ ni ladilikan dɔw ye walasa a ka ɲɛ ka to. Aw ka kɛli bɛ kɛ i n’a ye tɛmɛ ye ni mɔgɔ, ka kɛ ni a ye ka sɛbɛn ka kɛ, ka tɛmɛ bɛ kɛ ni a ye a fɛ ka a dɛmɛ.

Kɛlikɛlilɛ jumɛn ye ka ɲɛ dementia fɔlɔ kɔnɔ?

Kɛlikɛlilɛ ka ɲɛ dementia fɔlɔ kɔnɔ, o ye kɛlikɛ minnu mɔgɔ dusukun bɛ o la, nka ka a kɛ ka gɛlɛya tɛ. Alzheimer’s Foundation of America bɛ kɛlikɛ caman yɔrɔ fɔ, i n’a ye kaarti ni tabulu ɲɔgɔn fɛ, sɛbɛnni dɔw ka kɛ sɛbɛn kɛ, taama, dɔnkili, sɛnɛ kɛli, fɛn kɛli, kumaba, sɛbɛnni, sɛbɛn ci, baarakɛ ni dumuni kɛli.

Fɛn min bɛ kɔnɔ kɛ, o bɛ kɛ yɔrɔ ni waati ye, kɛlikɛ tɛ. Alzheimer’s Association bɛ fɔ ko dementia fɔlɔ kɔnɔ mɔgɔ dɔw bɛ daminɛ ka ka kɛlikɛ minnu dusukun bɛ o la ka bɔ, a bɛ misali di mɔgɔ min bɛ gɛlɛya kɛ ni dɔnniya caman ye, nka a bɛ ka ɲɛ ni ɲɔgɔn fɛ ka kɛ. Aw ka fɔ ka ɲɛ fɛn min gɛlɛyalen bɛ, ka ladilikan kɛ ɲɔgɔn fɛ.

Mɔgɔ ka ɲɛnɛmɛ dɛmɛ min bɛ a fɛ, ka dɛmɛ ka kɛ ni sɛbɛn

Alzheimer’s Association ka dementia fɔlɔ kɔnɔ ka kɛlikɛ bɛ laɲini dɔw fɔ minnu bɛ kɛ kɛlikɛlilɛw la fana:

• Aw ka ɲɛnɛmɛ mɔgɔ fɛ ni sɛbɛn. “Mun bɛ kɛ ka ɲɛ ka ɲɛ ka kɛlikɛ bɔ ni kɛ?” bɛ jaabi ɲɔgɔn di ka tɛmɛ ka ɲɛ ka fɛ.
• A bɛ se ka kɛ ko a ka kɛ. Ni gɛlɛya tɛ, a ka kɛ ka gɛlɛya tɛ, ka hakilina di a ma, aw ka tɛ a ka don bɛɛ kɛ.
• Signal dɔ kɛ ni ɲɔgɔn ye. Kuma dɔ walima kɛnɛ dɔ sugandi min bɛ kɛ “a ka ɲɛ ka aw ka dɛmɛ kɛ,” i n’a ye tuma min na kɛlikɛ kɛlilɛ kɔnɔ, tɔgɔ tɛ na.
• Aw ka ɲɛnɛmɛ kɛ waati bɛɛ. Ka ɲɛnɛmɛ ko dɛmɛ min bɛ kɛ, o ka ɲɛ, walima a ka gɛlɛ, walima a ka tɛ.

Dementia fɔlɔ kɔnɔ kɛlikɛ ladilikanw

Kɛlikɛ minnu bɛ kɛ kuntigiya ni kɛlikɛ ka kɔnɔ

• Ka kɛlikɛ kɛlilɛ dɔ kɛ waati bɛɛ. Kalo kelen ka baarakɛ ka kɛ, walima dɔnkili walima ɲɔgɔn fɛ ka kɛ, o bɛ kalo ka tɛmɛnw kɛ ka ɲɛ. Ni a bɛ gɛlɛya kɛ, kɛlikɛ dɔ gɛlɛn walima ko dɔ ka ɲɛ bɛ se ka kɛ.
• Ka dumuni ɲɔgɔn fɛ. Ni sɛnɛ dɔ bɛ gɛlɛya kɛ, Alzheimer’s Association bɛ fɔ ko mɔgɔ ka dumuni ka sɛbɛn kɛ kalo kelen na, ka sɛbɛn kɛ a ka fɛn minnu bɛ ka a fɛ.
• Dumuni kɛ ni dumuni kɛli. Ka dumuni kɛli min bɛ mɔgɔ dusukun, ka kɛ ni ɲɔgɔn ye. Ka fɛn minnu bɛ dumuni kɛ, o ka sɛbɛn ka kɔrɔ, walasa a ka tɛmɛnw ka ɲɛ.
• Sɛnɛ kɛ. Ka sɛnɛ yɔrɔ dɔ labɛn, ka jɛnɛ walima jɔnan sugandi, ka baara kɛ ni ɲɔgɔn ye. Sɛnɛ baara kalo kelen sɛbɛn bɛ dɛmɛ.
• Ka kɛlikɛ min bɛ kɛ ni kɛnɛ ka kɔrɔ. Ka dɔrɔnɛ tiɲɛ kɛ ni kɔrɔ walima kɛlikɛ gɛlɛn kɛ, o kɛra bɔ, ka kɛ ni fitinya kɛ ni ka jɛnɛ fitinya ye.

Kaarti ni tabulu ɲɔgɔn fɛ, kɛlikɛ kɔnɔ

• Ka kaarti ni tabulu ɲɔgɔn fɛ. Kɛlikɛ min bɛ ka dɔrɔn ka dusukun, o ka gɛlɛ. Ka ɲɛ ka kɛ ni teriw ye, walasa mɔgɔ si ka kɛ a yɛrɛ ka kɛlikɛ ka ɲɛ, ka kunnafoni dɔ ɲɛ ka kɛ kɛ, walima kɛ tɛ.
• Ka sɛbɛn kɛ ni sɛbɛn kɛlikɛ ka kɔrɔ. Alzheimer’s Foundation ka ɲɛ bɛ kɛ kɛlikɛ ye ekran kan walima a bɛ se ka labɛn ka kɛ ka kɛ waati dɔ kɔnɔ.
• Ka jɛnɛ tiɲɛ kɛ. Ka jɛnɛ bɛ sugandi min ka ɲɛ ka kɛlikɛ, ka gɛlɛ tɛ. Kɛlikɛ fɛn ye ekran kan kɛlikɛ gɛlɛn ye, ani an ka sɛbɛn dementia kɛlikɛ fɛn bɛ dɛmɛ ka kɛlikɛ sugandi.
• Ka kɛlikɛ kɛ kɛ ni dusukun. Mɔgɔ dɔw bɛ kɛ ni ɲɔgɔn ye kɛlikɛ tɛmɛnw. Ni a bɛ gɛlɛya kɛ, kɛlikɛ dɔ wɛrɛ sugandi, walima kɛlikɛ ka sɛbɛn kɛ, kɛlikɛ fɛn ka ɲɛ bɛ kɛ ni jaabi ye, ka sɛbɛn tɛ.

Kɛlikɛ minnu bɛ kɛ ka dusukun, o bɛ kɛ ka ɲɛ. Ko dɔ tɛ min bɛ dementia kɛ, a ka ɲɛfɔ, a ka ɲɛfɔ; kɛlikɛ ka dɔnniya ka ɲɛ sɛbɛn.

Sɛbɛn, ka hakilina kɛ ni ka sɛbɛn kɛ

• Ka sɛbɛnni kɛ. Alzheimer’s Association bɛ fɔ ko sɛbɛnni bɛ se ka kɛ kɛlikɛ dɔ ye ka kɛ ka hakili ɲɛ ka kɛ, fɛn min bɛ dementia fɔlɔ kɔnɔ kɛ. Kɔrɔ ɲɛnɛ dɔ bɛ ka ɲɛ.
• Ka sɛbɛn ci kɛlikɛ. Dementia fɔlɔ kɔnɔ, o waati ka ɲɛ mɔgɔ ka ka sɛbɛn kɛ ka a yɛrɛ ka sɛbɛn ci kɛ ka fɛn ɲɔgɔn fɛ. Ka sɛbɛn ci kɛlikɛ ka ɲɛ.
• Ka sɛbɛn kɛ ci. Sɛbɛn min bɛ kɛ denmisɛn ma, walima ɲɛmɔgɔ ma, walima kɛlikɛ ma, o bɛ ɲɔgɔn fɛ ka ɲɛ.
• Ka sɛbɛn kɛ ni ɲɔgɔn ye ka sɛbɛn kɛ. Ci sɛbɛn bɛ sɛbɛn ci kɛ sɛbɛn kɛlikɛ ye ni kuma kaarti bɛ kuma dɔ fɔ ka kɛ ka kuma ɲɔgɔn fɛ.

Taama ani kɛ ka kɛlikɛ bɔ

National Institute on Aging bɛ fɔ ko taama minnu ka ɲɛ, o ka ɲɛ ka ka taama, ka kɛ ni ɲɔgɔn ye, ni aw bɛ se ka kɛ. Ka taama waati ka ɲɛ tile kɔnɔ, ka mɔgɔ ka ɲɛ ka tɛmɛ kɛlikɛ gɛlɛn.

• Taama ka tɛ caman. Musow ka so, sɛbɛn ci walima kɛlikɛ ka ɲɛ, o bɛ kɛ waati ɲɛnɛ.
• Ka jɔ. NIA bɛ fɔ ko jɔ ka kɛ ni tile ka kɔrɔ.
• Taama ɲɔgɔn fɛ ani dɔnkili kalo. NHS bɛ dɔnkili, tai chi, yoga, jɔ ani taama ɲɔgɔn fɛ fɔ, ni dementia ka kalo bɛ yɔrɔ min na.
• Kumaba ɲɔgɔn fɛ ani kɛlikɛ ka so. Mɔgɔ ɲɔgɔn fɛ, mɔgɔ min bɛ dementia la ani a ka mɔgɔ minnu bɛ ɲɔgɔn fɛ, o bɛ se ka ɲɔgɔn ye ɲɔgɔn fɛ.

Ladilikan ɲɛnɛ minnu bɛ kɛ kɛlikɛlilɛw ka ɲɛ

Ni a bɛ ka ɲɛ ka tɛmɛ

Kɛlikɛ dɔ ka bɔ walima ka ɲɛ tɛmɛ ni a bɛ ka gɛlɛya kɛ ka tɛ ka ɲɛ. Ni gɛlɛya bɛ kɛ ka caman, ni a bɛ kɛlikɛ bɔ, ni a bɛ kɛ ka dusukun, o bɛ kɛ ka ɲɛ ka sɛbɛn kɛ ka kɛ ni hakilina. Kɛlikɛ dɔ gɛlɛn kɛ, o kɛra bɔ. Dementia fɔlɔ kɔnɔ kɛlikɛ bɛ se ka kɛ ka ɲɛ tuma min na mɔgɔ bɛ dɛmɛ caman kɛ ka daminɛ ka tɛmɛnw kɛ. Ka kuma ɲɛ kɛ, kumako ladilikanw ka ɲɛ, ani kɛlikɛ caman, 101 kɛlikɛ ka ɲɛ.

Mɔgɔ min bɛ dɛmɛ kɛ, o fana bɛ dɛmɛ ka ko. Dementia fɔlɔ kɔnɔ, o waati ka ɲɛ ka aw yɛrɛ ka dɛmɛ kɛ; ka aw yɛrɛ ka dusukun ka ɲɛ ka ɲɛ.