Hojiiwwan dementia sadarkaa jalqabaa keessatti

Dementia sadarkaa jalqabaa keessatti namoonni baay’een ammallee akkuma duraan jiraatu. Hojjechuu, tola ooluu, hiriyyoota arguu fi guyyaa isaanii baay’ee of danda’anii geggeessuu danda’u. Hojiiwwan baay’ee bakka buufamuu hin barbaachisu; gammachuu akka ta’aniif jijjiirama xiqqoo qofa barbaadu. Gahee keessan kan hiriyyaa waliin hojjetuutti caalaa dhiyaata, kunuunsaa irra: nama deggeru, waliin karoorfatu, yeroo gaafatamanii qofa seenu.

Hojiiwwan kamtu dementia sadarkaa jalqabaa keessatti gaarii dha?

Hojiiwwan sadarkaa jalqabaa keessatti caalaa gaarii yeroo baay’ee kanneen namni sun duraanuu jaallatu, xiqqoo salphifaman. Alzheimer’s Foundation of America yaada akka taphoota kaardii fi gabatee, barbaacha jechootaa, adeemuu, daansii (dance), oogdii hojjechuu, daraaraa qindeessuu, seenaa himuu, suuraa halluudhaan hojjechuu, muuziqaa, galmee guyyaa, xalayaa barreessuu, kitaaba suuraa hojjechuu, nyaata bilcheessuu fi aadaa ayyaanaa tarreessa.

Wanti jijjiiramu yeroo baay’ee bakka hojichi itti taasifamu malee hojicha ofii isaa miti. Alzheimer’s Association akka jedhutti, namoonni sadarkaa jalqabaa keessa jiran wanta duraan jaallatan irraa of qusachuu jalqabuu danda’u; fakkeenyaaf namni sagantaa guddaa irratti dhiphate gareen xiqqaa keessatti caalaa gaarii ta’uu danda’a. Wanti itti ulfaate ifatti haasa’aa, waliin sirreessaa.

Dursa gaafadhaa, akkamitti akka gargaartan walii galaa

Qajeelfamni Alzheimer’s Association sadarkaa jalqabaaf amala muraasa hojiiwwaniifis ta’u gorsa:

• Kallattiidhaan gaafadhaa. “Gareen kitaabaa maaltu siif salphisa?” jedhanii gaafachuun yaaduu caalaa deebii gaarii argamsiisa.
• Akka danda’an yaadaa. Yoo balaan nageenyaa hin jirre nama sana haa yaalu, jajjabeessaa malee of irratti hin fudhatinaa.
• Mallattoo walii galaa. Jecha ykn mallattoo “gargaaruun sirrii dha” jechuu filadhaa, fakkeenyaaf yeroo tapha kaardii keessatti maqaan itti hin dhufne.
• Yeroo yeroodhaan gaafadhaa. Gargaarsi isin kennitan sirrii, baay’ee ykn xiqqoo akka ta’e gaafadhaa.

Yaada hojii sadarkaa jalqabaaf

Gahee fi hojii jaallatan itti fufsiisaa

• Itti gaafatamummaa idileen itti fufaa. Hojii tola ooluu torbaan tokko, gareen weedduu ykn gareen biraa torbaan sanaaf caasaa kenna. Yoo dhiphina ta’e, gahee gabaabaa ykn callisaa caalaa mijaa’uu danda’a.
• Nyaata waliin karoorfadhaa. Yoo bitachuun rakkisaa ta’e, Alzheimer’s Association nama sana tarreeffama nyaata torbanii karoorsuu fi tarree barreessuu irratti akka gargaaru gaafachuu gorsa.
• Nyaata bilcheessaa fi bakeerii hojjetaa. Qophii jaallatan waliin hordofaa. Dursa waan barbaachisu tarkaanfii isaatiin tarreessaa, akka tarkaanfiin mul’atuuf.
• Oogdii hojjetaa. Lafa oogdii tokko karoorsaa, sanyii ykn biqiltuu filadhaa, waliin hojjetaa. Tarree barreeffame hojii oogdii torbaanii ni gargaara.
• Hojii harkaa itti fufsiisaa. Hojii muka, huccuu hodhuu ykn moodeela ijaaruu, qajeelfama salphaa fi ifa gaariin itti fufuu danda’a.

Taphoota gammachuuf

• Kaardii fi taphoota gabatee taphadhaa. Taphoonni beekaman salphaa dha. Garee godhaatii taphadhaa, akka namni tokko yeroo hunda hin ilaalamneef; qabxii laafaan lakkaa’aa ykn hin lakkaa’inaa.
• Barbaacha jechootaa qubee guddaa yaalaa. Barbaacha jechootaa keenya screen irratti taphachuun ykn yeroo callisaaf maxxansuun ni danda’ama.
• Tapha suuraa walitti makuu. Lakkoofsa kutaalee boqonnaa kennu filadhaa, rakkisaa hin taane. Suuraa walitti makuu bifa gabaabaa screen irratti, qajeelfamni puzzle dementiaaf keenya immoo akkamitti filachuu akka dandeessan ibsa.
• Gaaffii salphaa gammachuuf. Namoonni tokko tokko galgala gaaffii garee jaallatu. Yoo akka qormaataatti dhaga’amuu jalqabe, wanta biraa filadhaa, ykn gaaffiiwwan salphaa keenya, kan filannoo deebii qabanii fi qabxii hin qabne, yaalaa.

Taphoonni asitti gammachuudhaaf. Taphni tokko illee dementia yaaluu ykn hir’isuu isaa hin mul’isne; dabalataaf taphoota sammuu: qorannoon maal jedha dubbisaa.

Barreessaa, yaadaa fi galmeessaa

• Galmee guyyaa qabadhaa. Alzheimer’s Association erga adda baasamee booda miira keessa darbuuf karaa tokko ta’ee galmee guyyaa gorsa. Guyyaatti sarara muraasa ga’a.
• Kitaaba seenaa jireenyaa geggeessaa. Sadarkaan jalqabaa nama sana suuraa ofii filatee seenaa isaa barreessuu ykn dubbisiisuuf yeroo gaarii dha. Hojiiwwan yaadannoo ilaalaa.
• Xalayaa barreessaa. Xalayaan ilma ilmaaf, hiriyyaa durii ykn hojjetaa durii barreeffamu garee lamaanuufis hiika qabaata.
• Suuraa irratti haasa’aa. Lamaan suuraa suuraa maatii gara tapha wal-simsiisuu laafaatti jijjiira, kaartiin haasaa immoo haasaaf bakka jalqabaa salphaa kenna.

Ba’aa, socho’aa

National Institute on Aging hanga lamaan keessan mijaa’aa ta’etti adeemsa beekamaa itti fufsiisuu gorsa. Yeroo nama sanaaf gaarii ta’etti karoorsaa, baay’ee akka hin turre gochaa.

• Imala aadaa gabaabaa. Muuziyeemii, agarsiisa ykn agarsiisa suuraa, yeroo callisaa irratti yoo ta’e caalaa gaarii.
• Bishaan keessatti socho’uu (swimming). NIA yeroo namni xiqqaa jiru bishaan keessa socho’uu gorsa.
• Gareewwan adeemsaa fi barnoota daansii. NHS daansii, tai chi, yoogaa, bishaan keessatti socho’uu, gareewwan adeemsaa fi sagantaawwan dementiaaf mijatan, yoo jiraatan, tarreessa.
• Gareewwan weedduu fi kaafee yaadannoo (memory café). Gareewwan boqonnaa kan nama dementia wajjin jiraatuu fi hiriyoonni isaanii namoota haala wal-fakkaatu keessa jiran waliin walitti dhufan.

Jijjiirama xiqqoo hojiin gammachiisaa akka ta’u godhu

Yoom suuta jechuu qabna

Hojiin dhiphina gammachuu caalaa yoo fide dhaabaa ykn jijjiiraa. Yoo irra deddeebi’ee mufatan, hojii jaallatan irraa of qusatan, ykn “Amma hin danda’u” jedhan, haasaa laafaa isaan waliin godhaa malee hin dhiibinaa. Deebiin yeroo baay’ee bifa xiqqaa wanta tokkuma. Yeroo namni sun jalqabuu fi tarkaanfii hordofuuf gargaarsa dabalataa barbaadu, yaadonni hojiiwwan sadarkaa gidduu caalaa mijaa’uu danda’u. Haasaa deggeruuf gorsa haasaa ilaalaa, yaada baay’eef immoo hojiiwwan 101 ilaalaa.

Nama waliin jiraatuus deeggarsa barbaada. Sadarkaan jalqabaa tooftaa gargaarsa mataa keessanii ijaaruuf yeroo gaarii dha; of kunuunsuu kunuunsaa ilaalaa.