Hadede kple Ahɔhɔ̃ ƒe Lãmesẽ: Aɖekeɖeke kple Amesiwo dome woɖe

Amewo hiã be woanɔ amewo dome, eye esia metrɔna ne ame tsi o. Numekukuwo ɖee fia be aɖekeɖeke kple amesiwo dome woɖe le ƒe tsitsi me ate ŋu ado ƒome kple dementia ƒe afɔku si lolo wu, eye wòdo ƒome kple dzidɔ kple nuxaxa hã. Numekukuawo mate ŋu agblɔ fifia be ƒomedodo sia ƒe akpa kae nye nu si hea nu bubu vɛ o. Axa sia ƒo nu tso nu si kpeɖodziwo fia, mɔ bɔbɔe siwo dzi woato anɔ kadodo me, kple nu si ta nuwɔnawo siwo wowɔna ɖekae le vevie ŋutɔ na ame siwo le agbe kple dementia xoxo.

Ðe aɖekeɖeke kple amesiwo dome woɖe do ƒome kple dementia?

Ɛ̃, numekuku geɖe do ƒome kpli wo, gake womekpɔ mɔ si dzi wòtona la katã o. Lancet ƒe Dɔwɔha si le 2024 me yɔ amesiwo dome woɖe le ƒe tsitsi me be enye nu 14 siwo woate ŋu atrɔ siwo doa ƒome kple dementia ƒe afɔku. UCL ƒe nyatakaka kpui le nutsotso la ŋu gblɔ be ele abe dementia ƒe nɔnɔmewo ƒe 5% le xexeame katã ene.

Nu si kpeɖodziwo fia:

• Kadodo ʋɛ, afɔku geɖe. Dɔwɔhaa ƒo nu tso numekuku eve ŋu siwo ɖee fia be kadodo si mebɔna edziedzi o do ƒome kple dementia ƒe afɔku si lolo wu. Ðeka kpɔ afɔku si dzi ɖe edzi abe 57% ene, eye evelia kpɔ abe 18% ene.
• Aɖekeɖeke hã. Aɖekeɖeke, si nye seselelãme be woɖe ame ɖe aga, hã do ƒome kple dementia ƒe afɔku si lolo wu le numekuku geɖe me.
• Dɔnɔdzikpɔlagã ƒe nukpɔsusu. Le May 2023 me la, Dɔnɔdzikpɔlagã na aɖaŋuɖoɖo tso aɖekeɖeke kple amesiwo dome woɖe ŋu. Egblɔ be aɖekeɖeke kple amesiwo dome woɖe si nɔa anyi didi ate ŋu ana dementia ƒe afɔku nadzi ɖe edzi abe 50% ene le ame tsitsiwo dome. Edo ƒome kple kadodo gbegblẽ kple dzidɔ ƒe afɔku si dzi ɖe edzi 29% kple ahɔhɔ̃dzidɔ ƒe afɔku si dzi ɖe edzi 32% hã.
• Ale si gbegbe wòbɔna. National Academies ƒe nutsotso kpɔe be Amerika dukɔmevi siwo xɔ ƒe 65 kple edzivɔ siwo le nutoa me ƒe 24% le abe amesiwo woɖe ɖe aga tso amewo gbɔ ene.

Nuxlɔ̃ame vevi aɖee nye esi: Lancet ƒe Dɔwɔha gblɔ be amewo ate ŋu aɖe asi le hadome nuwɔnawo ŋu le dementia ƒe gɔmedzedze me, hafi woakpɔe. Esia fia be ƒomedodo sia ƒe akpa aɖe ate ŋu anye be dementiae nana amewo ɖea wo ɖokui ɖe aga, menye ɖe aga ɖeɖe koe nana afɔku dzina ɖe edzi o. Kpeɖodzi siawo ƒe akpa gãtɔ tso numekuku siwo kpɔa nu siwo dzɔna gbɔ.

Nukae nye vovototo si le aɖekeɖeke kple amesiwo dome woɖe dome?

National Institute on Aging (NIA) ɖe eme ale: Amesiwo dome woɖe fia be ame aɖeke mesɔ gbɔ siwo gbɔ nàte ŋu anɔ alo awɔ nu kpli edziedzi o. Aɖekeɖeke nye seselelãme veve si nye be yeɖe ɖe aga alo yeɖe ɖe vovo. Ame aɖe ate ŋu anɔ aɖeke le dzidzɔ me, eye ame bubu ate ŋu ase aɖekeɖeke le xɔ si me yɔ fũ kple amewo gɔ̃ hã.

NIA yɔ nu siwo nana afɔku siawo siaa dzina ɖe edzi:

• Toɖoɖo alo ŋkuʋukpɔ ƒe kuxiwo
• Kuxi le zɔzɔ me, alo ʋuɖoɖo aɖeke meli o
• Aɖeke nɔnɔ, alo bu vevi aɖe abe srɔ̃a ƒe ku alo dɔdzudzɔ ene
• Ŋkuɖoɖo alo susu ƒe tɔtrɔwo
• Ame si lɔ̃a ame si mele lãmesẽ me o la dzi kpɔkpɔ
• Ga ƒe kuxiwo alo gbegbɔgblɔ ƒe mɔxenuwo

Toɖoɖo nye nu gã aɖe. NIA gblɔ be amesiwo mesea nu nyuie o ate ŋu aɖe wo ɖokui ɖe aga elabena dzeɖoɖo zua nu si tea ŋu na ame alo nana ŋu kpẽa ame. Míaƒe mɔfiame tso toɖoɖo kple ahɔhɔ̃ ƒe lãmesẽ ŋu ƒo nu tso toɖoɖokpɔkpɔ kple toɖoɖomɔ̃ siwo woƒlena le atikeƒe siwo mehiã agbalẽ naneke o ŋu.

Mɔ bɔbɔe siwo dzi woato anɔ kadodo me

NIA ɖo aɖaŋu geɖe. Tia ɖeka alo eve siwo sɔ na wò:

• Ðo ɣeyiɣi na kadodo edziedzi. Ðo ɣeyiɣi aɖe koŋ gbe sia gbe alo kwasiɖa sia kwasiɖa nàƒo ka, aŋlɔ gbedeasi, aɖo e-mail alo aɖo agbalẽ ɖe ƒometɔwo, xɔlɔ̃wo alo aƒelikawo.
• Zã video dzeɖoɖo alo mɔ̃ siwo ƒoa nu. Ne mɔ̃ɖaŋununya yeye na wò la, agbalẽdzraɖoƒe kple nutoa me takpekpeƒe geɖe naa nusɔsrɔ̃. Kpɔ míaƒe mɔfiame tso telefon kple video dzeɖoɖo ŋu.
• Ge ɖe nu aɖe me. Sukukpo, mawusubɔsubɔ ƒe ƒuƒoƒo, zɔzɔ ƒe ƒuƒoƒo alo lɔlɔ̃nu faa dɔwɔwɔ naa kadodo kple taɖodzinu ƒe seselelãme.
• Gadze modzakaɖenu xoxo aɖe gɔme alo srɔ̃ yeye aɖe kple amewo.
• Wɔ kamedede kple amewo. Wɔ kamedede kple xɔlɔ̃ alo ƒuƒoƒo aɖe. Míaƒe mɔfiame tso kamedede ŋu le tiatia fafɛwo.
• Bu lã aɖe xɔxɔ ŋu ne àte ŋu akpɔ edzi.
• Zã nutoa me kpekpeɖeŋuwo. Ame tsitsiwo ƒe takpekpeƒewo, Area Agencies on Aging kple Eldercare Locator (800-677-1116) ate ŋu afia mɔ wò ayi ɖoɖowo kple ʋuɖoɖo gbɔ.

Nu ka tae nuwɔnawo siwo wowɔna ɖekae le vevie le dementia me?

Na ame si le agbe kple dementia xoxo la, kadodo ku ɖe dzidzɔ, akɔfafa kple seselelãme be wokpɔ ame ɖe nu me ŋu, menye afɔku dzi ɖeɖe kpɔtɔ ŋu o. Lancet ƒe Dɔwɔha gblɔ be nuwɔnawo kpena ɖe ame siwo le agbe kple dementia ŋu be woayi edzi akpɔ dzidzɔ kple taɖodzinu. Alzheimer’s Association gblɔ be, tsɔ kpe ɖe agbenɔnɔ nyuie ŋu la, nuwɔnawo ate ŋu aɖe nuwɔnawo abe tsatsam alo dzimaɖitsitsi ene dzi akpɔtɔ. NIA hã gblɔ kpee be ame siwo le agbe kple Alzheimer ƒe dɔléle hiã be woanɔ dɔ wɔm eye woawɔ nu siwo doa dzidzɔ na wo.

Aɖaŋu siwo wɔa dɔ nyuie:

1. Mikpɔ nɔnɔmetatawo ɖekae. Conversation Cards naa nyabiase siwo le ʋuʋu, siwo me dodokpɔ aɖeke mele o abe „Gblɔ nya aɖe nam tso…“ ene. Kpɔ míaƒe mɔfiame tso ŋkuɖoɖo ŋu.
2. Miƒo ƒu ɖekae. Picture Pairs naa nɔnɔmetatawo nɔa anyi wokpɔna, eye ɣeyiɣidzidzenu alo xexlẽdzesi aɖeke mele eme o, eyata nyaƒoɖeamenu aɖeke mele eme o. Míaƒe mɔfiame tso ale si woawɔ nu ɖekae le aɖaŋuwo.
3. Zã ƒomea ƒe nɔnɔmetatawo. Photo Pairs trɔa nɔnɔmetata siwo nètia wozua fefewɔwɔ, eye nɔnɔmetataawo nɔa wò mɔ̃ dzi.
4. Kpe amewo ɖekae. Picture Bingo sɔ na ƒomea ƒe takpekpewo kple ame tsitsiwo ƒe aƒe me ƒuƒoƒowo.
5. Miɖu ha, miwɔ aƒemedɔ alo miwɔ dɔ le abɔ me ɖekae. Kpɔ haƒoƒo ƒe nuwɔnawo, aƒemedɔwo kple míaƒe nuwɔna ƒe susuwo katã ƒe xexlẽdzesi.
6. Na asrãdede nanɔ bɔbɔe. Míaƒe mɔfiame tso asrãdede ŋu ƒo nu tso asrãdede kpui, siwo me tome fa, siwo naa ame sia ame sea vivi le wo ɖokui me ŋu.

Na wòanɔ sue eye wòafa. Xɔ si me tome fa kple ame ɖeka alo eve zi geɖe wɔa dɔ nyuie wu ƒuƒoƒo gã aɖe. Ne ame la ƒe ŋusẽ vɔ alo megadi be yeayi edzi o la, enyo be woadzudzɔ. Anyinɔnɔ ɖekae kple tii aɖe hã nye nu nyui aɖe.

Na ame si le agbe kple dementia eye wòle eɖokui si la, NIA ɖo aɖaŋu be woadi ame si dzi woate ŋu aɖo ŋu ɖo si ate ŋu asrã ame kpɔ alo awɔ video dzeɖoɖo edziedzi eye wòanye ame si woayɔ le nudzɔdzɔ kpata me. Eƒo nu tso nutoa me ŋkuɖoɖo ƒe takpekpeƒe hã ŋu, si nye teƒe si me tome fa si me ame siwo ƒe ŋkuɖoɖo bu kple woƒe ƒometɔwo ate ŋu akpe ta ɖo.

Ame siwo kpɔa ame bubuwo dzi hã tea ŋu sea aɖekeɖeke

NIA yɔ ame si lɔ̃a ame bubu la dzi kpɔkpɔ be enye nu si nana afɔku si le amesiwo dome woɖe ŋu dzina ɖe edzi. Dzra ɣeyiɣi ɖo ɖi na wò ŋutɔ wò xɔlɔ̃wo, kpekpeɖeŋu ƒe ƒuƒoƒowo kple gbɔɖeme. Míaƒe mɔfiame tso ame dzi kpɔla ƒe ɖokuidzikpɔkpɔ ŋu le aɖaŋu siwo woate ŋu azã.

Ƒo nu kple dɔnɔdzikpɔla

Ne wò alo ame si dzi nèkpɔna sea aɖekeɖeke alo le eɖokui si zi geɖe la, gblɔe na dɔnɔdzikpɔla. NIA de dzi ƒo na amewo be woagblɔ agbe me tɔtrɔ gãwo, abe ame ƒe ku le ƒomea me ene, ale be dɔnɔdzikpɔla nase nɔnɔmea katã gɔme. Ne ame aɖe ƒe dzi le nyonyom kwasiɖa geɖe la, ate ŋu anye nuxaxa, si woate ŋu akpɔ. Ne ame tsitsi aɖe ɖe eɖokui ɖe aga tso xɔlɔ̃wo alo nuwɔna siwo doa dzidzɔ nɛ tsã gbɔ yeye la, enyo be woagblɔ tɔtrɔ sia hã na dɔnɔdzikpɔla. Xlẽ dzesi gbãtɔwo kple ɣeyiɣi si woayɔ dɔnɔdzikpɔla.

Axa sia nye nyatakaka gbadza, menye atikewɔwɔ ƒe aɖaŋuɖoɖo o. Kpɔ míaƒe atikewɔwɔ ŋuti nyatakaka.