Ŋuɖoɖo kpuia
Le ŋkuɖodzinu ƒe gɔmedzedze me la, ame geɖe ate ŋu ayi nu siwo doa dzidzɔ na wo dzi wɔwɔ: modzakaɖenuwo, kaɖi kple kplɔ̃dzifefewo, nuɖaɖa, abɔdede, azɔlizɔzɔ, habɔbɔwo, mawusubɔsubɔ kple lɔlɔ̃nu faa dɔwɔwɔ. Tɔtrɔ veviwoe nye habɔbɔ suewo, gododo kpuiwo, ɖoɖo bɔbɔe siwo woŋlɔ ɖi, kple ame aɖe si le wo gbɔ. Bia ame si dzi nèkpɔna kpekpeɖeŋu si wòdi, eye na wòakplɔ nuwɔnawo.
- Ame geɖe le gɔmedzedzea me tea ŋu nɔa agbe le wo ɖokui si ŋutɔ. Zi geɖe la, ele be woatrɔ asi le nuwɔnawo ŋu, ke menye be woaɖe wo ɖa o.
- Bia ame si dzi nèkpɔna kpekpeɖeŋu si wòdi, eye miadze si dzesi bɔbɔe aɖe si fia be yedi kpekpeɖeŋu.
- Habɔbɔ suewo, ɣeyiɣi siwo me toɖoɖo mele o kple gododo kpuiwo ate ŋu akpe ɖe ame ŋu ŋutɔ.
- Esia nye ɣeyiɣi nyui aɖe si me ame si dzi nèkpɔna ate ŋu akplɔ dɔ siwo ku ɖe eya ŋutɔ ƒe agbe ŋu, abe agbalẽŋlɔnu alo agbenɔnɔ ŋutinya ƒe agbalẽ ene.
- Tia fefewo be woadzɔ dzi na ame. Ɖe asi le nu sia nu si va le abe dodokpɔ ene ŋu.
Le axa sia dzi (5 akpawo) .
Le ŋkuɖodzinu ƒe gɔmedzedze me la, ame geɖe gale agbe nɔm abe tsã ene. Woate ŋu anɔ dɔ wɔm, awɔ lɔlɔ̃nu faa dɔ, akpɔ wo xɔlɔ̃wo, eye woakpɔ woƒe ŋkeke ƒe nu geɖe gbɔ. Zi geɖe la, mehiã be woaɖe nuwɔnawo ɖa o; ele be woatrɔ asi le wo ŋu vie ale be woagakpɔtɔ adzɔ dzi na ame. Wò dɔ le abe ame si le kpekpeɖeŋu nam kple wo ene wu, ke menye be nàxɔ nuwo katã ɖe asi o: ame si kpena ɖe wo ŋu, wɔa ɖoɖo kpli wo, eye gena ɖe eme ne wobiae ko.
Nuwɔna kawoe nyo le ŋkuɖodzinu ƒe gɔmedzedze me?
Nuwɔna nyuitɔwo le gɔmedzedzea me zi geɖe nye nu siwo ame si dzi nèkpɔna lɔ̃na xoxo, siwo wowɔ wole bɔbɔe vie. Alzheimer’s Foundation of America yɔ aɖaŋuɖoɖo aɖewo abe kaɖi kple kplɔ̃dzifefewo, nyadidi, azɔlizɔzɔ, ɣeɖuɖu, abɔdede, seƒoƒo ɖoɖo, ŋutinyagblɔ, nutata, hadzidzi, agbalẽŋlɔnu, lɛtaŋɔŋlɔ, agbalẽtata ƒe nuŋlɔɖi, nuɖaɖa kple azãɖuɣi ƒe kɔnuwo ene.
Zi geɖe la, nɔnɔme si me wowɔa nuwɔnaa le lae trɔna, ke menye nuwɔnaa ŋutɔ o. Alzheimer’s Association gblɔ be ame siwo le gɔmedzedzea me ate ŋu adze egɔme ahe ɖe megbe tso nu siwo doa dzidzɔ na wo gbɔ, eye wòtsɔ kpɔɖeŋu si nye be ame aɖe si sea le eɖokui me be nuwo sɔ gbɔ le kplɔ̃ gã aɖe ŋu la anɔ bɔbɔe nɛ wu ne ele habɔbɔ sue aɖe me. Miadzro nu siwo le sesẽm ŋu faa, eye miatrɔ asi le wo ŋu ɖekae.
Bia gbã, eye miadze si ale si miakpe ɖe ame ŋu
Alzheimer’s Association ƒe mɔfiame le gɔmedzedzea ŋu ɖo aɖaŋu aɖewo siwo ku ɖe nuwɔnawo hã ŋu:
- Bia tẽ. Nyabiase abe „Nu kae awɔ agbalẽxexlẽ ƒe habɔbɔa nanɔ bɔbɔe na wò?” ene naa ŋuɖoɖo nyui wu tsɔtsɔ bu.
- Xɔe se be ate ŋui. Ne afɔku aɖeke mele eme o la, na ame si dzi nèkpɔna nate kpɔ, eye nàde dzi ƒo nɛ wu be nàxɔ nuwɔna la le esi.
- Miadze si dzesi aɖe. Mitia nya alo asidede aɖe si fia be „enyo be nàge ɖe eme”, le kpɔɖeŋu me ne ŋkɔ aɖe mele dodom o le kaɖifefe me.
- Bia enuenu. Bia be kpekpeɖeŋu si nèle nam la sɔ, sɔ gbɔ alo mesɔ gbɔ o hã.
Aɖaŋuɖoɖowo le nuwɔnawo ŋu le gɔmedzedzea me
Yi dɔwo kple modzakaɖenuwo dzi
- Lé ɖoɖo si nèwɔna edziedzi me ɖe asi. Lɔlɔ̃nu faa dɔ kwasiɖa sia kwasiɖa, hadzidzi ƒe habɔbɔ alo habɔbɔ aɖe naa ɖoɖo nɔa kwasiɖaa ŋu. Ne eva le nuteɖeamedzi hem vɛ la, dɔ kpui alo si me toɖoɖo mele o ate ŋu asɔ wu.
- Miawɔ nuɖuɖu ƒe ɖoɖo ɖekae. Ne nuƒleƒe va le fu ɖem na ame la, Alzheimer’s Association ɖo aɖaŋu be nàbia ame si dzi nèkpɔna be wòakpe ɖe ŋuwò miawɔ kwasiɖaa ƒe nuɖuɖu ƒe ɖoɖo eye wòaŋlɔ nu siwo miaƒle ɖi.
- Ða nu kple abolomeƒome. Miadze nuɖaɖu si wòlɔ̃na ɖekae. Ðo nuɖanuwo ɖe ɖoɖo nu hafi miadze egɔme, ale be afɔɖeɖewo nadze ƒãa.
- De abɔ. Miawɔ ɖoɖo ɖe abɔa ŋu, mitia nuku alo atiwo, eye miawɔ dɔa ɖekae. Nu siwo woawɔ le abɔa me le kwasiɖaa me si woŋlɔ ɖi ate ŋu akpe ɖe ame ŋu.
- Yi asiɖenuwɔwɔ dzi. Atikpakpadɔ, nutɔtɔ, avɔlɔlɔ̃ alo kpɔɖeŋunuwo tutu ate ŋu ayi edzi ne mɔfiameawo bɔbɔ eye kekeli sɔ gbɔ.
Fefewo siwo hea dzidzɔ vɛ
- Mife kaɖi kple kplɔ̃dzifefewo. Fefe siwo wònya la bɔbɔna wu. Mife le ƒuƒoƒowo me ale be ame aɖeke mase le eɖokui me be wodze ŋgɔ ye o, eye migaxlẽ dzesiwo sesĩe o alo migaxlẽ wo kura o.
- Te nyadidi si me ŋɔŋlɔdzesiwo lolo. Míaƒe nyadidi ate ŋu anye fefe si woawɔ le screen dzi alo woate ŋu ata wo hena ɣeyiɣi fafɛ aɖe.
- Wɔ nɔnɔmetata ƒe akpaƒefefe. Tia akpaƒe xexlẽme si ana ame nase akɔ na eɖokui, ke menye si asesẽ o. Nɔnɔmetata ƒe akpaƒefefe nye eƒe kpuiƒe aɖe le screen dzi, eye míaƒe mɔfiame si ku ɖe akpaƒefefewo na ame siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinu ŋu kpena ɖe ame ŋu le etiatia me.
- Kpɔ gome le nyabiabia kple ŋuɖoɖo ƒe fefe me hena modzaka. Ame aɖewo lɔ̃a ƒuƒoƒo ƒe nyabiabia kple ŋuɖoɖo ƒe fiẽ. Ne eva le abe dodokpɔ ene la, tia nu bubu, alo te míaƒe nyabiabia bɔbɔewo kpɔ, siwo me ŋuɖoɖo ƒe tiatiawo le eye dzesi aɖeke mele wo ŋu o.
Fefewo nye dzidzɔkpɔkpɔ ta le afisia. Womefia be fefe aɖeke ate ŋu ada alo agbɔdzɔ ŋkuɖodzinu o; xlẽ nu geɖe le susu me fefewo: nu si numekukuwo gblɔ.
Ŋlɔ nu, bu tame, eye nàlé nu ɖe asi
- Ŋlɔ agbalẽŋlɔnu. Alzheimer’s Association ɖo aɖaŋu be agbalẽŋlɔnu ate ŋu anye mɔ ɖeka si dzi woato abu seselelãme ŋu le nyatakaka aɖe xɔxɔ megbe. Fli ʋɛ aɖewo gbesiagbe sɔ gbɔ.
- Kplɔ agbenɔnɔ ŋutinya ƒe agbalẽ wɔwɔ. Gɔmedzedzea nye ɣeyiɣi nyui aɖe si me ame si dzi nèkpɔna ate ŋu atia eya ŋutɔ ƒe fotowo eye wòaŋlɔ alo agblɔ ŋutinya siwo le wo megbe. Kpɔ ŋkuɖoɖo dzi ƒe nuwɔnawo.
- Ŋlɔ lɛtawo. Lɛta si woaŋlɔ na mamayɔvi alo tɔgbuiyɔvi, xɔlɔ̃ xoxo alo ame si woawɔ dɔ kplii tsã ate ŋu anye nu vevi na ame eveawo siaa.
- Miaƒo nu tso fotowo ŋu. Foto ƒe eveeve trɔa ƒomea ƒe fotowo wozua fefe fafɛ aɖe, eye dzeɖoɖo ƒe kaɖiwo naa gɔmedzedze bɔbɔewo na dzeɖoɖo.
Do go yi xexeame, eye nàʋã ɖokuiwò
National Institute on Aging ɖo aɖaŋu be miayi edzi ado go abe ale si mienyae ene, nenye be mia kple ame si dzi nèkpɔna siaa miele akɔ na mia ɖokui. Miwɔ ɖoɖo ɖe wo ŋu le ŋkeke ƒe ɣeyiɣi si nyo na ame si dzi nèkpɔna wu la, eye migana wòaxɔ ɣeyiɣi didi akpa o.
- Gododo kpuiwo yi nutovɛwo. Nutowo ƒe aƒe, sinima alo nutata ƒe ɖeɖefia, ne anya wɔ la, le ɣeyiɣi si me toɖoɖo mele o.
- Tsidzidze. NIA ɖo aɖaŋu be miayi tsidzidzeƒe le ŋkeke ƒe ɣeyiɣi si me ame geɖe mele o.
- Azɔlizɔzɔ ƒe habɔbɔwo kple ɣeɖuɖu ƒe sukuxɔwo. NHS yɔ ɣeɖuɖu, tai chi, yoga, tsidzidze kple azɔlizɔzɔ ƒe habɔbɔwo, kpakple ɣeyiɣi siwo woɖo ɖi na ame siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinu, ne wole mia gbɔ.
- Hadzidzi ƒe habɔbɔwo kple ŋkuɖodzinu ƒe kplɔ̃wo. Habɔbɔ siwo me tomefafa le, afisi ame siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinu kple ame siwo le wo gbɔ ate ŋu ado go ame bubu siwo le nɔnɔme ma ke me.
Tɔtrɔ sue siwo nana nuwɔnawo gakpɔtɔ dzɔa dzi na ame
| Ne esia le sesẽm | Te esia kpɔ |
|---|---|
| Teƒe siwo me amewo sɔ gbɔ alo toɖoɖo le | Yi le ɣeyiɣi siwo me tomefafa le, tia habɔbɔ suewo, nɔ anyi ɖe xɔa ƒe axadzi |
| Ŋkɔ yeyewo ɖoɖo ŋku | Ðe ame ɖe sia ɖe fia kple eƒe ŋkɔ ɣesiaɣi; bia habɔbɔwo be woazã ŋkɔdzesiwo |
| Afɔɖeɖe geɖe dzi yiyi | Ŋlɔ afɔɖeɖewo ɖi, alo ɖo nu sia nu ɖe ɖoɖo nu gbã |
| Ðeɖiteameŋu | Gododo kpuiwo, gbɔdzɔe emegbe, eye migawɔ ɖoɖo bubu aɖeke ɖe ŋkeke ma dzi o |
| Dzesidede le fefe me | Mife le ƒuƒoƒowo me, miwɔ seawo woabɔbɔ, alo migaxlẽ dzesiwo o |
| Nyawo didi | Na ɣeyiɣi; gblɔ nya aɖe ne miaƒe dzesi si miedze si la fia nenema ko |
Ɣeyiɣi si wòle be miagbɔdzɔ
Tɔ te nuwɔna aɖe alo trɔ asi le eŋu ne nuteɖeamedzi va le eme wu dzidzɔ. Ne ame si dzi nèkpɔna le nu gblẽm enuenu, le modzakaɖenu aɖe ƒom asa na alo le gbɔgblɔm be „nyemate ŋui azɔ o” la, ele be miaƒo nu tso eŋu blewuu, ke menye be miazi edzi o. Zi geɖe la, ŋuɖoɖoa nye be miawɔ nu ma ke ƒe akpa sue aɖe. Ne ame si dzi nèkpɔna hiã kpekpeɖeŋu geɖe wu be wòadze egɔme eye wòadze afɔɖeɖewo yome la, aɖaŋuɖoɖo siwo le nuwɔnawo le titina ƒe akpaa me ate ŋu asɔ wu. Ne èdi nyatakaka bubuwo tso dzeɖoɖo si doa ŋusẽ ame ŋu la, kpɔ dzeɖoɖo ƒe aɖaŋuɖoɖowo, eye ne èdi aɖaŋuɖoɖo geɖe wu la, kpɔ nuwɔna 101.
Ame siwo le ame gbɔ hã hiã kpekpeɖeŋu. Gɔmedzedzea nye ɣeyiɣi nyui aɖe si me nàtu wò ŋutɔ wò kpekpeɖeŋu ƒe habɔbɔ; kpɔ amegbɔkpɔla ƒe ɖokuitakpɔkpɔ.
Nyabiase siwo bɔ
Nuwɔna kawoe nyo le ŋkuɖodzinu ƒe gɔmedzedze me?
Zi geɖe la, nu siwo ame si dzi nèkpɔna lɔ̃na xoxo: kaɖi, kplɔ̃dzifefewo, nuɖaɖa, abɔdede, azɔlizɔzɔ, hadzidzi, mawusubɔsubɔ, habɔbɔwo kple lɔlɔ̃nu faa dɔwɔwɔ. Àte ŋu awɔ wo woanɔ kpuie wu, woafa wu alo woabɔbɔ wu. Agbalẽŋlɔnu, lɛtaŋɔŋlɔ kple agbenɔnɔ ŋutinya ƒe agbalẽ wɔwɔ hã sɔ na ɣeyiɣi sia.
Aleke mawɔ akpe ɖe ame ŋu evɔ nyemaxɔ nuwɔna la le esi o?
Bia kpekpeɖeŋu ƒomevi si ame si dzi nèkpɔna di, eye nàbiae enuenu. Miadze si nya alo asidede aɖe si fia be ele be yeage ɖe eme, le kpɔɖeŋu me ne nya alo ŋkɔ aɖe mele dodom o le fefe me. Ne afɔku aɖeke mele eme o la, na wòawɔe le eya ŋutɔ ƒe mɔ nu, ne exɔ ɣeyiɣi geɖe gɔ̃ hã.
Ðe wòle be ame si le ŋkuɖodzinu ƒe gɔmedzedze me nate nuwɔna yeyewo kpɔa?
Ɛ̃, ne edi. Modzakaɖenu siwo wònya xoxo la bɔbɔna wu, gake ame geɖe kpɔa dzidzɔ le nu yeye aɖe ŋu, abe azɔlizɔzɔ ƒe habɔbɔ si sɔ na ame siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinu, nutata ƒe sukuxɔ alo hadzidzi ƒe habɔbɔ ene. Tee kpɔ zi ɖeka evɔ màzi edzi o, eye nàkpɔ ale si wòle nɛ.
Ðe ahɔhɔ̃ me susudɔ fefewo aɖe vi le gɔmedzedzea mea?
Ame aɖewo kpɔa dzidzɔ le nukpɔkpɔfefewo kple nyafefewo ŋu, eye dzidzɔ ma ɖeɖe sɔ gbɔ. Womefia be dɔwɔnu alo fefe aɖeke ate ŋu ada, agbɔdzɔ alo atɔ te ŋkuɖodzinu o. Ne fefe aɖe le nuteɖeamedzi hem vɛ alo le ewɔm na ame si dzi nèkpɔna be mele dzidzedze kpɔm o la, ɖe asi le eŋu.
Dzɔtsoƒewo
Míeɖoa kadodo ɖe habɔbɔwo kple nusɔsrɔ̃ siwo dzi axa sia ɖoa ŋu ɖo la gbɔ. Wolé ŋku ɖe wo dometɔ ɖesiaɖe ŋu ne wowɔ axaa yeyee.
- Early-Stage Alzheimer's & Dementia Caregiving · Alzheimer's Association
- Therapeutic Activities for 3 Main Stages of Alzheimer's disease · Alzheimer's Foundation of America
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities for dementia · NHS