Килти ӗҫсем — деменци пурӑнакан ҫынсем валли ӗҫ-хӗл

Деменци пурӑнакан ҫынсенчен нумайӑшӗ вӑхӑтpa кил тытса пынӑ, ачасем ӳстернӗ е ӗҫ вырӑнӗнче йӗрке тытса пынӑ. Чӑн килти ӗҫе пулӑшма ыйтни — ытти нумай ӗҫ-хӗлрен те лайӑхрах — «эсир халӗ те ку ҫемьен пайӗ» тесе пӗлтерме пултарать. Ку страницӑра мӗнле ӗҫсем чылай чухне юрӑхлӑ, вӗсене мӗнле хатӗрлемелли, майсем улшӑннӑ чухне мӗнле улшӑнмалли тата кухньӑра тата шӑл çу вырӑнӗнче мӗнле хӑрушсӑрлӑха упрамалли пирки каланӑ.

Мӗншӗн кулленхи ӗҫсем ӗҫ-хӗл пек лайӑх ӗҫлеҫҫӗ?

Ӗҫсем ҫапла лайӑх, мӗншӗн тесен вӗсем палласа тӑракан тата уҫӑмлӑ тӗллевлӗ. National Institute on Aging Альцгеймер чирӗпе аптаранакан ҫынсем килӗшӳллӗн тума пултаракан кулленхи ӗҫсен шутне татаҫисем çумаллине, сӗтел хатӗрленине, чӗрке çӳпме, тусан кӑларма, ҫырусем уйӑрассине, шӑл çывӑрассине тата утилсене уйӑрассине кӗртет. Alzheimer’s Association палӑртнипе, сӗтел хатӗрлени пек ӗҫсем ҫынна ҫемьере кирлӗ пулнине туйтарма пултараҫҫӗ.

Ӗҫӗн хӑйӗн пуҫламӑш сӑлтавӗ пур. «Ку шӑлсене çывма пулӑшас-и?» — «Ӗҫ-хӗл тума килӗшетӗр-и?» тенинчен юрӑхрах çыхӑнмалли сӑмахсем.

Мӗнле килти ӗҫсене туса пӑхма пулать?

Ҫын малтан тунӑ ӗҫсенчен пуҫлӑр та вӗсене халӗ мӗн тума пултарнипе ҫыхӑнтарӑр.

Шӑл тата тӗрлӗ çумкăш

• Сӑмса шӑлсене тата ал чӑмӑрмалли шӑлсене çывӑрасси. Пӗчӗк тата лаптӑк япаласемпе тулли корзинӑна парӑр. Сӑмса шӑлсене йӑнӑш çывасси ҫук пекех: вӗсене кирек мӗнле çывма май пур.
• Носкисене пӗр-пӗринпе тупасси. Сӗтел çине хутӑшнӑ кӗлеткене вырнӑҫтарӑр. Мӑшӑрсем тупма йывӑр пулсан, икӗ е виҫҫӗ кӑна питӗ уйрӑмлӑ тӗс илӗр.
• Маялатарса вырнӑҫтарасси. Салфеткӑсене, минтер подушкин чиенӗсене е татаҫи шӑлӗсене маялатарса вырнӑҫтарма пулать. Ку çывӑрасси ытла нумай йӗркерен тӑнӑ чухне лайӑх пулӑшать.

Сӗтел тата кухньӑ

• Сӗтел хатӗрлени. Пӗр вырӑн валли хатӗрлеве тӗслӗх пек вырнӑҫтарӑр та ҫынна ҫавӑн пекех тума парӑр. Ку ытла пулсан, пӗрре кӑна пӗр япала парӑр: «Кашни татаҫи валли пӗрре вилкӑ пар».
• Панă сӗтел хатӗрӗсене уйӑрасси. Таса вилкӑсене, кашӑксене тата ҫивӗчсӗр çу ҫивӗчӗсене пӗр савӑтӑра хутӑштарӑр та пайлӑ вырнӑҫтармалли поднос ҫине уйӑрӑр. Ҫивӗч ҫивӗчсене ан кӗртӗр.
• Татаҫисене типӗтесси. Пластик е вӑранман татаҫисемпе ҫемҫе шӑл ку ӗҫе хӑрушсӑр тума пулӑшаҫҫӗ.
• Сӗтел е сӗтел çийӗнчен чӑмӑрласси. Нӳрӗк шӑл тата таса вырӑн ҫителӗклӗ. Alzheimer’s Association ҫын сӗтеле аллипе чӑмӑрланӑ чухне шӑл панӑ май ҫине палӑртать: ҫапла лӑпкӑ хусканӑвӑ кирлӗ ӗҫе куҫма пулать.

Кил таврашӗнче

• Тусан кӑларасси. Ҫемҫе тусан кӑларакӑн тата кофе сӗтелӗ е шкап çинчи пек хытӑ вырӑнсем.
• Ҫырусем уйӑрасси. Кирлӗ мар ҫырусемпе журналсене парӑр: упрасси, утил ҫине хурасси, кайран уҫасси тесе уйӑрма. Чӑн кивҫенусене тата чексене урӑх вырӑнта упрӑр.
• Утилсем уйӑрасси. Таса консерва банккисене, шыҫҫисене тата хутсене уйрӑм контейнерсене вырнӑҫтарӑр.
• Чӗрке çӳпесси. Вырӑнӗ тӗрӗс пулсан, терраса çинче е кухньӑра пӗчӗк чӗркепе çӳпме май пур.
• Ӳсентӑрансем шӑварасси. Ҫӑмӑл, йывӑр мар лейкӑпа çитме майлӑ виҫҫӗ-тӑваттӑ ӳсентӑран.

Пӑхса тӑракан пулинче ансат апат-ҫимӗҫ

Апат-ҫимӗҫ хатӗрлени вӑйлӑ тата ырӑ туйӑмсене ҫӗнме пултарать. NIA ҫынна кирлӗ япаласене пуҫтарма, виҫме, хутӑштарма, ӳкерме е юратнӑ рецепта мӗнле хатӗрлемеллине ытти çынна калаҫма кӑна пулӑшма сӗнет. Лайӑх ӗҫсем:

• пахчасем е улма-ҫырласем çумалли
• пӑтӑ е сивӗ салата пӑтӑлтарасси
• салат çӑмӗ татасси
• мунчӑк çивӗчпе çӑкӑр ҫийӗнчен май çурасси
• печенье пӑтине противень ҫине вырнӑҫтарасси
• пицца çийӗнчен япаласем вырнӑҫтарасси

Виҫесси йывӑр пулсан, Alzheimer’s Association эсир виҫеве вӗҫлесе пӑтӑлтартасси пек ытти ӗҫе парма сӗнет.

Ӗҫ юрӑхлӑ иртме валли ӑна мӗнле хатӗрлемелли?

1. Лайӑх вӑхӑт суйлӑр. Ҫын чылай чухне çӑмарса тата лӑпкӑ пулнӑ вӑхӑта суйлӑр. Нумай ҫын валли ку ирхи вӑхӑт.
2. Вырӑна таса тӑвӑр. Пӗр ӗҫ, пӗр сӗтел, ытти ним те кирлӗ мар.
3. Ыйтса сӗнӗр, анчах ӗҫ ан панӑр. «Ку ӗҫе пулӑшсан пите лайӑх пулӗччӗ» — «Шӑл çывас вӑхӑт ҫитрӗ» тенинчен лайӑхрах ӗҫлет.
4. Пӗрремӗшне кӑтартӑр. Пӗр шӑла вӑрттӑн çывӑр та тепринне парӑр. Кӑтартни ăнлантарнинчен уҫӑмлӑрах.
5. Пӗрре кӑна пӗр йӗрке парӑр. Пӗр вӑхӑтрах ытла нумай сӑмах йӑлӑхтарма пултарать. Тепӗр йӗркене калас умӗн пӗрремӗш вӗҫленнине кӗтӗр.
6. Пӗр-пӗрин йенӗнче ӗҫлӗр. Пӗр-пӗрин патӗнче пӗр евӗрлӗ ӗҫ тӑвакан пулсан, ку пӑхса тӑни мар, пӗрлех пулни евӗр туйӑнать.
7. Результат ҫинчен мар, ӗҫ ҫинчен калаҫӑр. «Вӗсем мӗн чухлӗ ҫемҫе» е «Ҫумкӑш шӑлӗсене мӗнле вырнӑҫтарма килӗшетчӗр» — калаҫӑва йӗркелемелли тата никама та тӗрӗслемелли сӑмахсем.

Майсем улшӑннӑ чухне ӗҫсене мӗнле улшӑнмалли?

Майсем вӑхӑтпа тата кунсерен куне улшӑнма пултараҫҫӗ. Alzheimer’s Association чир ансатрах тата тепӗр хутленекен ӗҫсене куҫнӑ майпа ансатрах улшӑнмаллине сӗнет.

Пӑхса тӑни те хутшӑнасси. NIA хӑш-пӗр ҫынсем пӑхса тӑма кӑна килӗшнине палӑртать, тата ку те хутшӑнассин лайӑх меслечӗ.

Килти ӗҫсене мӗнле хӑрушсӑр тӑмалла?

Хӑрушсӑрлӑх — чи малтанхи япала, уйрӑмах кухньӑра. NIA Альцгеймер чирӗпе аптаранакан ҫынсем валли килти хӑрушсӑрлӑх сӗнӗвӗсем ҫапла сӗнеҫҫӗ:

• Таса тӑвас япалисене, ҫав шутра стиральной порошок капсулисӗсене те, ҫӳллӗ хурса хуплӑр е кӑларса пӑрахӑр. Вӗсем конфет пек курӑнма пултараҫҫӗ.
• Ҫивӗчсене, хайчисене тата вӑйпа ӗҫлекен хатӗрсене ҫакӑннӑ вырӑнта упрӑр.
• Плита тутӑчӗсем валли хӳтӗлевлӗ витӗмсем тата хӑй тӗллӗн чарӑнакан хатӗр лартӑр.
• Духовка, тостер тата утюг патӗнче «Чарӑн» е «Питӗ вӗри» пек паллӑсем лартӑр, анчах вӗсем ҫунма пултарайман вырӑнта.
• Вӗренес хӑрушлӑхне чакарма, шыв 8-мӗш хутӑчӗн температурамне 120°F (тӗрӗс 49 °C) таран лартӑр.
• Илемлӗ улма-ҫырласене тата апат-ҫимӗҫ евӗрлӗ магнитсене кӑларса пӑрахӑр: вӗсем ҫимелли пек курӑнма пултараҫҫӗ.

Ытти практикӑллӑ хӑнӑхусем те пулӑшаҫҫӗ:

• Плитӑ, духовка е ҫивӗч хатӗр усӑ курӑннӑ чухне пӳлӗмре ларар.
• Татаҫисене типӗтнӗ чухне тата сӗтел хатӗрленӗ чухне вӑранман татаҫисемпе усӑ курӑр.
• Чӗрке çӳпнӗ е чӑмӑрланӑ чухне урапа типӗ тата таса пултӑр.
• Ҫын малтан хатӗрсемпе ӗҫленӗ пулсан, Alzheimer’s Association мастерскойра хӑрушлӑ япаласене кӑларса пӑрахма сӗнет. Ҫапла вара майлӑ ӗҫе — сӑмахран, йывӑҫ пайне затирассине — халӗ те тума май пулӗ.

Вӑл ӗҫе «йӑнӑш» тунӑ пулсан мӗн тумалла?

Ҫавна ан шутлӑр. Виҫҫӗ пайла çывӑннӑ шӑл — иккӗ пайла çывӑнман пулсан та — çывӑннӑ шӑл. Alzheimer’s Association ҫакна уҫӑмлӑн калать: пӗлтерӗшлӗскер — пӗрле вӑхӑт ирттересси тата ҫын хӑйне кирлӗ туйни, шӑлсем тӗп-тӗрӗс çывӑннӑ-çывӑнманни мар. Мӗн те пулин чӑнах та тепӗр хут тӑвас килсен, кайран, ҫын курманнипе тӑвӑр.

Ҫав вӑхӑтрах тӳрлетес тени хаваслӑ ӗҫе ҫухалнӑ япала ҫинчен аса илтереве куҫма пултарать. «Тавтапуҫ, ку пите пулӑшрӗ» — чылай чухне чи лайӑх сӑмах.

Хӑҫан чарӑнмалла?

Йӑлӑхтару, ывӑну е кӑсӑклану паллисем курӑнсан чарӑнӑр е ытти ӗҫе куҫӑр. Маларах вӗҫлесси — ҫӗнтӗрӳ мар, лайӑх результат. Эсир ҫапла тума пултаратӑр:

• ансатрах йӗрке патне куҫӑр
• кӗвӗ илтесси е кофе ӗҫесси пек лӑпкӑ ӗҫе куҫӑр
• кайран е ытти кунне тепре туса пӑхӑр
• пӗрлех ларар

Ҫын «ҫук» тесен, ан тиркелӗр. Ҫемҫе майпа мӗнле çыхӑнмаллине вӑл «ҫук» тенӗ чухне мӗн тумалли страницӑра вулама пулать.

Лӑпкӑ самант валли ансат хушма ӗҫсем

Ҫынна килти ӗҫ тӑвас май ҫук чухне те, ларса тӑракан вырӑнтан уйӑрма тата пӗр-пӗринпе тупма пулать. Sort Together сӑнсенче кухньӑ е пахча корзинӗсене япаласене вырнӑҫтарма май парать, Picture Pairs — вӑхӑтсӑр, пысӑк ӳкерчӗксемпе ҫемҫе тупӑм вӑййи. Conversation Cards вӑййинче кил тата ҫемье ҫинчен калаҫма уҫӑ ыйтусем пур; ӗҫ хыҫҫӑн кофе ӗҫнӗ чухне вӗсемпе усӑ курма лайӑх.

Ӗҫсене кун йӗркине мӗнле кӗртмелли пирки лӑпкӑ кулленхи йӗрке страницӑра вулама пулать. Тапхӑр тӑрӑх ытти сӗнӳсем валли вӑтам тапхӑрти ӗҫ-хӗлсем страницӑна пӑхӑр.