Ni Taroga Wasoma na Taro Vata

„Na vica na kaloko na veiqaravi vua na vuniwai?“ Oti na tini na miniti: „Na vica na kaloko na veiqaravi vua na vuniwai?“ Na rogoci ni taro vata wasoma e dua vei ira na ka e dau vakaoqai vakalevu ena qaravi ni dua e bula vata kei na mate ni guilecavi. E dau yaco vakalevu, e sega ni cakava vakayacora, ka tu na sala malua ni sauma na taro me rawarawa cake kina na siga vei kemudrau ruarua.

Na cava e taroga wasoma kina na taro vata e dua e bula vata kei na mate ni guilecavi?

E vuqa na gauna e baleta na nanuma. Na mate ni guilecavi e tara na nanuma lekaleka, o koya gona e sega ni nanuma o koya ni sa taroga oti, se sega ni nanuma na isaunitaro. Na Alzheimer’s Foundation of America e vakamacalataka ni tarogi ni taro e vuqa na gauna e ka e dau yaco ka namaki.

Na taro e dau kauta talega mai e dua na yalo. Na Alzheimer’s Association e vakamacalataka ni dua na taro e cavuti wasoma e rawa ni vakaraitaka e dua na lomaocaoca, e dua na kerekere me veivuke, se na taqaya kei na sega ni vakacegu, ka ni o koya e dau vaqara na vakacegui kei na ka e kila vinaka. „Na gauna cava meda lako kina?“ e rairai kena ibalebale dina „Au lomaocaoca me baleta na lako.“ Na draki ni ceguoca, na rere, na rorogo kei na veisau ni ituvatuva ni siga e rawa ni vakavuna, ka na taro vata wasoma e rawa talega ni vakaraitaka e dua na gagadre, me vaka na lako ki valelailai (Family Caregiver Alliance).

Na cava me’u kaya?

Sauma vakamalua ka vakalekaleka, me vaka ni imatai ni gauna.

• Maroroya na isaunitaro me lekaleka ka tautauvata. „Na veiqaravi vua na vuniwai ena rua na kaloko. Au na tiko vata kei iko.“ E rawarawa cake na kena ciqomi e dua na isaunitaro tautauvata.
• Sauma na yalo. „O vakasamataka tiko na veiqaravi vua na vuniwai. Ena yakavi nikua, ka au na draiva yani. Sega na ka mo gadreva mo cakava.“
• Vakayagataka e dua na domo vinaka kei na tarai vakamalua, kevaka e taleitaka na tarai. Na Alzheimer’s Association e vakatura me da vakamalua ka me kua ni vakayagataki na veiba se na veileti.
• Solia na isaunitaro e vaqara tiko, e vica vata ga na gauna e gadrevi kina. Na Alzheimer’s Association e kaya me tukuni tale me vaka na levu ni nona taroga.

Na cava me’u levea?

• „O sa taroga oti vei au.“ Na Family Caregiver Alliance e vakasalataki me kua ni tukuni ni sa qai taroga oti. Ena sega ni vukea me nanuma, ka e rawa ni vakilai me vaka e dua na vunauci.
• Na ivakamacala balavu. Na levu ni vosa e levu talega na ka e rawa ni guilecavi.
• Na cegu ni domo, na sikovi ni mata se na domo kaukauwa. Na National Institute on Aging e vakatura na vosota ka me kua ni vakaraitaki na cudru. E dredre oqori; raica na wase me baleta na vakacegu e ra.

Iyaya rawarawa era sauma na taro me baleti iko

Ni sa rawa tiko vua me wilika, e dua na isaunitaro volai e raici rawa e dau veivuke vakalevu cake mai na isaunitaro e cavuti.

Na vakasama oqo e lako mai na Alzheimer’s Association kei na Alzheimer’s Los Angeles. Dusimaka vakamalua na ivola („Me daru raica vata na papa volavola“) ka kua ni kaya „au a vola sobu me baleti iko.“

Tukuna vua na veika ena yaco ni sa voleka na gauna

Na kena tukuni taumada na veiqaravi se na ilakolako ena vica na siga e rawa ni yaco kina na taro lomaocaoca ena vica na auwa. Na Family Caregiver Alliance kei na Alzheimer’s Los Angeles erau vakatura ruarua me tukuni ga na ituvatuva, vakabibi na ka dredre me vaka na sikovi vua na vuniwai se na sili, ni sa voleka sara ga na gauna. Oti oya, tukuna na ka ena yaco tarava, dua na ikalawa ena dua na gauna.

Itaviqaravi era rawa ni vukica na vakasama

Ni o sa sauma oti ka rogoca na yalo, e dua na itaviqaravi malua ka marautaki e rawa ni veivuke, vakabibi kevaka na ceguoca e tiko e muri ni taro. Na ivurevure kece e cake era vakatura na kena veisautaki ki na dua na ka e taleitaka o koya.

1. E dua na qito lekaleka ka rawarawa mo drau qitora vata. Na Veiyacovi ni iyaloyalo e vakaraitaka tiko ga na iyaloyalo, o koya gona e sega na ka e gadrevi me nanumi.
2. E dua na cakacaka e kila vinaka. Na lobika ni tauliva, na tuvatuva ni isulu ni yava se na vakarautaki ni teveli. Na Tuvatuva vata e dua na kena ivakaraitaki ena sikirini.
3. Veitalanoa me baleta e dua na ka e taleitaka vakalevu. Na Kadi ni veitalanoa e solia na veivakasalataki dola kei na sega ni isaunitaro dodonu se cala.
4. Sere, taubale vakalekaleka se kakana lailai. Na National Institute on Aging e cavuta na veika oqo me sala rawarawa ni veisautaki.
5. E dua na gauna ni vakacegu. Dabe vata, raica yani e katuba ni katubaleka, se tovolea vata e dua na gauna ni ceguvaki vakamalua.

Kevaka e lesu tale ki na taro, sauma tale, ena yalovinaka. E vinaka tu ga oqori.

Raica na ivakarau

Na Alzheimer’s Association e vakatura me da vakaraica kevaka e dau yaco na taro ena so na gauna ni siga, ena ruku ni so na tamata se ena so na vanua. Kevaka e dau tekivu ni bera ni ra yaco mai na vulagi, se ena yakavi, o rawa ni tuvanaka taumada: e dua na ivola me baleta na sikovi, e dua na itaviqaravi e kilai vinaka sa vakarautaki tu, se dua na rumu e vakacegu cake. Na noda ivakasala me baleta na itaviqaravi malua ena yakavi e rawa ni veivuke kevaka e dredre cake na yakavi.

Qarava talega o iko

Na saumi ni taro vata me ikaruasagavulu ni gauna e ka e vakaoqai. Kevaka o vakila ni sa oti na nomu vosota ka sa taqomaki tu o koya, lako yani ki dua tale na rumu me vica na miniti ka ceguva vakamalua, me vaka e vakatura na Alzheimer’s Los Angeles. Na National Institute on Aging e uqeta na dauqaravi me ra kerea na veivuke ka vakasamataka na veivakacegui vakalekaleka. Eso tale na vakasama e tu ena noda ivakasala ni qaravi iko.

Na gauna cava me’u qiri kina na vuniwai?

Qiri totolo na nona vuniwai kevaka e veisau vakasauri na taro, na veilecayaki se na itovo, se ca sara vakalevu ena loma ni vica na auwa se siga. Na National Institute on Aging e kaya ni na itovo e veisau vakasauri se totolo, vakabibi ni oti e dua na mate e vakavuna na tauvimate se e dua na veisau ni wainimate, e dodonu me tukuni totolo vua na vuniwai. Na Dementia Australia e vakamacalataka ni na tauvimate, na wainimate, na lailai ni wai ena yago, na mosi se na dredre ni lako ki valelailai e rawa ni vakavuna na delirium, e dua na veilecayaki vakasauri ka kaukauwa ka gadrevi kina na veiqaravi totolo. Qiri na 911 kevaka e dua e tiko ena leqa.