Oviungura vyongodi noviyendwa ku nomundu ngu ri novipite vyokuzemba

Okukara kokure nomundu ngu ri novipite vyokuzemba ku yenena okupa omundu ondjemeno yokuhinokuvatera. Omahakaeneno wongodi noviyendwa ku kamaaye pingena okuvaranga, posi ya maye yenene okutueta oiruwo vyorusuvero tji ya rongerisiwa nawa. Otjiṋa otjinanḓengu okutja o hepa okutjita kutja ehungi ri kare otja aruhe, posi ya rongerisa otjiṋa otjipupu okuryanga pamwe. Ombapira ndji mai hungire koviungura mbi ungura moviyendwa ku nomongodi, omuano wokurongerisa ehakaeneno, na imbi omundu ngu ri popezu mbya yenena okutjita okuvatera.

Ongwaye tji wa sokurongerisa otjiungura kehakaeneno?

Otjiungura tji yandja omuhingo komahakaeneno. „U ri vi? Wa tjita tjike ndino?“ tji ningira omundu okuzemburuka nokuraera, nu iho tji yenena okukara ouzeu nokuhihamisa. „Tara, ozondemaṱe za horoka“ katji ningire otjiṋa ku ye.

O-Alzheimer’s Association mai tja kutja omahungi wongroupu onene moviyendwa ku ye yenena okukara ouzeu, nu mai tunduuza okuyandja omuhingo kehakaeneno noviṋa tjimuna okwiimba omarovazu poo okuryanga oviperendero.

Oviungura viṋe mbi ungura momahakaeneno woviyendwa ku?

Okuraisa nokuhungirira po

Eta ouye woye ku ye. Tuurunga okamera kazeu motikunino tjoye, ve tjiukisa kombwa, raisa imbi mbi mo tereke, yandja ombango komatjanganeno womuatje womuatje woye, poo tara nongodi pendje okutara ombura yomaundu. Kahurura imbi mbi mo munu momambo omapupu nu u yandje oruveze kutja ve zirire. Kape hepa omapuriro.

Okutara oviperendero pamwe

Kambura otjiperendero otjikuru popezu nokamera, poo haṋa okombiuta yoye okuraisa oviperendero ovisupi ovinene tjimwe otjikando. Hungira ku imbi mbi mo munu: „Tara ekori ra Tatekulu.“ Yanda okupura „Ouṋe ngwi?“ poo „Mo zemburuka?“ Tji omundu ma tja ena ndi ha ri ro, tjita otja tje ri nao. Tara omuhunga wetu wokuzemburuka komapuriro omapole.

Okuresa mokule

Resa omutjanga omusupi, epsalme, embo rovanatje okuza komuatje womuatje woye mehakaeneno ndi ri tjingee, ombapira okuza komuzamumwe weṱunḓu, poo omukuma wembo ndi va suverere. Okuresa mokule ku yandja omundu otjiṋa otjipore okuzuva nokuhinokuhepa okuzira.

Okwiimba poo okupuratena komizumbi pamwe

Imbura erovazu ndi ve tjiwa nawa, poo nyandisa erovazu ndi va suvera ku ove. Okwiimba pamwe ku pupu okukapita okuhungira kovandu ovengi. Tara omuhunga wetu woviungura vyomizumbi.

Okutereka poo okukanga pamwe oruveze rumwe

O-Alzheimer’s Association mai tunduuza okurongerisa ehakaeneno woviyendwa ku okutereka poo okukanga otjikurya otjisemba pamwe. Twa ehakaeneno mozombata azevari. Omundu ngu ri popezu ma yenene okuṱakamisa poo okurora ngunda ove ama u kongorere okakarata kawo kotjikurya otjikuru.

Okutarera otjiṋa pamwe

O-Association wina mai tunduuza okutarera embo rotjiperendero ndi va suvera oruveze rumwe pozonganda pekepeke ngunda amu hungire nongodi poo noviyendwa ku. Komundu ngu ri novipite vyokuzemba, okatjiṋa okasupi, otjiperendero tjoradio otjikuru poo omanyando wombaze maavi yenene okuungura nawa okukapita embo rotjiperendero arihe.

Okunyanda omanyando omapupu mokombiuta ndji mwa haṋa

Omaprograma omengi womahakaeneno woviyendwa ku ye yandjera okutja u haṋe okombiuta yoye. Ove mo paturura omanyando nu mo tono; omundu u ku raere poo u raisa otjiperendero tji ma toorora. Poo omundu ngu ri popezu ma paturura omanyando nge ri tjingee pokatjirwise nu a tono po omundu ngunda amu hungira.

Omanyando nge ungura nawa momuhingo mbwi:

• Finish the Saying: ove mo resa omambo nge tjiukwa, owo ve tja ondjandje, nu ku kongorera omapuriro nge hungira.
• Picture Pairs: omanyando omapole wokupatasanisa noviperendero ovinene mbi mavi yenene okukara pomurungu, kape noruveze rwokuyanda nu kape nomambo.
• Conversation Cards: otjiperendero nepuriro okuhungirira po pamwe.
• Photo Pairs: omanyando wokupatasanisa nga ungurwa poviperendero mbi wa toorora mokarwise koye oveni. Oviperendero vi kara mokombiuta yoye, nu omundu u vi muna mokombiuta ndji mwa haṋa.

Ombuze ndja tjangwa

Tji omahakaeneno nge ri po ye ri ouzeu, tjanga ombuze osupi yoviyendwa ku: omberero, erovazu, okuryanga motikunino tjoye. Omundu ngu ri popezu ma yenene oku i nyandisa moruveze rwombepo, potuingi otja omundu punga ama vanga. O-Alzheimer’s Association mai hungire kokutjanga nokuhinda oiruwo ovisemba, tjimuna ovanatje tji mave paturura oviyandjewa.

Hapo omahakaeneno wongodi yapeke?

Omahakaeneno wongodi yapeke ye na ondjambi. O-Dementia Australia mai tunduuza okukunya moruveze rumwe eyuva arihe nokuhakurumisa, mena rokutja ovandu mbe ri novipite vyokuzemba mave hepa oruveze okutunga omahakaeneno. Mongodi:

• Tja ena roye noupanga woye tjimanga: „Moro Tate, owami Jenny, omuatje woye omukazona.“
• Hungira kazeu, momambo omasupi, nondunge imwe otjikando tjimwe.
• Yandja ombuze pendje nokuhinokupura: „Ongurova ndji mba terekere otjikurya tjoye tjonde.“
• Resa omutjanga omusupi, poo imbura erovazu roveze rimwe ndi va suvera.
• Kara omusupi nu u yande nombango ombwa.

O-Dementia Australia wina mai tja kutja omahakaeneno woviyendwa ku ye yenena okuvatera tji okuhungira maku rire ouzeu, mena rokutja omundu ma yenene okumuna omurungu woye. Tji omahakaeneno wongodi maye pindikisa, rora oviyendwa ku, poo otjiṋa otjikwao.

Me rongerisa vi ehakaeneno woviyendwa ku ndi mari ungura?

Komurungu wehakaeneno:

1. Toorora oruveze rumwe indu omundu potuingi tja suva, nu kara po. Omuhingo omuzikame u vatera.
2. Hungira nomuvatere ngu ri popezu. Ombuze eyuva komurungu mai ve vatere okurongerisa.
3. Tara okarwise. Okatjirwise pekehi ka pupu okukapita ongodi ndji ya kamburwa meke. Tara kutja ka ura omasa, oviyendwa vi tjita nawa, nombosiro mai zuvaka nawa. Twa po omambo nge tjangwa tji oprograma i ye yandjera nu omundu ma resa nawa.
4. Rongerisa otjiungura tjimwe nu u kare noviṋa avihe mbi mo hepa.

Mehakaeneno:

• Kara popezu nokamera mondjerera ombwa, ama u tara ketjira, hakombunda yetjira.
• Ritjiukisa otjikando atjihe, nena roye noupanga woye.
• Omundu umwe uriri ngu ma hungire otjikando tjimwe. O-Alzheimer’s Association mai tja kutja omahungi nga ṱunaṋa ye ri ouzeu kovandu mbe ri novipite vyokuzemba na imba mbe nouzeu wokuzuva. Tji ovazamumwe ovengi mave ya, ṱunasaneye poo kareye ovandu vevari poo vetatu uriri.
• Pura epuriro rimwe otjikando tjimwe. O-Family Caregiver Alliance mai tunduuza omapuriro omapupu nga maye zirwa ii poo indee, nokuraisa ozondyero tji tji tjitwa.
• Yandja oruveze orure rwokumwina. Undja eziriro. Kape na ouzeu okutja embo tji mave paha.
• Ungurisa omurungu woye neraka roye. Yoroka, ṋunḓa otjiuru nu kara neraka oruwa. Omuhingo woye potuingi u hungira okukapita omambo.
• O vyurura. Tji omundu ma tja otjiṋa tji hi ri ouatjiri, tjiyandja.

Okuyanda ehakaeneno:

• Yanda omundu ngunda e hiya urwa, nawa tji pe ri oruveze oruwa.
• Ungurisa omuano umwe wokuyanda otjikando atjihe: „Me ku kunu muhuka pokati keyuva. Me ku suvere.“
• O kururisa.

Omaziriro komuvatere ngu ri popezu

Tji ove omukwe, omuvatere, omuangu poo omukarere ngu ma vatere nehakaeneno, ove u tjita kutja ri tjitwe.

• Rongerisa oruveze rwombepo. Zepa oradio poo otjiperendero nu u pate omuvero.
• Tenga ehakaeneno oveni, nu u yandje okatjirwise pekehi komundu poo u ke kambure moruveze rwomeho.
• Kara pehi pu na ye, hapomurungu wawo. Okukara po kwoye ku yandja ohange. Ve zemburukise momuano omupore tji pa hepa: „Tara, oJenny.“
• Rira omake. Kambura oviperendero, tona omanyando, tanaukisa okatjirwise okuraisa ondjuwo.
• Tara omburuma poo omahihamisiro, nu raera omukunye kutja oruveze rwokuyanda rwa tumbuka.
• Raera omukunye imbi mbya ungura nawa. „Aa suverere ombwa“ tji vatera okurongerisa ehakaeneno ndi mari kongorere.

O-NIA mai tunduuza kutja ovazamumwe mbe kara kokure mave yenene okuvatera omukurundu okurihonga omiano vyongodi ye, tjimuna omahakaeneno woviyendya ku. Mozombura ozokombunda, omuvatere potuingi ma hepa okutjinda okarwise akuhe. Iho tji ri nawa.

Tji omundu ma kara motjivare tjondjeverero, o-Alzheimer’s Foundation of America mai tunduuza okupura kutja otjivare tji vatera omaṱunḓu nomahakaeneno woviyendya ku. O-AFA wina mai hungire komaṱunḓu ngu maye hindasana oviperendero novakarere votjivare, nokuhinda ovikurya mbi va suvera poo oviṋa ovisupi vyohange, kombunda yokupura kutja otjivare matji yandjere vi.

Hapo tji ehakaeneno ra ha i nawa?

Omahakaeneno tjiva maye pindikisa, kaa na omasa poo maye hihamisa. Katji ri ondjo yoye, nu katji hee kutja omahakaeneno kaa na ondjambi.

• Tji omundu ma munika a pindikisiwa i okombiuta, tanaukira kongodi yapeke poo kombuze ndja tjangwa.
• Tji ma hihamwa, yakura omahihamisiro, hungira omambo wohange, nu u yande momuano omupore.
• Tji omahakaeneno potuingi ye hi nokuyenda nawa moruveze rumwe, rora oruveze rwarwe.
• Tji me ripura kutja oove omundu warwe, tjita otja tje ri nao momuano omuwa.

Kape na ouzeu okuyanda rukuru. Ehakaeneno esupi, oruwa ri ri otjiṋa otjiwa.

Pokati komahakaeneno

Kara popezu momiano vyarwe. O-Dementia Australia mai tunduuza okuhinda oukarata, omambo wokombiuta, oviperendero poo oviyandjewa ovisupi. Okakarata kovihepe rimwe notjiperendero tjimwe otjinene nombuze osupi make yenene okuresewa potuingi. Conversation Cards nge papitisiwa nawa maye yenene okuhindwa komuvatere okuyandja otjiṋa tjokuhungirira po kehakaeneno ndi mari kongorere.

Komaziriro wokutoorora nokurongerisa okatjirwise, tara okatjirwise noviyendwa. Koruveze rwokumunika, tara omuhunga wetu wokuyenda okukaryangera.