Kam dementia-a kǝla-a kǝla kǝltǝram fal-a kǝriwo-a

«Loktu daktǝr-a sa’a?» Mintar mewu ngawo: «Loktu daktǝr-a sa’a?» Kǝltǝram fal-a kǝriwo kǝriwo fanǝ, kam dementia-a kǝla-a kǝnana-a lan, awo ngǝwuro kǝmbu dǝ fal. Adǝ ngǝwuro waltǝ, niyanzǝro gǝnyi, kuru futu jawawu tǝdin-a kawu dǝ nduso-a ro kǝmbu ro tǝdin.

Awiro kam dementia-a kǝla-a kǝla kǝltǝram fal-a kǝriwo-a?

Ngǝwu-a lan takǝndu dalil. Dementia takǝndu karǝnge-a bǝnatin, adǝgaima kam dǝ kǝriworo-a ra jawawu-a fanjǝna-a tǝndoro-a asǝnji. Alzheimer’s Foundation of America kǝla kǝriwo-a awo ngǝwu-a kuru mǝradǝna-a gai bayannin.

Sawu-a lan kǝltǝram dǝ hangal-a gǝnatǝ. Alzheimer’s Association bayannin kǝla kǝriwo-a hangal, bana mǝradǝ, ra amanna bawo-a fǝletin, kuru kam dǝ amanna-a na annǝmbe-a mǝradǝjin. «Sa’a leniye?» ma’ananzǝ «Wu leniro hangalnjin» waltin. Kǝla bawo, rita, kǝla ngǝwu, ra faltǝ kawu lan adǝ-a cidiya, kuru kǝla kǝriwo-a mǝradǝ-a fǝletin, misallo na njiro le-ro (Family Caregiver Alliance).

Awi wulgǝkke mbeji?

Futu ye, kǝla gana ye, badiyaram ma-a gai jawawu ye.

• Jawawu-a kǝla gana ye kuru fal ro tǝ. «Loktu daktǝr-a sa biyu. Wu nyi-a rokko leniye.» Jawawu fal ro gǝnatǝ-a fando-a kǝmbu.
• Hangal dǝ ro jawawu ye. «Nyi loktu daktǝr-a bǝlan kǝrammin. Yau kajiri, wu nyi-a rokko leniye. Awo diomi bawo.»
• Kǝla futu ye kuru kǝlanzǝ futu ro le, shi ra’ama ya. Alzheimer’s Association futu ro naptǝ-a kuru lamarra-a ra kǝla njawobe-a wuljin.
• Jawawu shi mǝradǝna-a ye, sa ngǝwu shi kǝriworo-a. Alzheimer’s Association shi kǝriworo sa ngǝwu-a ro jawawu-a kǝriwo wuljin.

Awi diomi bawo?

• «Nyi adǝ kǝriworo.» Family Caregiver Alliance shi karǝnge-a lan kǝriworo-a wuljin-a wuljin ba. Adǝ shi ro tǝndoro-a bǝnistǝyin ba, kuru shi ro faltǝ-a cin gai tǝdin.
• Bayan kǝla ngǝwu. Mana ngǝwu-a awo tǝndoro-a ngǝwu.
• Kǝnshe luwur, shim ro suro, ra kǝla kǝriwu. National Institute on Aging naptǝ-a kuru gǝrgatǝ-a fǝletǝnyi-a wuljin. Adǝ kǝmbu; cidawa tusu bǝlan-a cidiya ro.

Kǝrewa gana-a jawawu-a nyiro cin

Sa’a kam dǝ karatu-a dikin ma, jawawu ruwo-a na shi ro-a lan gǝnatǝ-a mana lan-a kozǝna faidatǝ.

Tǝlamma adǝ Alzheimer’s Association kuru Alzheimer’s Los Angeles lan isǝna. Ruwo dǝ futu lan fǝleine («Allo dǝ rokko rulene») «nyiro ruwokǝna» wullema.

Loktu kǝla so-a karǝnge-a lan bowone

Loktu daktǝr-a ra cidawa bǝlan kawu ngǝwu buro bowonin-a kǝla kǝriwo hangal-a sa ngǝwu ro waltin. Family Caregiver Alliance kuru Alzheimer’s Los Angeles nduso-a, loktu kǝla so hangal-a cidin-a, misallo loktu daktǝr-a ra kasala, karǝnge-a lan bowone wulzayin. Daji fuwuma awi waltǝ-a, fal fal ro, bowone.

Cidawa hangal-a faltǝro faidajin

Jawawu-a yeno-a kuru hangal dǝ ro asuno-a ngawo, cidawa kǝji futu-a kǝlanzǝ-a faidajin, kǝla bawo dalil ya. Awo cidiya-a samma nduso cidawa kam dǝ ra’ama-a ro hangal-a faltǝro wulzayin.

1. Bǝri gana kǝmbu ro. Picture pairs foto-a fǝletǝ, adǝgaima awo tǝndoro-a bawo.
2. Cidawa annǝmbe. Tawul kambo, soksu surto, ra tebur dawu. Sort together adǝye allo lan.
3. Awo shi ngǝwuro ra’ama-a bǝlan mana. Conversation cards kǝla kǝriwo jawawu kalkal bawo-a cin.
4. Musko, letǝ gana, ra kǝmbu. National Institute on Aging adǝ-a futu hangal faltǝro-a lan bowonjin.
5. Tusu gana. Rokko napkǝne, windo-a ro ruine, ra calm breathing rokko diye.

Shi kǝltǝram dǝ ro waljin ya, kǝriwo jawawu ye, kǝnskǝ lan. Adǝ kǝji.

Fasal-a ro

Alzheimer’s Association kǝla kǝriwo-a sa’a loktu-a lan, am-a gǝre-a lan, ra na-a lan waltǝ-a ro-a shawari cin. Am manabe isǝ-a buro, ra kajiri ngawo, kǝla kǝriwo-a badijin ya, buro dawu-a raktǝ: ruwo ziyarawa bǝlan, cidawa annǝmbe dabbarratǝ, na futu. Kajiri ngǝwuro kǝmbu ya, shawarande cidawa futu kajiri ngawo bǝlan faidajin.

Kǝlanzǝ-a kǝna

Kǝltǝram fal-a kǝriwo meru fi yakkǝ ro jawawu tǝ-a kǝmbu. Naptǝ-nzǝ bawo ro tǝdin-a asuna-a kuru kam dǝ amanna lan ya, Alzheimer’s Los Angeles shawari cin gai, mintar gana ro njim gǝde ro lene kuru yintǝ. National Institute on Aging kǝnana so-a bana-a mǝradǝ-a kuru tusu loktu-a (respite care) tǝma-a shawari cin. Tǝlamma gǝde shawari kǝnana kǝlanzǝ bǝlan lan mbeji.

Sa’a ndayi daktǝr-a bowonjai?

Kǝla kǝriwo, tǝlamma, ra hal faltǝ ngǝwuro waltǝna, ra sa ngǝwu-a ro awowa ngǝwu-a ro dunotǝna ya, daktǝr-anzǝ-a dǝrye bowone. National Institute on Aging hal faltǝ ngǝwu-a ra dǝrye faltǝ-a, tai kǝndawu-a ra kurun faltǝ-a ngawo, daktǝr-a dǝrye fǝlejin wuljin. Dementia Australia bayannin kǝndawu, kurun, nji samno, kǝnǝm zǝkkǝ, ra kǝji cido-a batǝ-a delirium cidiya, tǝlamma ngǝwu ngǝwuro kǝla kǝndondi-a mǝradǝjin. Nduso-a tajirwa-a lan ya, 112 bowone.