Tembiapo demencia oñepyrũvape g̃uarã

Demencia etapa oñepyrũvape, heta tapicha oikove gueteri ojapoháicha yma. Ikatu omba’apo, oipytyvõ tembiapo porãme, ohecha iñirũnguérape ha oisãmbyhy heta mba’e ijára rehegua. Umi tembiapo ndotekotevẽi oñemyengovia; tekotevẽ peteĩ moambue michĩva ikatu hag̃uáicha opyta vy’a reheve. Nde rembiapo ha’e peteĩ irũ ramo: peteĩ tapicha opytyvõva, ombohetia’e oñondive ha oike oikotevẽramo añoite.

Mba’e tembiapopa iporã demencia oñepyrũvape?

Umi tembiapo iporãvéva etapa oñepyrũvape ha’e hetave jey umi mba’e pe tapicha ohayhúva, oñemboheko hasy’ỹve. Alzheimer’s Foundation of America ome’ẽ idea karéta ha ñembosarái mesa ári, ñe’ẽ jeheka, jeguata, jeroky, yvoty ñangareko, yvoty ñemohenda, tembiasakue ñemombe’u, ta’anga ñemoha’ãnga, purahéi, kuatiahaipyre, kuatiañe’ẽ jehai, aranduka ta’ãngangue ñemoheñói, tembi’u ñemboheko ha arete jepokuaa rehegua.

Umi mba’e iñambuéva ha’e hetave jey pe tenda ha mba’éichapa oñejapo, ndaha’éi pe tembiapo. Alzheimer’s Association he’i umi tapicha etapa oñepyrũvape ikatuha oñepyrũ oñomomombyry umi mba’e ovy’áva ojapómavagui, ha ome’ẽ techapyrã peteĩ tapicha oñeñandu hetaiterei peteĩ guata guasúpe ha ovy’ave aty michĩvévape. Eñe’ẽ hesakã hag̃ua mba’épa hasyve, ha eñemoambue oñondive.

Eporandu raẽ, ha eñe’ẽ peteĩchagua mba’éichapa eipytyvõta

Ñemomarandu etapa oñepyrũva rehegua Alzheimer’s Association-gui ome’ẽ peteĩ jeýnte tembiapo oikóva avei tembiapokuérape:

• Eporandu hatã. «Mba’épa ikatu ombohasy’ỹve aty aranduka ñemoñe’ẽ rehegua ndéve g̃uarã?» ome’ẽ mbohovái iporãve pe je’ỹgui.
• Ejepy’amongeta ikatuha ojapo. Ndaipóriramo kyhyje tekotevẽ rehegua, eheja pe tapichápe oha’ã, ha eme’ẽ pytyvõ ñe’ẽme ani hag̃ua ejagarra hendaguépe.
• Eñe’ẽ peteĩchagua peteĩ ta’ãngáre. Eiporavo peteĩ ñe’ẽ térã akã ñemomýi he’iséva «iporã reike», techapyrã peteĩ téra ndoúiramo karéta ñembosaráipe.
• Eporandu jepi. Eporandu pe pytyvõ repyme’ẽva iporãpa, hetaitereípa térã sa’ivépa.

Idea tembiapo etapa oñepyrũvape g̃uarã

Eheja opyta umi tembiapo ha vy’a ojapómava

• Eguereko tembiapo jepivegua. Peteĩ tembiapo porã arapokõindýpe, coro térã aty ome’ẽ pe arapokõindy peteĩ ysaja. Oñepyrũramo omoangekói, peteĩ tembiapo mbykýve térã kirirĩve ikatu oiko porãve.
• Embohetia’e tembi’u oñondive. Ñemuha oñepyrũramo omoangekói, Alzheimer’s Association he’i ikatuha ejerure pe tapichápe oipytyvõ ombohetia’e hag̃ua arapokõindy tembi’u ha ohai hag̃ua tysýi.
• Ejapo tembi’u ha tembi’u he’ẽva. Ehapykueho peteĩ tembi’u ohayhúva oñondive. Emoĩ umi mba’e oñeikotevẽva ysaja rupi reñepyrũ mboyve, ikatu hag̃uáicha ojehecha umi tembiaporã.
• Emba’apo yvoty rendápe. Embohetia’e peteĩ yvyra’ã, eiporavo yvoty ha ejapo pe tembiapo oñondive. Peteĩ tysýi arapokõindy tembiapo yvoty rendápe g̃uarã oipytyvõ.
• Eguereko peteĩ tembiapo pópe. Yvyra ñemba’apo, ao ñembovyvy, pindo ñembovyvy térã tembiporu michĩ ñemoheñói ikatu ohupyty, umi ta’anga ndahasyive ha tesape porã reheve.

Ñembosarái vy’a haguã

• Eñembosarái karéta ha ñembosarái mesa ári. Umi ñembosarái oikuaámava ndahasyive. Eñembosarái aty reheve ani hag̃ua oĩ oñemboja’óva, ha emboguapy pe jeipapa sa’ive térã ani emboguapy.
• Eha’ã peteĩ ñe’ẽ jeheka tai tuicháva. Ñande ñe’ẽ jeheka ikatu oñembosarái pantalla ári térã oñemonguatia peteĩ ára kirirĩme g̃uarã.
• Ejapo rompecabezas. Eiporavo peteĩ pehẽngueta ojehechakuaáva opytu’úva, ndaha’éi hasyva. Picture puzzle ha’e peteĩ versión mbykýva pantalla ári, ha ñande guía rompecabezas demencia rehegua oipytyvõ eiporavo hag̃ua.
• Eike ñe’ẽporandu ñembosaráipe vy’a haguã. Oĩ tapicha ohayhúva aty ñe’ẽporandu pyhare. Oñepyrũramo ojehechakuaa peteĩ jehaipy ramo, eiporavo ambue mba’e, térã eha’ã ñande ñe’ẽporandu ndahasyíva, oguerekóva mbohovái poravopyre ha ndoguerekói jeipapa.

Umi ñembosarái ko’ápe ha’e vy’a haguã. Ndaipóri ñembosarái ojehechákuri omonguera térã omombegue hag̃ua demencia; emoñe’ẽve ñembosarái akã rehegua: mba’épa omombe’u jehapykueho-pe.

Ehai, eñamindu’u ha ereko hag̃ua

• Eguereko peteĩ kuatiahaipyre. Alzheimer’s Association he’i kuatiahaipyre jehai ha’e peteĩ tape oñemba’apo hag̃ua umi ñeñandu peteĩ diagnóstico rire. Heta porã sa’i rysýi peteĩ árape.
• Eisãmbyhy peteĩ aranduka hekovére. Etapa oñepyrũva ha’e peteĩ ára porã pe tapicha oiporavo hag̃ua ha’eñomi heta’anga ha ohai térã omombe’u hag̃ua umi tembiasakue ijykére. Ehecha tembiapo mandu’a rehegua.
• Ehai kuatiañe’ẽ. Peteĩ kuatiañe’ẽ peteĩ temiarirõme, peteĩ irũ ymaguarépe térã peteĩ irũ omba’apohague oñondive ikatu heko tuicha mokõivévape g̃uarã.
• Eñe’ẽ ta’ãngakuéra rehe. Photo pairs omoambue familia ta’ãngakuéra peteĩ ñembosarái joaju mbovy’ahápe, ha conversation cards ome’ẽ peteĩ ñepyrũ ndahasýiva ñomongetarã.

Esẽ ha emongu’e

National Institute on Aging he’i ani hag̃ua oñeheja umi jeho jey oikuaámava peẽ mokõive peime porãve aja. Embohetia’e pe tapicha ára iporãvévape ha ani eheja ipukueterei.

• Jeho jey mbykýva arandu ha tembiapo porã rehegua. Peteĩ museo, peteĩ ta’anga’ỹre jehecha ka’aru térã ta’anga ñemohechauka, iporãve ára kirirĩvévape.
• Ype ñeyta. NIA he’i peteĩ ykua ára kirirĩvévape.
• Aty jeguata ha jeroky mbo’esyry. NHS omombe’u jeroky, tai chi, yoga, ype ñeyta ha aty jeguata, ha avei tembiapo oporopytyvõva umi tapicha oikovéva demencia reheve, oĩramo.
• Aty purahéi ha café mandu’arã. Aty opytu’úva umi tapicha oikovéva demencia reheve ha iñirũnguéra ikatuha ojuaju ambue tapicha oikóva peteĩchagua tekotevẽme.

Moambue michĩva omoneĩva tembiapokuéra opyta hag̃ua vy’a reheve

Araka’épa oñembegue mbykýve

Epyta térã emoambue peteĩ tembiapo oguerúramo kyhyje hetave pe vy’agui. Jevy jey ñemotenonde’ỹ, jehekýi peteĩ vy’águi térã he’i «che ndaikatúima» ha’e mba’e oñeñomongeta mbovy’a hag̃ua, ndaha’éi oñemoakãraku. Hetave jey pe mbohovái ha’e peteĩ versión michĩvéva upe mba’e peteĩchagua. Pe tapicha oikotevẽvévo pytyvõ oñepyrũ ha ohapykueho hag̃ua umi tembiaporã, umi idea tembiapo etapa mbytepegua rehegua-pe ikatu oiko porãve. Eikuaaseve ñomongeta pytyvõ rehegua hag̃ua, ehecha ñomongeta pytyvõ rehegua, ha hetave idea hag̃ua, ehecha 101 tembiapo.

Umi irũnguéra oikotevẽ avei pytyvõ. Etapa oñepyrũva ha’e peteĩ ára porã emopu’ã hag̃ua nde pytyvõha aty; ehecha ñangarekohára jehegui ñangareko.