Ðe susu-fefewo xe mɔ na ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔa? Nu si numekukuwo ɖe fia

Susu-fefewo le afisiafi, eye wo dometɔ geɖe doa ŋugbe be yewoakpɔ wò susu ta wòanɔ sɔhɛwo tɔ. Ne èle kpɔm na ame si le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ, alo ne ètsi dzi ɖe wò ŋutɔ wò ŋkuɖodzinya ŋu la, ele dzɔdzɔme be nàbia ɖokuiwò be ɖe woƒe fefe ate ŋu akpe ɖe ŋuwò hã. Afi siae nye nu si numekukuwo ɖe fia ŋutɔŋutɔ, siwo dometɔ aɖewo dea dzi ƒo eye bubuwo hã mele nenema o.

Esia nye nyatakaka si woɖe fia ame gbogboawo, menye atikewɔla ƒe aɖaŋuɖoɖo o. Kpɔ míaƒe atikewɔnyawo ŋuti nyatakaka.

Ðe susu-fefewo xe mɔ na ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔa?

Womeɖo kpe susu-fefe aɖeke dzi be exea mɔ na ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ o. National Institute on Aging (NIA) de dzi ƒo na amewo be woakpɔ nyuie le nya siwo gblɔna be kɔmpiuta kple Internet dzi fefewo ate ŋu ana ŋkuɖodzinya nanyo ɖe edzi ŋu, eye wògblɔ be kpeɖodzi mesɔ gbɔ be asitsalawo ƒe susu-hezã dɔwɔɖoɖo aɖeke naa ŋusẽ si sɔ kple hehee si wodzro le atikewɔla ƒe dodokpɔwo me o (NIA tso Alzheimer ƒe mɔxexe ŋu).

Esia mefia be fefewo meɖea vi o. Efia be woƒe asixɔxɔ le modzakaɖeɖe, ɣeyiɣi ɖekae nɔnɔ kple gbesiagbe wɔnawo me, menye be woakpɔ ame aɖeke ta tso ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ gbɔ o.

Nu kae nye «teƒe si te ɖe eŋu ƒe tɔtrɔ», eye nu ka tae wòle vevie?

Ne èdea hehee le dɔ aɖe ŋu la, zi geɖe la, èwɔnɛ nyuie wu. Numekulawo yɔa esia be hehee ƒe ŋusẽ. Nya si sesẽ wue nye be ɖe ŋgɔyiyi sia trɔna yia nu bubuwo hã gbɔa: ɖe dɔ siwo te ɖe eŋu (teƒe si te ɖe eŋu ƒe tɔtrɔ) alo ɖe gbesiagbenɔnɔ, abe ŋkuɖoɖo ɖoɖowo dzi alo ga dzi kpɔkpɔ ene (teƒe si didi ƒe tɔtrɔ)?

Numekuku gã aɖe si wowɔ le ƒe 2016 me dzro numekuku siwo susu-hezã dɔwɔƒewo yɔ be wonye woƒe kpeɖodzi nyuitɔwo me. Wokpɔ be kpeɖodzi geɖe li be amewo wɔa dɔ siwo ŋu wode hehee nyuie wu, kpeɖodzi ʋɛ aɖewo be wowɔa dɔ siwo te ɖe wo ŋu nyuie wu, eye kpeɖodzi sue aɖe ko be hehee nana gbesiagbe susu dɔwɔwɔ nyona ɖe edzi. Numekukuawo dometɔ geɖe hã ƒe ɖoɖowo menyo bliboe o, si wɔe be womate ŋu aƒo nya ta sesĩe o (Simons kple ehatiwo, Psychological Science in the Public Interest).

Nu kae numekukuwo gblɔ tso kɔmpiuta dzi susu-hezã ŋu?

Cochrane ƒe numekukuwo, siwo ƒoa dodokpɔ nyuitɔ siwo li nu ƒu, dzro kɔmpiuta dzi hehee si xɔ kwasiɖa 12 alo wu ɖo me:

• Ame tsitsi siwo xɔ ƒe 65 alo wu siwo le lãmesẽ me nyuie: dodokpɔ 8 siwo me ame 1,183 nɔ. Kpeɖodziawo ƒe nyonyome bɔbɔ alo bɔbɔ ŋutɔ. Ate ŋu anye be vi sue aɖe le eme le hehee megbe teti, gake kpeɖodzi si me kɔ be enɔa anyi didi mele o (Cochrane numekuku, ame tsitsi siwo le lãmesẽ me).
• Ame siwo ƒe susu dɔwɔwɔ gbɔdzɔ vie: dodokpɔ 8 siwo me ame 660 nɔ. Dodokpɔ aɖeke megblɔ be amewo va dze ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ gɔme emegbe hã o, eye kpeɖodziawo megbɔna be woaƒo nya ta o (Cochrane numekuku, susu dɔwɔwɔ ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ vie).

Nu kae ACTIVE numekukua kpɔ?

ACTIVE nye numekuku gã aɖe le Amerika si dze egɔme le ƒe 1998 me kple ame tsitsi 2,802 siwo xɔ ƒe 65 alo wu, siwo nɔ wo ɖokui si eye ŋkuɖodzinya alo susu dɔwɔwɔ ƒe kuxi gã aɖeke menɔ wo ŋu o. Wotia amewo le vome me ɖe ƒuƒoƒo sue me hehee ƒomevi etɔ̃ dometɔ ɖeka me (duƒuƒu dɔwɔwɔ, ŋkuɖodzinya, alo susu), alo ɖe ƒuƒoƒo si mexɔ hehee aɖeke o me. Hehee nye ɣeyiɣi ewo va ɖo kwasiɖa atɔ̃ alo ade me. Ame aɖewo siwo wu ɣeyiɣiawo ƒe akpa gãtɔ nu hã kpɔ mɔnukpɔ le vome me be woaxɔ kpeɖeŋu ƒe ɣeyiɣiwo le ƒe ɖeka kple ƒe etɔ̃ megbe.

Duƒuƒu-hezãa bia tso amewo si be woakpɔ nukpɔkpɔ ŋuti nyatakakawo eye woawɔ dɔ tso wo ŋu le ɣeyiɣi kpui kple kpui wu me, le ɖoɖo si trɔna ne amewo le ŋgɔ yim la nu.

Le ƒe 2026 me la, numekulawo do ƒome kple ame 2,021 ƒe Medicare nyatakakawo le ƒe 20 me (ACTIVE ƒe ƒe 20 me numekuku). Nu siwo wokpɔ tututue nye esi:

• Duƒuƒu-hezã kpakple kpeɖeŋu ƒe ɣeyiɣi ɖeka ya teti: ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ ƒe dɔléle si wokpɔ le wo ŋu mebɔ sãa wu ƒuƒoƒo si mexɔ hehee o (afɔku ƒe xexlẽdzesi 0.75, si gɔmee nye abe 25% ƒe ɖiɖi ene).
• Duƒuƒu-hezã si me kpeɖeŋu mele o: meɖiɖi o.
• Ŋkuɖodzinya alo susu-hezã: ŋusẽ gã aɖeke meɖe dzesi le ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ ƒe dɔlélewo ŋu o.
• Hehee ƒuƒoƒo ɖesiaɖe bliboe ne wotsɔe sɔ kple ƒuƒoƒo si mexɔ hehee o: ɖiɖi ƒe dzesi aɖe nɔ anyi, gake menye esi ŋu woate ŋu aka ɖo le akɔntabubu me o.

Nyatakaka sia ƒe seɖoƒewo

• Eku ɖe duƒuƒu-hezã tɔxɛ ɖeka si wowɔna le ŋkuléle ɖe ame ŋu te kple kpeɖeŋu ƒe ɣeyiɣiwo ŋu ko, menye susu-fefewo katã ŋu o.
• Emetsi si ŋu woate ŋu aka ɖo la tso ƒuƒoƒo sue aɖe (ame siwo wu gɔmedzedze ƒe ɣeyiɣiawo ƒe akpa gãtɔ nu eye wokpe wo be woaxɔ kpeɖeŋu) me, menye tso duƒuƒu ƒuƒoƒo bliboa me o.
• Wodzidze ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ to dɔléle ŋuti dzesi siwo le Medicare ƒe nyatakakawo me zazã me, menye to ame ɖesiaɖe dzro me o. Womeɖe gɔmedzedze me nɔlawo ƒe akpa enelia ƒe ɖeka ɖe eme o, elabena wonɔ Medicare Advantage me, si me nyatakaka blibo mele o.
• Nɔlawo ƒe susu dɔwɔwɔ ƒe kuxi gã aɖeke menɔ anyi esime wodze egɔme o. Emetsonuawo megblɔ naneke tso fefewo ŋu na ame siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ xoxo o.

Enye emetsonu si nyɔa ame ƒe ɖetsɔleme eye wòhiã numekuku bubuwo. Menye kpeɖodzi be dɔwɔɖoɖo aɖeke xe mɔ na ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ o.

Nu kae FTC gblɔ tso Lumosity ŋu?

Le January ƒe 2016 me la, Lumos Labs, si nye Lumosity wɔla, lɔ̃ be yeaxe dɔlar miliɔn 2 be yeakpɔ Federal Trade Commission ƒe nya si ku ɖe boblododo ƒe boblododo ŋu. FTC gblɔ be dɔwɔƒea do nya, evɔ dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe kpeɖodzi mesɔ gbɔ o, be eƒe fefewo ate ŋu ana dɔwɔwɔ le dɔme kple suku nanyo ɖe edzi eye woate ŋu ahe tsitsi ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ, susu dɔwɔwɔ ƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ vie, ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ kple Alzheimer ƒe dɔléle ɖe megbe. Ðoɖoa bia tso dɔwɔƒea si be wòana dzɔdzɔmeŋutinunya ƒe kpeɖodzi si ŋu kakaɖedzi le hafi ado nya mawo le etsɔme (FTC ƒe nyatakaka).

Nusɔsrɔ̃ na ƒomewo: mikpɔ nyuie le fefe, dɔwɔɖoɖo alo ɖoɖo ɖesiaɖe si doa ŋugbe be yeakpɔ ŋkuɖodzinya ta alo axe mɔ na ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ ŋu.

Ðe fefewo ate ŋu akpe ɖe ame si le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ xoxo ŋua?

Woate ŋu ana ŋkeke aɖe nanyo wu, eye esia le vevie ŋutɔ. Mɔ si wodzro nyuie wue nye susu-dodo ɖe ŋgɔ: ƒuƒoƒo me dɔwɔnawo siwo me modzakaɖeɖe le, abe dzeɖoɖo, ŋkuɖoɖo nu siwo dzɔ va yi dzi, nyawo fefe, numetoto kple ha ene, zi geɖe le ƒuƒoƒo sue aɖe me si me mɔfiala aɖe le.

Cochrane numekuku si wowɔ le ƒe 2023 me, si me dodokpɔ 37 kple ame 2,766 siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ si le bɔbɔe va ɖo titina nɔ la, kpɔ (Cochrane numekuku tso susu-dodo ɖe ŋgɔ ŋu):

• vi sue aɖe kple kpuie le susu ŋuti dodokpɔwo me (kpeɖodzi si ƒe nyonyome le titina);
• ŋgɔyiyi si dze le nuƒoƒo kple ame bubuwo dome kadodo me (kpeɖodzi si ƒe nyonyome kɔ, tso numekuku ʋɛ aɖewo me);
• vi sue aɖewo le agbenɔnɔ ƒe nyonyome, seselelãme kple wɔnawo ŋu.

Zi geɖe la, wodzidze vi siawo le ɖoɖo siwo xɔ kwasiɖa ewo megbe teti, eye numekuku ʋɛ aɖewo koe kpɔe ɖa be ɖe wonɔa anyi didia. Susu-dodo ɖe ŋgɔ nye ƒuƒoƒo me ɖoɖo si ŋu wowɔ ɖoɖo ɖo, eyata emetsonu siawo meku ɖe ame ɖeka si le fefe fem le eɖokui si le tablɛt dzi ŋu le eɖokui si o.

Lancet ƒe Dɔwɔha si wowɔ le ƒe 2024 me hã gblɔ be dɔwɔnawo ƒe ɖoɖowo le vevie na ame siwo le agbe nɔm kple ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ, be woakpɔ modzakaɖeɖe kple taɖodzinu ta (Lancet ƒe Dɔwɔha).

Nu ka tae fefewo nyo ŋutɔŋutɔ?

Ne wotia wo nyuie la, fefewo ate ŋu ana:

• Modzakaɖeɖe. Gaƒoƒo afã si me vivi le la dea asixɔxɔ ŋutɔ.
• Kadodo. Fefe ɖekae ƒe fefe naa nu bɔbɔe aɖe si miate ŋu ama ne dzeɖoɖo sesẽ. Kpɔ alesi miafe ɖekae.
• Gbesiagbe wɔnawo. Dɔwɔna si ŋu wonya le gaƒoƒo ma ke ŋkeke ɖesiaɖe ate ŋu ana akɔfafa.
• Dzideƒo. Dɔwɔnawo siwo sɔ kple nu si ame aɖe gate ŋu wɔna nyuie la nana wòsena le eɖokui me be yeate ŋui, menye be wole yedodokpɔm o.
• Dzeɖoɖo. Nɔnɔmetata alo nya si ŋu wonya ate ŋu aʋu ŋutinya aɖe. Te dzeɖoɖo ƒe agbalẽviwo alo wu nya la nu kpɔ.

Nu siwo ŋu wòle be nàƒo asa na: ɣeyiɣidzidzenuwo, dzesiwo, dzidzedzekpɔkpɔ ɖe yiyi dzi kple nu sia nu si sena abe ŋkuɖodzinya ƒe dodokpɔ ene. Ne amea ƒe dzi gbã la, dzudzɔ. Ne mietɔ kaba, alo ne mienɔ anyi ɖekae ko hã, enye emetsonu nyui. Míaƒe mɔfiame tso alesi nàtia dɔwɔɖoɖowo kple fefewo ŋu la le ŋkuɖodzinya ƒe xexlẽdzesi.

Afi si Golden Moments sɔ ɖo

Golden Moments fefewo, abe nɔnɔmetata ƒe evewo, nɔnɔmetata ƒe akpaƒoƒo kple nya didi le agbalẽ gã me ene, wowɔ wo na modzakaɖeɖe kple ɣeyiɣi ɖekae nɔnɔ. Gaƒoƒodzidzenu alo dzesi aɖeke mele wo ŋu o. Womenye atike o, eye womexea mɔ na alo ɖea ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔ ƒe duƒuƒu dzi kpɔtɔna o. Míelɔ̃na be míagblɔe tẽ wu be míado ŋugbe aɖe si fefe aɖeke mate ŋu awɔ dzi o.

Ƒo nu kple atikewɔla

Ne ètsi dzi ɖe wò ŋutɔ alo ame si dzi nèkpɔna ƒe ŋkuɖodzinya ƒe tɔtrɔ ŋu la, yi atikewɔla gbɔ ɖe dɔwɔɖoɖo aɖe dzi ɖoɖo teƒe. Atikewɔla ate ŋu adi nu siwo ate ŋu ana kpekpeɖeŋu eye wòaƒo nu tso afɔɖeɖe siwo ŋu kpeɖodzi nyuitɔwo le ŋu, abe ʋu ƒe nyaƒoɖeamenu dzi kpɔkpɔ kple to ŋuti dodokpɔ ene. Kpɔ Ðe woate ŋu axe mɔ na ŋkuɖodzinuŋɔŋlɔa? hena nyatakaka bubuwo. Ne tɔtɔ kpata alo tɔtrɔ bubu siwo dzɔna kpata le ame aɖe ŋu la, di atikewɔwɔ kaba.