ފުރަތަމަ ފިޔަވަރުގެ ޑިމެންޝިއާއަށް ހަރަކާތްތައް

ފުރަތަމަ ފިޔަވަރުގެ ޑިމެންޝިއާގައި، ގިނަ މީހުން ކުރިން ދިރިއުޅުނު ގޮތަށް ދިރިއުޅެމުންދާ. އެމީހުން މަސައްކަތްކޮށް، ވޮލަންޓިއަރ މަސައްކަތްކޮށް، ރަހުމަތްތެރިން ބައްދަލުކޮށް، އަދި އެމީހުންގެ ދުވަހުގެ ގިނަ ކަންތައް އަމިއްލައަށް ހިންގަވާނެ. އާންމުކޮށް ހަރަކާތްތައް ބަދަލަށް އެހެން އެއްޗެއް ހެދުމަކީ ނޫން؛ އެކަންތައް އުފާވެރިކަމާއެކު ކުރިއަށް ދެވޭނެ ގޮތަށް ކުޑަ ބަދަލުތަކެއް ގެންނަން ޖެހެދާނެ. ތިބާގެ ދައުރަކީ ބަލަން ޖެހޭ މީހަކަށް ވުރެ، އެހީތެރިވެ، އެ މީހާއާއެކު ތައްޔާރުކޮށް، އެދުނު ހާލަތްތަކުގައި އެކަނި އެހީތެރިވާ ބޭފުޅެއްގެ ދައުރަށް ގާތް.

ފުރަތަމަ ފިޔަވަރުގެ ޑިމެންޝިއާގައި ރަނގަޅު ހަރަކާތްތަކަކީ ކޮބާ؟

ފުރަތަމަ ފިޔަވަރުގައި އެންމެ ރަނގަޅު ހަރަކާތްތަކަކީ، އާންމުކޮށް އެ މީހާ މިހާރުވެސް ކަމަށް ބޭނުންވާ ކަންތައް، ކުޑަކޮށް ފަސޭހަކޮށްދީފައިވާ ކަންތައް. Alzheimer’s Foundation of America ލިސްޓުކުރާ ޚިޔާލުތަކުގެ ތެރޭގައި ކާޑު އަދި ބޯޑް ގޭމްތައް، ލަފްޒު ހޯދުން، ހިނގަން ދިއުން، ނެށުން، ބަގީޗާ ހެދުން، މާ އެތުރުން، ވާހަކަ ކިޔުން، ކުލަ ޖެހުން، މިއުޒިކް، ޖާރނަލް ލިޔުން، ސިޓީ ލިޔުން، ސްކްރެޕްބުކް ހެދުން، ކެއުކުރުން އަދި އީދު ދުވަސްތަކުގެ އާދަތައް ހިމެނެއެވެ.

ގިނަ ފަހަރަށް ބަދަލުވަނީ ހަރަކާތް ކުރާ މާހައުލެވެ، ހަރަކާތް އަމިއްލައަށް ނޫން. Alzheimer’s Association ބުނާ ގޮތުގައި، ފުރަތަމަ ފިޔަވަރުގައި ތިބޭ މީހުން ކުރިން ކަމަށް ބޭނުންވާ ބައެއް ކަންތަކުން ދުރަށް ދެވޭނެ، އަދި ބޮޑު ޕާޓީއެއްގައި ބުރަވެގެންދާ މީހަކަށް ކުޑަ ގްރޫޕެއްގައި ފަސޭހަވެދާނެ ކަމުގެ މިސާލެއް ދެއެވެ. ކޮން ކަންތައް އުނދަގޫވަނީތޯ ހުޅުވާލައި ވާހަކަދައްކާ، އަދި އެކުގައި ބަދަލުތައް ގެންނާ.

ކުރިން އަހާ، އަދި އެހީވާނެ ގޮތް އެއްބަސްވެ ނަގާ

Alzheimer’s Association ގެ ފުރަތަމަ ފިޔަވަރުގެ އިރުޝާދު ހަރަކާތްތަކަށް ވެސް އެކަށީގެންވާ ބައެއް އާދަތައް ދައްކައިދެއެވެ:

• ސީދާ އަހާ. ”ބުކް ކްލަބް ތިބާއަށް ފަސޭހަކުރާނީ ކޮން ކަމެއް؟“ ކަމަށް އަހާލުމުން، ހަމަހިމަން ކުރުމަށް ވުރެ ރަނގަޅު ޖަވާބެއް ލިބޭނެ.
• އެ މީހާއަށް ކުރެވޭނެ ކަމަށް ގަބޫލުކުރޭ. ސަލާމަތީ މައްސަލައެއް ނެތްނަމަ، އެ މީހާއަށް މަސައްކަތް ކުރުމަށް ފުރުސަތު ދީ، އަދި ކޮންޓްރޯލް ނަގާނެ ގޮތަށް ހިންގާނުލައި ހިތްވަރު ދީ.
• އިޝާރާތެއް އެއްބަސްވެ ނަގާ. ”އެހީތެރިވެދާނެ“ ކަމަށް ދަންނައިދޭ ބަހެއް ނުވަތަ އިޝާރާތެއް ނަގާ، މިސާލަކަށް ކާޑު ގޭމެއްގެ ތެރޭގައި ނަމެއް ހަނދާނަށް ނުއައުމުން.
• އާންމުކޮށް ބަލާ. ދެވޭ އެހީގެ މިންވަރު ރަނގަޅުތޯ، މާ ގިނަތޯ، ނުވަތަ މާ މަދުތޯ އަހާ.

ފުރަތަމަ ފިޔަވަރަށް ހަރަކާތްތަކުގެ ޚިޔާލުތައް

ދައުރުތަކާއި ހޮބީތައް ދެމެހެއްޓުން

• ދާއިމީ ކަމެއް ދެމެހެއްޓުން. ހަފްތާއަކު އެއްފަހަރު ވޮލަންޓިއަރ މަސައްކަތް، ކޮއިރެއް ނުވަތަ ކްލަބެއް ހަފްތާއަށް ތަރުތީބެއް ގެންދޭނެ. އެކަން ޓެންޝަން އުފެއްދިއްޖެނަމަ، ކުރު ނުވަތަ ހަމަހިމަ ދައުރެއް އެކަށީގެންވެދާނެ.
• އެކުގައި ކެއުމުގެ ޕްލޭން ހަދާ. ސްޓޯރުން ސާމާނު ގަތުން މައްސަލަ އުފެދިގެން އަންނަނަމަ، Alzheimer’s Association ދައްކާ ގޮތުގައި ހަފްތާއަށް ކާންޖެހޭ ތަކެތީގެ މެނިއު ހަދައި، ލިސްޓު ލިޔުމަށް އެ މީހާއަށް އެހީތެރިވުމަށް އެދޭ.
• ކެއުން ތައްޔާރުކޮށް ބޭކުކުރުން. ކަމަށް ބޭނުންވާ ރެސިޕީއެއް އެކުގައި ބަލައިގެން ހަދާ. ފަށާކުރިން ކުރިން ތަކެތި ތަރުތީބުން ތައްޔާރުކޮށްލާ، އެއީ ފިޔަވަރުތައް ފެންނަ ގޮތަށް ހުރުމަށްޓަކައި.
• ބަގީޗާ ހެދުން. ބަގީޗާއެއް ޕްލޭންކޮށް، ބިތްތައް ނުވަތަ ގަސްތައް ހޮވައި، އެކުގައި މަސައްކަތް ކުރޭ. ހަފްތާއަށް ކުރަންޖެހޭ ބަގީޗާގެ މަސައްކަތްތަކުގެ ލިޔުންތެރި ލިސްޓެއް އެހީތެރިވާނެ.
• ކުރަމުން އައި ކްރާފްޓް ދެމެހެއްޓުން. ލަކުޑި މަސައްކަތް، ފޮއްޖެހުން، އުނި އުފެއްދުން ނުވަތަ މޮޑެލް ހެދުން ފަދަ ކަންތައް ސާދާ ޕެޓަރންތަކާއި ރަނގަޅު އަލިކަމާއެކު ކުރިއަށް ގެންދެވޭނެ.

އުފާވުމަށް ގޭމްތައް

• ކާޑު އަދި ބޯޑް ގޭމްތައް ކުޅުން. ކުރިން ކުޅެމުން އައި ގޭމްތައް އެންމެ ފަސޭހަ. އެއްވެސް މީހަކު ފައްސިވެ ނުދާނެ ގޮތަށް ޓީމުން ކުޅޭ، އަދި ސްކޯ ހިމަނުން ނުވަތަ ހަލުވިކޮށް ހިމަނާ.
• ބޮޑު އަކުރުން ހުންނަ ލަފްޒު ހޯދާ ގޭމެއް މަސައްކަތް ކުރުން. އަޅުގަނޑުމެންގެ word search ސްކްރީނުން ކުޅެވޭނެ، ނުވަތަ ހަމަހިމަ ވަގުތަކަށް ޕްރިންޓް ކުރެވޭނެ.
• ޖިގްސޯ ޕަޒްލް ހަދާ. ހަރުދަނާ ނޫން، އަރާމު ލިބޭ ޓުކުޑި އަދަދެއް ހޮވާ. Picture puzzle އަކީ ސްކްރީނުން ކުޅޭ ކުރު ބާވަތެއް، އަދި އަޅުގަނޑުމެންގެ ޑިމެންޝިއާއަށް ޕަޒްލްތައް ގެ އިރުޝާދުގައި ޕަޒްލެއް ހޮވާނެ ގޮތް ބަޔާންކޮށްދީފައިވެއެވެ.
• މުނި ވަގުތަކަށް ޓްރިވިއާ ކުޅުން. ބައެއް މީހުން ޓީމް ޓްރިވިއާ ރޭތަކަށް ވަރަށް ބޭނުންވެދާނެ. އެކަން ޓެސްޓެއް ފެންނަން ފެށިއްޖެނަމަ، އެހެން ކަމެއް ހޮވާ، ނުވަތަ އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަސޭހަ ޓްރިވިއާ ސުވާލުތައް މަސައްކަތް ކުރޭ، އެތަކުގައި ޖަވާބުގެ އިޚްތިޔާރުތައް ހުރި، ސްކޯއެއް ނެތް.

މިތަނުގައި ގޭމްތަކަކީ އުފާވުމަށްޓަކައި ކުރާ ކަންކަން. އެއްވެސް ގޭމެއް ޑިމެންޝިއާ ފަރުވާކުރާ ނުވަތަ މަޑުކޮށްލާކަމަށް ދައްކާފައެއް ނެތް؛ އިތުރަށް ބްރެއިން ގޭމްތައް: ދިރާސާތައް ދައްކާ ކަންތައް ގައި ކިޔާލާ.

ލިޔުން، ވިސްނުން އަދި ރެކޯޑުކުރުން

• ޖާރނަލެއް ބޭނުންކުރުން. ޑިމެންޝިއާ އެނގުނު ފަހުން އުފެދޭ ހިތުގެ އުނދަގުތަކާ މަސައްކަތް ކުރުމުގެ ގޮތެއްގެ ގޮތުގައި Alzheimer’s Association ޖާރނަލް ލިޔުން ހުށަހަޅައިދެއެވެ. ދުވަހަކު ލައިން ކޮޅެއް ލިޔުމުން ފުދޭނެ.
• ދިރިއުޅުމުގެ ވާހަކަ ފޮތެއް ކުރިއަށް ގެންދިއުން. އެ މީހާ އަމިއްލަ ފޮޓޯތައް ހޮވައި، އެ ފޮޓޯތަކުގެ ފަހަތުގައި ހުރި ވާހަކަ ލިޔުމަށް ނުވަތަ ކިޔައިދިނުމަށް ފުރަތަމަ ފިޔަވަރަކީ ރަނގަޅު ވަގުތެއް. ހަނދާން އާކުރުވާ ހަރަކާތްތައް ބައްލަވާ.
• ސިޓީ ލިޔުން. ދަރިފުޅަކަށް، ކުރީގެ ރަހުމަތްތެރިއަކަށް ނުވަތަ ކުރީގެ އެކުވެރިއަކަށް ސިޓީއެއް ލިޔުމަކީ ދެ ފަރާތަށްމެ މާނަ ހުރި ކަމެއް ކަމަށް ވެދާނެ.
• ފޮޓޯތައް ބަލައިގެން ވާހަކަދެއްކުން. Photo pairs އާއިލާގެ ފޮޓޯތައް ހަމަހިމަ މެޗިންގ ގޭމަކަށް ހަދައިދެއެވެ، އަދި conversation cards ވާހަކައެއް ފެށުމަށް ފަސޭހަ އެންމެން ދެއެވެ.

ބޭރަށް ނުކުމާއި ހަރަކާތްތެރިވުން

National Institute on Aging ދައްކާ ގޮތުގައި، ދެ ފަރާތަށްމެ އަރާމު ލިބޭ ހާއިރު، ކުރިން ކުރަމުން އައި ބޭރަށް ނުކުންތައް ކުރިއަށް ގެންދޭ. އެ މީހާއަށް އެންމެ ރަނގަޅު ވަގުތަކަށް ޕްލޭންކޮށް، ވަރަށް ދިގު ނުވާނެ ގޮތަށް ބަލާ.

• ކުރު ސަގާފީ ދަތުރުތައް. މިއުޒިއަމެއް، މެޓިނީ ޝޯއެއް ނުވަތަ އާޓް މައުރަޒެއް، ވީހާވެސް މީހުން މަދު ވަގުތެއްގައި.
• ހެދުމަށް ދިއުން. NIA ދައްކާ ގޮތުގައި ދުވަހުގެ ހަމަހިމަ ވަގުތެއްގައި ޕޫލް ބޭނުންކުރުން.
• ހިނގާ ގްރޫޕްތަކާއި ނެށުމުގެ ކްލާސްތައް. NHS ދައްކާ ގޮތުގައި ނެށުން، ޓައި ޗީ، ޔޯގާ، ހެދުމަށް ދިއުން އަދި ހިނގާ ގްރޫޕްތައް، އަދި ލިބޭނަމަ ޑިމެންޝިއާ ހުރި މީހުންނަށް އެކަށީގެންވާ ސެޝަންތައް.
• ލަވަ ކިޔުމުގެ ގްރޫޕްތަކާއި މެމޮރީ ކެފޭތައް. ޑިމެންޝިއާއާ އެކު ދިރިއުޅޭ މީހުންނާއި އެމީހުންގެ އެހީތެރިންނަށް، އެއް ހާލަތެއްގައި ތިބޭ އެހެން މީހުން ބައްދަލުކުރެވޭ ހަމަހިމަ ގްރޫޕްތައް.

ހަރަކާތްތައް އުފާވެރިކޮށް ބަހައްޓައިދޭ ކުޑަ ބަދަލުތައް

މަޑުކޮށް ހިނގަން ޖެހޭ ވަގުތު

ހަރަކާތަކުން އުފާއަށް ވުރެ ޓެންޝަން ގިނަވެއްޖެނަމަ އެ ހަރަކާތް ހުއްޓާ ނުވަތަ ބަދަލުކުރޭ. ތަކުރާރުކޮށް ހިތްހަމަ ނުޖެހުން، ހޮބީއެއް ދޫކޮށްލުން ނުވަތަ ”އަހަރެންނަށް މިކަން ނުކުރެވޭނެ“ ކިޔުން، މިއީ ޖެއްސުމަކާ ނުލައި ހަމަހިމައަށް ވާހަކަދެއްކަން ޖެހޭ ކަންކަން. ގިނަ ފަހަރަށް ޖަވާބަކީ އެއް ކަމުގެ ކުޑަ ބާވަތެއް ކަމަށް ވެދާނެ. އެ މީހާއަށް ފިޔަވަރުތައް ފެށުމަށާއި ބެލެހެއްޓުމަށް އިތުރު އެހީ ބޭނުންވާނަމަ، މެދު ފިޔަވަރުގެ ހަރަކާތްތައް ގައި ހުރި ޚިޔާލުތައް އެކަށީގެންވެދާނެ. އެހީތެރި ވާހަކަދެއްކުމާ ބެހޭ އިތުރު މައުލޫމާތަށް މުޢާމަލާތުކުރުމުގެ އިރުޝާދުތައް ބައްލަވާ، އަދި އިތުރު ގިނަ ޚިޔާލުތަކަށް 101 ހަރަކާތް ބައްލަވާ.

އެހީތެރިންނަށް ވެސް އެހީ ބޭނުންވެދާނެ. ފުރަތަމަ ފިޔަވަރަކީ ތިބާއަށް އެހީވާ ނެޓްވޯކެއް ބިނާކުރަން ރަނގަޅު ވަގުތެއް؛ ބަލަން ޖެހޭ މީހުންގެ އަމިއްލަ ބަލަހައްޓަންވުން ބައްލަވާ.