Aƒemedɔwo abe Nuɖanawo ene na Ame siwo le Tamesusuŋkudɔ Lém

Ame geɖe siwo le tamesusuŋkudɔ lém zã ƒe gbogbo aɖewo tsɔ kpɔ aƒe dzi, nyi viwo alo wɔ dɔ le dɔwɔƒe. Ne wobiae be wòakpe asi ɖe dɔ ŋutɔŋutɔwo ŋu la, ate ŋu agblɔ nɛ be „èganye aƒea ƒe akpa aɖe“ le mɔ si nuɖana bubuwo mate ŋu awɔ tututu o nu. Axa sia ƒo nu tso dɔ siwo zɔna nyuie wu ŋu, alesi woadzra wo ɖo, alesi woatrɔ asi le wo ŋu ne nuwo trɔ, kple alesi woalé nuɖaƒe kple avɔklɔƒe dedie.

Nu ka tae gbesiagbedɔwo zɔna nyuie abe nuɖanawo ene?

Dɔ siawo zɔna elabena wonye nu siwo wozãna tsã eye taɖodzinya si me kɔ le wo ŋu. National Institute on Aging yɔ agba klɔklɔ, kplɔ̃ɖoɖo, anyigbakplɔkplɔ, nuwo tutu, lɛtawo ɖeɖe ɖe vovo, avɔƒoƒo kple gbeɖuɖɔ ɖeɖe ɖe vovo ɖe gbesiagbedɔ siwo ate ŋu adzɔ dzi na ame siwo le Alzheimer ƒe dɔ lém dome. Alzheimer’s Association gblɔ be dɔwo abe kplɔ̃ɖoɖo ene ate ŋu akpe ɖe ame aɖe ŋu wòase le eɖokui me be yele vevie na aƒea.

Dɔ aɖe hã va kple susu si ta woawɔe. „Àte ŋu akpe ɖe ŋunye le avɔ siawo ŋua?“ bɔbɔ wu be woalɔ̃ ɖe edzi wu „Èdi be yeawɔ nuɖana aɖea?“

Aƒemedɔ ka ƒomeviwoe míate ŋu adze agbagba?

Dze egɔme kple dɔ siwo amea wɔ tsã, emegbe nàsɔ wo kple nu siwo wòate ŋu awɔ egbea.

Avɔwo kple avɔƒofonuwo

• Avɔgãwo kple avɔ suewo ƒoƒo. Tsɔ kusi si me nu sue siwo le gbadzaa le nɛ. Avɔgãwo mebiana be woaƒo wo ɖe mɔ ɖeka pɛ ko o.
• Afɔkpawo ɖeɖe ɖe vovo. Tsɔ afɔkpa siwo wotsaka de kplɔ̃ dzi. Ne egbɔna be woakpɔ eve siwo sɔ kple wo nɔewo la, zã amadede eve alo etɔ̃ siwo to vovo ŋutɔ ko.
• ƒoƒo ɖe enu zɔzrɔ̃e kple wo dede ɖe wo nɔewo dzi. Avɔƒofonuwo, suɖetinuwutsyɔnuwo alo avɔ siwo wotsɔna tutua kplɔ̃e ate ŋu anyo ne woƒo wo ɖe enu zɔzrɔ̃e eye wode wo ɖe wo nɔewo dzi. Esia wɔa dɔ nyuie emegbe, ne avɔƒoƒo zu afɔɖeɖe geɖe akpa.

Kplɔ̃ kple nuɖaƒe

• Kplɔ̃ɖoɖo. Ðo ame ɖeka ƒe nuɖanuwo ɖe teƒe ɖeka abe kpɔɖeŋu ene eye nàna amea nasrɔ̃e. Ne esia sɔ gbɔ akpa la, tsɔ nu ɖekaɖeka nɛ: „Fɔkpa sia le agba ɖesiaɖe xa.“
• Ganuɖanuwo ɖeɖe ɖe vovo. Tsɔ fɔkpawo, gatsiwo kple bɔta hɛ siwo mele ɖaɖɛ o tsaka de go aɖe me eye nàɖe wo ɖe vovo de agba si ma ɖe akpa vovovowo me. Mègade hɛ ɖaɖɛwo eme o.
• Agba tututu. Agba siwo mate ŋu agbã o alo plastik agba kple avɔ fafɛ aɖe nana esia nyea dɔ si le dedie.
• Kplɔ̃ alo nuwo tutu. Avɔ si wode tsi me vie kple teƒe si me kɔ. Alzheimer’s Association aɖo aɖaŋu be nàtsɔ avɔ aɖe ana ne ame aɖe le kplɔ̃a tutum kple eƒe asi xoxo, ale be nàtrɔ nuwɔna ma si me ɖoɖo mele o wòazu nu si aɖe vi.

Le aƒea me

• Nuwo tutu. Nu si wotsɔna tutua nu fafɛ kple teƒe sesẽ ʋɛ aɖewo, abe kplɔ̃ sue alo agbalẽdzraɖoƒe ene.
• Lɛtawo ɖeɖe ɖe vovo. Tsɔ lɛta siwo mehiã o kple agbalẽ siwo wotsɔna ɖea boblododo fia nɛ be wòaɖe wo ɖe vovo: dzra ɖo, tsɔ yi gbeɖuɖɔ me, alo ʋu emegbe. Dzra lɛta veviwo kple gaŋlɔgbalẽwo ɖe teƒe bubu.
• Gbeɖuɖɔ ɖeɖe ɖe vovo. Goe siwo woklɔ, atukpa kple pepa ɖe kusi vovovowo me.
• Anyigbakplɔkplɔ. Fiakuku sue le xɔxɔnu alo nuɖaƒe ƒe anyigba, ne ame la tea ŋu tsia tre nyuie.
• Numiemiewo tsitsi. Tsigoe sue si me kpekpe o kple numiemie ʋɛ aɖewo siwo le teƒe si wòate ŋu aɖo bɔbɔe.

Nuɖaɖa bɔbɔe kple ŋkuléle ɖe eŋu

Nuɖaɖa ate ŋu agbugbɔ seselelãme nyui siwo sesẽ vɛ. NIA aɖo aɖaŋu be woaɖe mɔ na amea be wòaƒo nuɖanuwo nu ƒu, adzidze wo, aʋeʋe wo, akɔ wo, alo agblɔ alesi woaɖa nuɖuɖu si wòlɔ̃na vevie la na ame bubu ko. Dɔ nyuiwo dometɔ aɖewoe nye:

• amagbewo alo kutsetsewo kɔklɔ
• abolokɔ alo saladi fafɛ ʋeʋe
• salati ƒe aŋgbawo vuvu
• bɔta sisi ɖe abolo si woɖa dzi kple hɛ si mele ɖaɖɛ o
• abolo suewo ɖoɖo ɖe agba dzi
• nu siwo woatsɔ aɖo pizza dzi dede edzi

Ne nu dzidzeme sesẽ la, Alzheimer’s Association aɖo aɖaŋu be nàwu dzidzemea nu eye emegbe nàtsɔ afɔɖeɖe bubu, abe nu ʋeʋe ene, nɛ.

Alesi mawɔ adzra dɔ aɖe ɖo be wòayi nyuie?

1. Tia ɣeyiɣi si sɔ. Tia ŋkekea ƒe akpa si me amea gbɔna ɖe eme eye wòfa tu zi geɖe. Na ame geɖe la, ŋdi mee esia dzɔna le zi geɖe.
2. Klɔ teƒea. Dɔ ɖeka, teƒe ɖeka, naneke megale kplɔ̃a dzi o.
3. Kpee, mègade see nɛ o. „Makpe ɖe ŋunye le esia ŋua?“ wɔa dɔ nyuie wu „Ɣeyiɣiae nye esi míeƒo avɔwo.“
4. Fia gbãtɔ. Ƒo avɔgã ɖeka blewu, emegbe nàtsɔ evelia nɛ. Nu fiafia me kɔna wu nu gbɔgblɔ.
5. Na afɔɖeɖe ɖekaɖeka. Mɔfiame geɖe le ɣeyiɣi ɖeka me ate ŋu atɔtɔ ame. Lala be afɔɖeɖe ɖeka nawu enu hafi nàyɔ evelia.
6. Miwɔ dɔa ɖekae le axa ɖeka. Ne miele dɔ ma ke wɔm le axa ɖeka la, ewɔna abe hadede ene, menye abe ŋkuléle ɖe ame ŋu ene o.
7. ƒo nu tso dɔa ŋu, menye tso emetsonua ŋu o. „Esiawo le fafɛ ŋutɔ“ alo „Gblɔ alesi nèlɔ̃na tsɔa avɔƒofonuwo ɖoa ɖoɖo nu nam“ naa mɔnukpɔkpɔ dzeɖoɖo me, evɔ womele ame aɖeke dom kpɔ o.

Alesi matrɔ asi le dɔwo ŋu ne ŋutetewo trɔ?

Ŋutetewo trɔna le ɣeyiɣiwo me eye gbesiagbe gɔ̃ hã. Alzheimer’s Association aɖo aɖaŋu be woatrɔ ayi dɔ siwo le bɔbɔe wu eye woagbugbɔa wo wɔna wu ne dɔlélea le ŋgɔ yim.

Kpɔkpɔ hã nye gomekpɔkpɔ. NIA gblɔ be ame aɖewo kpɔa dzidzɔ le kpɔkpɔ ko ŋu, eye esia hã nye mɔ nyui aɖe si dzi woato akpɔ gome.

Alesi mawɔ alé aƒemedɔwo dedie?

Dedienɔnɔ nye nu gbãtɔ, vevietɔ le nuɖaƒea. NIA ƒe aƒeme dedienɔnɔ ŋuti aɖaŋuɖoɖowo na ame siwo le beléle na ame siwo le Alzheimer ƒe dɔ lém dometɔ aɖewoe nye:

• Tsyɔ nufamɔ̃nuwo ɖe teƒe si womekpɔna bɔbɔe o alo ɖe wo ɖa, siwo dometɔ aɖewoe nye avɔklɔmɔ̃ ƒe nuviwo, siwo ate ŋu adze abe sukli ene.
• Dzra hɛwo, hɛ suewo kple elektrik-dɔwɔnuwo ɖe teƒe si woatu.
• Tsɔ dedienɔnɔ ƒe asigɛwo kple nu si tsia dzo le eɖokui si ɖo dzodoƒea ŋu.
• Tsɔ dzesi siwo nye „Tɔ te“ alo „Exɔ dzo ŋutɔ“ da ɖe aboloʋe, aboloɖanu kple nuŋlɔɣleti xa, le teƒe si womate ŋu axɔ dzo bɔbɔe o.
• Ðo tsidzoxɔmɔ̃a ƒe dzoxɔxɔ ɖe 120°F be wòaɖe dzobiabia ƒe afɔkua dzi akpɔtɔ.
• Ðe kutsetse siwo menye ŋutɔŋutɔwo o kple amagbewo ƒe nɔnɔmetata siwo le tsidzraɖoƒe ƒe ʋɔtru ŋu ɖa, elabena woate ŋu adze abe nuɖuɖu ene.

Nuwɔna nyui bubu aɖewo hã kpena ɖe ame ŋu:

• Nɔ xɔa me ɣesiaɣi si dzodoƒe, aboloʋe alo dɔwɔnu ɖaɖɛ aɖe le dɔ wɔm.
• Zã agba siwo mate ŋu agbã o hena wo tututu kple kplɔ̃ɖoɖo.
• Na anyigba nanɔ ƒuƒuie eye naneke megaɖo eŋu o esime nèle anyigba kplɔm alo tutum.
• Ne amea zã dɔwɔnuwo tsã la, Alzheimer’s Association aɖo aɖaŋu be nàɖe nu siwo ate ŋu agblẽ nu le ame ŋu ɖa le dɔwɔƒea, ale be woate ŋu agawɔ dɔ si le dedie, abe ati aɖe ŋɔŋɔ ene.

Nenye be womewɔe „nyuie“ o ɖe?

Ðe asi le eŋu. Avɔ si woƒo ɖe akpa etɔ̃ me ɖe akpa eve teƒe ganye avɔ si woƒo. Alzheimer’s Association gblɔe kɔte be nu vevitɔe nye be miazã ɣeyiɣi ɖekae eye ame la nase le eɖokui me be yeɖea vi, menye be woƒo avɔawo nyuie loo alo menye nenema o. Ne ehiã kokoko be woagbugbɔ nane awɔ la, lala va se ɖe emegbe eye nàwɔe le teƒe si amea mekpɔa wò le o.

Ne èɖɔ vodada ɖo le ɣeyiɣi ma tututu me la, ate ŋu atrɔ dɔ si dzɔa dzi na ame wòazu ŋkuɖoɖo nu siwo bu. „Akpe na wò, esia kpe ɖe ŋunye ŋutɔ“ nye nya si sɔ wu zi geɖe.

Ɣekaɣie míadzudzɔ?

Dzudzɔ alo trɔ nu ne èkpɔ dzigbagbã, ɖeɖiteameŋu alo ɖetsɔleme ƒe bu ƒe dzesiwo. Ne miedze egɔme kaba la, enye emetsonu nyui, menye kpododonu o. Àte ŋu:

• atrɔ ayi afɔɖeɖe bɔbɔe aɖe gbɔ
• ayi nu si ana gbɔdzɔe gbɔ, abe ha alo kɔfi ene
• adze agbagba ake emegbe alo ŋkeke bubu
• alo mianɔ anyi ɖekae ko

Ne amea gblɔ be ao la, mègaƒoe ɖe enu o. Kpɔ nu si nàwɔ ne wogblɔ be ao hena mɔ bɔbɔewo siwo dzi nàto aɖo eŋu.

Nu bubu siwo mebiana ŋusẽ geɖe o hena ɣeyiɣi si me tomefafa le

Ne ŋutilãmedɔwo menye nu si woate ŋu awɔ o la, woate ŋu aɖe nuwo ɖe vovo alo awɔ wo sɔ kple wo nɔewo esime wole anyi. Sort Together naa mɔnukpɔkpɔ be nàzi nɔnɔmetatawo ɖe nuɖaƒe alo abɔ ƒe kusiwo me, eye Picture Pairs nye fefewɔwɔ bɔbɔe si me woawɔ nɔnɔmetatawo sɔ kple wo nɔewo, nɔnɔmetata gãwo le eme eye gaƒoƒomɔ̃ aɖeke mele eme o. Conversation Cards me biabia siwo le ʋuʋu ɖi le tso aƒe kple ƒome ŋu le, siwo sɔ nyuie kple kɔfi nono le dɔa megbe.

Ne èdi kpekpeɖeŋu be nàde dɔwo ŋkekea ƒe ɖoɖo me la, kpɔ míaƒe mɔfiame tso ŋkeke ƒe ɖoɖo si me tomefafa le ŋu. Ne èdi susu bubuwo le afɔɖeɖe ɖesiaɖe nu la, kpɔ nuɖanawo le afɔɖeɖe titina.