Hoạt động cho người sa sút trí tuệ giai đoạn đầu

Ở giai đoạn đầu của sa sút trí tuệ, nhiều người vẫn sống gần như trước đây. Họ có thể vẫn đi làm, làm tình nguyện, gặp bạn bè và tự lo phần lớn một ngày của mình. Các hoạt động thường không cần thay thế; chỉ cần vài điều chỉnh để chúng vẫn còn thú vị. Vai trò của bạn gần với một người đồng hành hơn là người chăm sóc: người hỗ trợ, cùng lên kế hoạch và chỉ bước vào giúp khi được nhờ.

Hoạt động nào phù hợp ở giai đoạn đầu?

Những hoạt động tốt nhất ở giai đoạn đầu thường là những điều người thân vốn yêu thích, được làm cho dễ hơn một chút. Alzheimer’s Foundation of America liệt kê những ý tưởng như chơi bài và các trò chơi trên bàn cờ, tìm từ trong bảng chữ, đi bộ, khiêu vũ, làm vườn, cắm hoa, kể chuyện, vẽ, âm nhạc, viết nhật ký, viết thư, làm sổ lưu niệm, nấu ăn và các truyền thống ngày lễ.

Điều thay đổi thường là bối cảnh, không phải hoạt động. Alzheimer’s Association lưu ý rằng người ở giai đoạn đầu có thể bắt đầu rút lui khỏi những điều từng yêu thích, và nêu ví dụ một người thấy choáng ngợp trong một bữa tiệc đông người thì lại thoải mái hơn trong một nhóm nhỏ. Hãy cởi mở trò chuyện về điều gì đang khó hơn, rồi cùng nhau điều chỉnh.

Hãy hỏi trước, và thống nhất cách giúp đỡ

Hướng dẫn giai đoạn đầu của Alzheimer’s Association gợi ý một vài thói quen cũng áp dụng được cho các hoạt động:

• Hỏi thẳng. “Điều gì sẽ giúp buổi họp mặt câu lạc bộ sách dễ hơn với mẹ?” cho câu trả lời tốt hơn là đoán.
• Tin rằng họ làm được. Nếu không có nguy cơ về an toàn, hãy để người thân thử, và khích lệ thay vì làm thay.
• Thống nhất một tín hiệu. Chọn một câu nói hoặc một cái gật đầu nghĩa là “bạn cứ chen vào giúp nhé”, ví dụ khi một cái tên không chịu hiện ra lúc đang chơi bài.
• Hỏi lại đều đặn. Hỏi xem mức giúp đỡ như vậy đã vừa chưa, quá nhiều hay quá ít.

Ý tưởng hoạt động cho giai đoạn đầu

Giữ những vai trò và sở thích quen thuộc

• Giữ một cam kết đều đặn. Một buổi tình nguyện hằng tuần, một đội hợp xướng hay một câu lạc bộ giúp tuần lễ có nhịp. Nếu việc đó trở nên căng thẳng, một vai trò ngắn hơn hoặc nhẹ nhàng hơn có thể hợp hơn.
• Cùng lên thực đơn. Nếu việc đi chợ trở nên bực bội, Alzheimer’s Association gợi ý nhờ người thân cùng lên thực đơn cả tuần và viết danh sách đi chợ.
• Nấu và làm bánh. Cùng nấu một công thức yêu thích. Bày nguyên liệu theo thứ tự trước khi bắt đầu để các bước hiện ra trước mắt.
• Làm vườn. Cùng lên kế hoạch cho một luống rau hoa, chọn hạt giống hay cây con và làm cùng nhau. Một danh sách việc vườn trong tuần viết sẵn sẽ rất hữu ích.
• Giữ một thú vui thủ công. Làm mộc, may vá, đan len hay lắp mô hình vẫn có thể tiếp tục với mẫu đơn giản hơn và ánh sáng tốt.

Trò chơi để thư giãn

• Chơi bài và các trò chơi trên bàn cờ. Trò quen thuộc là dễ nhất. Chơi theo đội để không ai bị đặt vào thế phải trả lời, và tính điểm lỏng lẻo hoặc không tính.
• Thử trò tìm từ chữ to. Tìm từ chữ to của chúng tôi có thể chơi trên màn hình hoặc in ra cho một lúc yên tĩnh (trò này hiện chỉ có bằng tiếng Anh).
• Ghép tranh. Chọn số mảnh sao cho thư giãn, không thử thách. Ghép tranh là bản ngắn chơi trên màn hình, và hướng dẫn về trò ghép hình cho người sa sút trí tuệ giúp bạn chọn một bộ phù hợp.
• Chơi đố vui cho vui. Có người rất thích một buổi đố vui theo đội. Nếu nó bắt đầu giống một bài kiểm tra, hãy chọn thứ khác, hoặc thử câu đố vui dễ của chúng tôi, có sẵn lựa chọn trả lời và không tính điểm.

Ở đây trò chơi là để vui. Chưa có trò chơi nào được chứng minh là điều trị hay làm chậm sa sút trí tuệ; xem thêm trong trò chơi trí não: nghiên cứu nói gì.

Viết, suy ngẫm và ghi lại

• Viết nhật ký. Alzheimer’s Association gợi ý viết nhật ký như một cách để vượt qua cảm xúc sau khi được chẩn đoán. Vài dòng mỗi ngày là đủ.
• Tự làm sổ chuyện đời. Giai đoạn đầu là lúc tốt để người thân tự chọn ảnh và viết hoặc đọc cho người khác chép những câu chuyện đằng sau. Xem hoạt động ôn lại kỷ niệm.
• Viết thư. Một lá thư gửi cháu, một người bạn cũ hay một đồng nghiệp xưa có thể có ý nghĩa với cả hai phía.
• Trò chuyện qua những tấm ảnh. Ghép đôi ảnh biến ảnh gia đình thành một trò ghép đôi nhẹ nhàng, và Thẻ trò chuyện mang đến những điểm khởi đầu dễ dàng cho một cuộc trò chuyện.

Đi ra ngoài và vận động

National Institute on Aging gợi ý tiếp tục những chuyến đi quen thuộc chừng nào hai bạn còn thấy thoải mái. Hãy lên kế hoạch vào lúc trong ngày người thân khỏe nhất và đừng để chuyến đi kéo quá dài.

• Những chuyến tham quan văn hóa ngắn. Một bảo tàng, một suất chiếu ban ngày hay một triển lãm tranh, tốt nhất là vào lúc vắng hơn.
• Bơi lội. NIA gợi ý đi hồ bơi vào giờ ít người.
• Nhóm đi bộ và lớp khiêu vũ. NHS nhắc đến khiêu vũ, thái cực quyền, yoga, bơi lội và các nhóm đi bộ, cùng những buổi sinh hoạt thân thiện với người sa sút trí tuệ nếu có.
• Nhóm hát và quán cà phê trí nhớ. Những nhóm thoải mái, nơi người sống chung với sa sút trí tuệ và người đồng hành của họ có thể gặp những người cùng hoàn cảnh.

Những thay đổi nhỏ giúp hoạt động vẫn vui

Khi nào nên chậm lại

Hãy dừng hoặc đổi hoạt động khi nó mang lại nhiều căng thẳng hơn niềm vui. Bực bội lặp đi lặp lại, tránh né một sở thích hay nói “tôi không làm nổi nữa” là những điều đáng được nhẹ nhàng trò chuyện, không phải thúc ép. Thường câu trả lời là một phiên bản nhỏ hơn của chính hoạt động đó. Khi người thân cần giúp nhiều hơn để bắt đầu và làm theo các bước, những ý tưởng trong hoạt động giai đoạn giữa có thể hợp hơn. Để biết thêm về cách trò chuyện hỗ trợ, xem mẹo giao tiếp, và để có thêm nhiều ý tưởng, xem 101 hoạt động.

Người đồng hành cũng cần được hỗ trợ. Giai đoạn đầu là lúc tốt để xây dựng mạng lưới giúp đỡ của riêng bạn; xem chăm sóc chính mình.