Fefewo na Ame siwo le Tagbɔdɔléle Me: Akpaƒoƒo, Nyafefewo kple Internet Dzi Fefewo

Akpaƒoƒo si wokaka ɖe nuɖukplɔ̃ dzi nye nusiwo bɔbɔ wu siwo miate ŋu awɔ ɖekae dometɔ ɖeka. Miate ŋu anɔ anyi ɖekae evɔ mehiã be miaƒo nu geɖe o, nɔnɔmetata la naa nane mi si ŋu miaƒo nu tsoe, eye akpa mamlɛtɔ dada ɖe eme naa dzidzɔ. Ke hã, ele be fefewo natrɔ ne tagbɔdɔléle le tɔtrɔm. Fefe si sesẽ akpa la ate ŋu atrɔ ŋdɔkutsu fafɛ aɖe wòazu nusi hea dzimaɖitsitsi vɛ. Axa sia ƒo nu tso ale si nàtia eye nàdzra akpaƒoƒo, nyafefewo kple Internet dzi fefewo bɔbɔe ɖo ŋu, kple nusi nàwɔ ne wova sesẽ.

Ðe fefewo nyo na ame siwo le tagbɔdɔléle mea?

Ame geɖe kpɔa dzidzɔ le wo ŋu, vevietɔ ame siwo wɔ fefewo tsã. Alzheimer’s Foundation of America yɔ nyadidiwo, agbalẽvi ƒe fefewo kple kplɔ̃ dzi fefewo be wonye nusiwo woate ŋu awɔ le gɔmedzedze ƒe ɣeyiɣia, eye NHS hã ƒo nu tso Internet dzi fefewo kple akpaƒoƒowo ŋu le tablɛt dzi abe mɔ ɖeka si dzi woato anɔ eme ene.

Fefewo menye atike o. Womeɖee fia kpɔ be fefe aɖe ɖea tagbɔdɔléle dzi kpɔtɔna alo tɔa te o; míaƒe mɔfiame si ku ɖe tagbɔfefewo kple tagbɔdɔléle ŋu la ɖe numekukua me. Susu si ta miawɔ fefe enye be ate ŋu anye gaƒoƒo vivi aɖe si miawɔ ɖekae. Alzheimer’s Association gblɔe kpuie be: miɖo ŋku dzidzɔkpɔkpɔ dzi, menye nuwuwu dzi o.

Aleke nàtia akpaƒoƒo na ame si le tagbɔdɔléle me?

Wɔ ɖe nusi doa dzidzɔ na amea kple ale si fefe mamlɛtɔ yi la dzi, menye le ŋkɔ si wotsɔ na ɣeyiɣia dzi o.

Akpaawo ƒe xexlẽme

Xexlẽme si sɔ tututu aɖeke meli o. Ame si wɔa fefe ƒe geɖe la ate ŋu agakpɔ dzidzɔ le akpa alafa ʋɛ aɖewo ŋu le gɔmedzedzea, evɔ ame bubu ya akpɔ dzidzɔ wu le akpa wui evelia aɖewo ko ŋu. Mɔ bɔbɔe aɖe enye: ne fefe mamlɛtɔ le abe dɔ sesẽ ene la, tia esi me akpaawo ƒe xexlẽme ɖiɖi le mama dedie nu. Ne wowu enu kaba eye wòdi be yeawɔ bubu la, tsɔ ʋɛ aɖe kpee.

Akpaawo ƒe lolome kple ale si wole

• Akpa gãwo bɔbɔ na kpɔkpɔ, tsɔtsɔ kple tɔtrɔ.
• Akpa titri, sesẽwo nɔa teƒe ɖeka eye womegbãna bɔbɔe ne woge o.
• Akpa siwo ƒe ŋkume mekɔna akpa o ɖea keklẽ dzi kpɔtɔna le akaɖiwo kple fesrewo te.
• Ƒo asa na akpa suewo ne ate ŋu adzɔ be amea atsɔ nane ade nu me, si ate ŋu adzɔ emegbe le tagbɔdɔléle me.

Nɔnɔmetata la

• Nusiwo sɔ na ame tsitsiwo. Abɔwo, nuɖuzikpowo, ʋu xoxowo, agblelãwo, ƒuta du aɖe, alo fefe si wòlɔ̃na. Menye nɔnɔmetata siwo sɔ na ɖeviwo alo esiwo le abe ɖeviwo ƒe fefe ene o.
• Teƒe siwo me amadede vovovowo le ƒã. Agblexɔ dzĩ, tɔdziʋu blɔ kple agble mumu bɔbɔ wu dziŋgɔli si xɔ fefe la ƒe afã.
• Nusiwo ŋu amea nya nu tsoe eye wòlɔ̃na. Nɔnɔmetata si nye teƒe si wònɔ alo nusi wòlɔ̃ wɔwɔ la naa nu geɖe si ŋu miaƒo nu tsoe. Agbalẽtataƒe aɖewo ate ŋu atrɔ ƒomea ƒe foto wòazu akpaƒoƒo.

Aleke miawɔ fefe la ɖekae?

Dzrae ɖo ale be amea nate ŋu adze akpa si doa dzidzɔ na eya ŋutɔ gɔme tẽ.

1. Tia teƒe nyui aɖe. Kekeli nyui, zikpui si si alɔ le, kple kplɔ̃ alo agba si dzi fefe la ate ŋu anɔ.
2. Tsɔ aɖaka la ƒe nutsyɔnu da ɖi afi si mia kple evea miate ŋu akpɔe le.
3. Trɔ akpaawo katã woƒe ŋkume nanya hafi miadze egɔme.
4. Ƒo akpa siwo le go dzi nu ƒu wò ŋutɔ, alo wɔ goawo gbã eye nàgblẽ titina la ɖi nɛ.
5. Ƒo akpaawo nu ƒu le woƒe amadede nu ɖe agba gbadza alo agba sue aɖewo me.
6. Tsɔ akpa ɖeka nɛ ɣesiaɣi ne akpaawo ƒe ƒuƒoƒo sɔ gbɔ akpa. „Mesusu be akpa sia nye agblexɔ la ƒe akpa aɖe.“
7. Miaƒo nu tso nɔnɔmetata la ŋu, menye ale si miele ŋgɔ yim ŋu o. „Esia ɖi tɔdziʋu si nɔ fofonye si la.“
8. Gblẽe ɖe teƒea. Miate ŋu atrɔ ayi egbɔ le ŋkeke geɖe me. Mede kaba o.
9. Dzudzɔ le ɣeyiɣi nyui aɖe dzi, ne akpa aɖe ge ɖe eme vɔ, esime wògakpɔtɔ le vivi sem.

National Institute on Aging ɖoa aɖaŋu be nàkpe ɖe amea ŋu wòadze egɔme, nàlé ŋku ɖe dzimaɖitsitsi ŋu, eye nàɖe mɔ nɛ be wòakpɔe ko ne esia doa dzidzɔ nɛ wu. Esi wòle kpɔwòm nèle akpaawo dem eme eye wòle afisi akpa aɖe ate ŋu ayi fiam hã nye gomekpɔkpɔ.

Internet dzi fefewo bɔbɔe

Tablɛt dzi fefe aɖewo ƒe viɖe ŋutɔŋutɔwo le: akpa aɖeke mebuna o, nɔnɔmetata gãwo xɔa screen la katã, eye kplɔ̃ aɖeke mehiã be woakɔ o.

Míaƒe Nɔnɔmetata ƒe fefe femaxee la tsɔa nɔnɔmetata aɖe mãa akpa 4 alo 9 me. Zi akpa eve dzi be nàtrɔ wo nɔƒe va se ɖe esime nɔnɔmetata la blibo. Nɔnɔmetata bliboa nɔa screen la dzi abe mɔfiame ene, gaƒoƒodzidzenu aɖeke meli o, eye àte ŋu adzudzɔ ɣesiaɣi. Akpa 4 sɔ na ame geɖe le titina ƒe ɣeyiɣia ne ame aɖe le wo gbɔ.

Ne èdi nɔnɔmetata ƒe fefe si bɔbɔ wu la, te Di esi sɔ kplii kpɔ, afi si nèzia nɔnɔmetata si sɔ kple esi le etame dzi, alo Miaƒo nu ƒu ɖekae, afi si wodea nɔnɔmetatawo kusiwo abe nuɖuzikpo alo abɔ ene me.

Nyafefewo: nyadidi kple nyabiabiafefewo

Nyafefewo sɔ na ame siwo lɔ̃a wo ɣesiaɣi, zi geɖe la le tagbɔdɔléle ƒe gɔmedzedzea.

• Nyadidi si woŋlɔ ɖe agbalẽ gã dzi. Míaƒe Nyadidi femaxee la zãa ŋɔŋlɔdzesi gãwo kple nya ʋɛ aɖewo ko, siwo le tsitre alo le anyime, menye le tsia dzi alo le megbe gbeɖe o. Wɔe le screen dzi alo nàtãe.
• Xlẽ xexlẽdzesi la sesĩe. Ame ɖeka xlẽa nya aɖe, eye evelia diae. Enyo be woaƒo xlã ŋɔŋlɔdzesi gbãtɔ ko hã.
• Nyabiabiafefewo siwo woŋlɔ ɖe agbalẽ gã dzi tso fefe ƒe agbalẽwo me ate ŋu awɔ dɔ le gɔmedzedzea. Xlẽ nyabiabiaawo sesĩe, miama nuŋlɔti la, eye miaŋlɔ ŋuɖoɖowo ɖekae. Nyabiabiafefewo bɔbɔe siwo ƒe tanya ɖeka le la nyo wu esiwo sesẽ.
• Miaƒo nu tso nyawo ŋu. „Abɔ“ ate ŋu ahe dzeɖoɖo aɖe si axɔ miniti ewo vɛ tso tomatos ŋu.

Ne èdi agbalẽ dzi dɔwɔna bubuwo kple ale si nàtãe be woabɔbɔ na kpɔkpɔ kple léle la, kpɔ tagbɔdɔléle ŋu dɔwɔna siwo woate ŋu ata femaxee.

Fefe kawoe sɔ na ɣeyiɣi ɖe sia ɖe?

Ɣeyiɣiawo ƒoa ƒu, eye ŋkeke nyuiwo kple esiwo sesẽ la nye nusi dzɔna.

Ɣekaɣie wòle be nàwɔ fefe aɖe bɔbɔe wu, alo adzudzɔ?

Lé ŋku ɖe gbɔgbɔtsixexee, akpaawo tutu ɖa, „Nyemate ŋui o“ gbɔgblɔ enuenu alo dzimaɖi ƒe dzesiwo ŋu. Esiawo nye dzesiwo be nàtrɔ nane, menye be nàyi edzi sesĩe o.

• Wɔe sue wu. Akpaawo mede nenema gbɔ o, alo gblẽ akpa mamlɛawo ko ɖi nɛ.
• Wò ŋutɔ nàwɔ akpa gãtɔ eye nàkpee be wòakpe ɖe ŋuwò le akpa siwo bɔbɔ la me.
• Trɔ yi nane bubu si te ɖe ŋuwò gbɔ: akpaawo ƒoƒo nu ƒu le woƒe amadede nu, Internet dzi fefe si me akpa 4 le, alo amadede.
• Dzudzɔ. Gblẽe ɖi eye miano tii. Miate ŋu atrɔ ayi egbɔ ŋkeke bubu, alo miawɔe nenema o hã.

Ne fefewo va le abe ŋkuɖoɖo nusiwo sesẽ ene la, enyo be miadzudzɔ wo. Mɔ bubu geɖewo li siwo dzi miato anɔ ɣeyiɣi nyuiwo ɖekae; míaƒe dɔwɔna 101 ƒe susuwo nye teƒe nyui aɖe si miadze egɔme tsoe.