Dɔwɔnawo na ame siwo le titina ƒe susu ƒe dɔléle me

Susu ƒe dɔléle ƒe titina ƒe akpa la nyea esi didi wu zi geɖe, eye ɣemaɣie dɔwɔnawo hiãa kpekpeɖeŋu ŋutɔŋutɔ. Nya gbɔgblɔ sesẽna wu, afɔɖeɖewo tɔtɔna, eye naneke dze gɔme sesẽna. Gake didi be woaɖe vi eye woakpɔ gome la ganɔa anyi zi geɖe. Ne wodzra nuwo ɖo vie la, ame si le titina ƒe akpa me ate ŋu akpɔ dzidzɔ le nu geɖe ŋu, vevietɔ aƒemedɔ siwo wonya nyuie, ha kple nɔnɔmetatawo ne miewɔ wo ɖekae.

Dɔwɔna kawoe wɔa dɔ nyuie le titina ƒe susu ƒe dɔléle me?

Dɔwɔna siwo le kpuie, wonya wo nyuie, eye woatsɔ asi awɔe, siwo woma ɖe afɔɖeɖe ɖekaɖeka me la wɔa dɔ nyuie wu. Alzheimer’s Association gblɔ be mehiã be nàto nu yeyewo vɛ be woawɔ o: dɔwɔnawo ate ŋu anye gbesiagbedɔwɔnawo ƒe akpa aɖe, abe nuɖaɖa ɖekae, abɔ me dɔwɔwɔ, ha sese alo azɔlizɔzɔ ene.

Alzheimer’s Foundation of America de dzesii be ame siwo le akpa sia me la dina vevie zi geɖe be yewoase le yewo ɖokui me be yewoɖe vi alo yewoakpɔ naneke dzi, eye wohiã kpekpeɖeŋu be yewoadze dɔwɔnawo gɔme alo ayi wo dzi. Eƒe titina ƒe akpa ƒe xexlẽdzesiwo dometɔ aɖewoe nye awu ʋlɔlɔ̃, agba klɔklɔ, afɔwɔwu ɖoɖo, kamedede bɔbɔe, ɣeɖuɖu kple ha siwo wonya nyuie, azɔlizɔzɔ kple ame bubu, hadzidzi ɖekae, nutata bɔbɔe kple foto ƒe agbalẽwo kpɔkpɔ.

Aleke nàdzra dɔwɔna ɖo be wòawɔ dɔ nyuie?

Dɔwɔna akpa gãtɔ dzɔna nyuie alo medzɔna nyuie o le dzadzraɖo me. Nu siwo gbɔna, siwo tso Alzheimer’s Association kple Family Caregiver Alliance gbɔ, la naa vovototo gãtɔ:

1. Wɔ teƒea ƒuƒlu. Tsi television la, tu ʋɔtrua, eye da nu siwo hiã na dɔwɔnana ɖeɖe ko ɖe go.
2. Dze egɔme wò ŋutɔ. Dze awu ʋlɔlɔ̃ alo nu ʋeʋẽ gɔme eye nàkpee be wòava kpe ɖe ŋuwò: „Àte ŋu akpe asi ɖe ŋunye le esia ŋua?”
3. Fiae, emegbe nàlala. Fia afɔɖeɖe ɖeka. Fia asi alo kplɔe kple wò asi, le kpɔɖeŋu me, fia afisi woada agba la ɖo.
4. Na afɔɖeɖe ɖeka ɖe ɣeyiɣi ɖeka me. „Ʋlɔe ɖe afã me” bɔbɔ wu „ʋlɔ esiawo eye nàɖo wo ɖe woƒe amadede nu”.
5. Na tiatia eve, menye nyabiase siwo me kɔ o. „Awu gbadza blɔtɔwo alo ɣiwoa?” bɔbɔna wu be woaɖo eŋu wu „Kae nèdi be yeawɔ?”
6. Wɔ akpa si sesẽ la wò ŋutɔ. Wòe dzidzea nu, eyae ʋua nu. Wòe dea ka abi me, eyae ƒoa ka la.
7. Na susu dɔa. „Awu gbadza siawo nye Kɔsiɖagbe ƒe fiẽnuɖuɖu tɔ” nana dɔa dzena abe nu ŋutɔŋutɔ ene.
8. Ðe mɔ nɛ be wòakpɔ nu ɖeɖe ne edii. National Institute on Aging de dzesii be nukpɔkpɔ ɖeɖe hã ate ŋu anye nu doa dzidzɔ.

Dɔwɔna ƒe susuwo na titina ƒe akpa

Aƒemedɔ siwo ɖea vi

• Awu gbadzawo kple awu gbadza suewo ʋlɔlɔ̃. Nu sue siwo le gbadzaa la bɔbɔna wu. Kusi si me awu gbadza sue dzodzoewo le la, woate ŋu aʋlɔ wo, abla wo eye agaʋlɔ wo ake.
• Afɔwɔwu ɖoɖo. Dze egɔme kple afɔwɔwu ƒe eve aɖewo siwo to vovo ŋutɔ. Wo ɖoɖo ɖe woƒe amadede ɖeɖe ko nu hã enyo.
• Agba siwo megbãna o klɔklɔ alo tutu. Tsi dzodzoe si me adzalẽ le la vivina na asi. Agba tutu ne woanɔ anyi la bɔbɔna wu na afɔwo.
• Kplɔ̃ ɖoɖo. Tsɔ nu ƒomevi ɖeka nɛ ɖe ɣeyiɣi ɖeka me, eye nàɖo teƒe ɖeka wò ŋutɔ abe kpɔɖeŋu ene.
• Kpekpe asi ɖe fiẽnuɖaɖa ŋu. Atadi klɔklɔ, ama ƒoƒo alo nu ʋeʋẽ le agba me. Wòe akpɔ hɛ kple dzoxɔxɔ dzi.
• Aƒe gbɔgbɔ, ʋuʋudedi ɖeɖe alo nu tutu. Avɔ na kplɔ̃a, xaƒoƒo bɔbɔe na akpata.

Kpɔ aƒemedɔwo hena susu bubu geɖe.

Ha kple ʋuʋu

• Ha xoxo siwo wolɔ̃na dzidzi. Dze hadzidzi gɔme wò ŋutɔ; ame geɖe gena ɖe ha siwo wonya tso ƒe geɖe me. Kpɔ ha ƒe dɔwɔnawo.
• Ɣeɖuɖu faa. Ʋuʋu, asikpe alo ʋuʋu le mɔ si adze ame ŋu la nu. Anyinɔnɔ hã enyo.
• Yaʋaƒoƒo. Eʋua le blewu eye wobɔbɔna be woalée tso zikpui dzi.
• Azɔlizɔzɔ kple ame bubu. Mizɔ mɔ kpui aɖe si wonya nyuie ɖekae, alɔ ɖe alɔ me ne ekpena ɖe ame ŋu.

Nɔnɔmetatawo kple ŋutinyawo

• Foto ƒe agbalẽ kpɔkpɔ. Gblɔ nu tso nu si nèkpɔ ŋu tsɔ wu be nàbia nya: „Kpɔ ʋu ma ɖa. Gblɔ nya tso eŋu nam.” Kpɔ ŋkuɖoɖo ƒe dɔwɔnawo.
• Zã dzeɖoɖo ƒe agbalẽviwo. Dzeɖoɖo ƒe agbalẽviwo tsɔa nɔnɔmetata kpena ɖe nyabiase si me dodokpɔ mele o ŋu.
• Sinima xoxo kpɔkpɔ ɖekae. Tia esi wonya nyuie, nɔ egbɔ, eye nàdzudzɔe be miaɖi ɖe eme.

Fefe bɔbɔe siwo me nyaƒoɖeamenu mele o

• Nɔnɔmetata eve ƒe fefe si me nɔnɔmetatawo le dzedzem. Nɔnɔmetata eve ƒe fefe ɖea mɔ be nɔnɔmetatawo nanɔ dzedzem, eyata enye nukpɔkpɔ ŋuti, menye ŋkuɖoɖo ŋuti o.
• Di esi sɔ kple eya. Di esi sɔ kple eya fiaa nɔnɔmetata ɖeka kple tiatia eve va ɖo ene ko.
• Miɖo nu ɖekae. Miɖo nu ɖekae le abe awu ɖoɖo le screen dzi ene: zi nɔnɔmetata dzi, emegbe zi eƒe kusi dzi.
• Nɔnɔmetata ƒe bingo. Nɔnɔmetata ƒe bingo wɔa dɔ nyuie na ƒomea ƒe takpekpewo kple ƒuƒoƒowo.

Ne fefe aɖe va le dzigbãnya hem vɛ la, dzudzɔ eye nàwɔ nane bubu. Kpɔ alesi miafe ɖekae.

Dzimaɖitsitsi trɔ zu dɔwɔna

Dzimaɖitsitsi alo nuwɔwɔ enuenu ƒe nuwɔna la, susu aɖe nɔa megbe zi geɖe. Family Caregiver Alliance gblɔ be ame si gale awuɖaka ɖem enuenu la ate ŋu anɔ agbagba dzem be yeawɔ nu si ana yease le ye ɖokui me be yeasɔ kple dɔ eye yeaɖe vi. Alzheimer’s Association kafui be woatrɔ ŋusẽ ma ɖe dɔwɔna si sɔ ŋu, tsɔ wu be woatɔ te.

Ɣeyiɣi si woadzudzɔ alo atrɔ mɔ

Dzudzɔ ne èkpɔ ɖeɖiteameŋu, dzigbãnya, ŋukpe alo vivi madeame ƒe dzesiwo, abe ʋuʋu madzudzɔmadzudzɔ, mo yɔyɔ, nuwo tutu ɖa alo gbɔgblɔ be „Nyemate ŋui o” ene. Alzheimer’s Association kafui be woagadze agbagba ake le ŋkeke ƒe ɣeyiɣi bubu me alo awɔ dɔwɔnana wòabɔbɔ wu. Mègazi edzi o. Gbebe ate ŋu atso vɔvɔ̃ alo dɔa sesẽ akpa gbɔ; kpɔ ne wogblɔ be yewomedi o.

Dzudzɔ kaba menye nu gbegblẽ o. Anyinɔnɔ ɖekae kple tii hã menye nu gbegblẽ o. Ne ŋuteteawo va trɔna wu la, susu siwo le dɔwɔnawo na akpa mamlɛa me ate ŋu asɔ wu, eye dɔwɔna 101 hã le afima kple susu bubu geɖe siwo woate kpɔ.