Ovikando vyOmukondwa mOurunde wOmurungu

Omazemburukiro nga, oyovandu mbe ṱangavara ovikando, ovakongundu wokuṱakamisa ovandu mbe nourunde womurungu, novandu mbe ṱangavara omapurokera womutenya wovakuru. Ma hungira kombanda yomikondwa mbi kora, okukarisa omukondwa, okukapita omukando umwe ku ovandu movinaso mbya kaparera, nokurangisa omakarta womihandjo mbya zepa nomikando vyopombanda yorukoro. Avihe mbya ri mba, mavi hungira okuhitisa omutima ouwa, okupambwa pamwe nokuhita otjipa. Kape nomukando womaparo.

Ihi tji tjita kutja omukando womukondwa u kore mokuṱakamisa ovandu mbe nourunde womurungu?

Omukando womukondwa omuwa, mau zemburukwa, ma ri mapi, ma hepa okukarapo kombanda yaingi, nu ka nomurundo. Ondjivisiro yAlzheimer’s Association, Dementia Care Practice Recommendations, mai zemburukira kutja okukarapo mouṱi, ma vanga okukuvatira ombango nomarorero womundu, nokumupeka okuhita otjipa nokukora, tjimanga tjinga ourunde womurungu wa zu mba. Orutuu ndwi ndwi mai hungira kutja omapurokera womazemburukiro rukwao, ma kara nombunguriro yomikondwa minene mimwe poo vivari keyuva, nu ovandu mbe kara mo, tji ma zire kovikando mbi, kave nomurundo mokukarapo.

Ihi mai zumburukira ku omatungiro mayape wokukara nomurundo:

• Mbya zemburukwa vi rare mbya peke. Omaimburiro, omambo womazemburukiro nomihandjo okuza koururu wovandu mbe kara mo, ma hepa okukarapo.
• Mapi ma rare omare. Ṱanga komurundo womukondwa mbwa tjiwa, nokukwatira mondjira kutja mu zuve mo mwamwa.
• Okukarapo ma rare okutara. Yandja komundu auhe otjindu tji ma kwata, tji ma tetera, tji ma hita, poo tji ma hungira.
• Ombonda yaingi, omukando umwe. Ruka omikando mbyape nevyo vyape okukarapo.
• Kape ovapeki, kape ounanḓi. Ovikando vyokurwanisa, mavi isa ovandu tjimwe tji ma zuva kutja kave kora.

Omukondwa mau rire omunene nga vi?

Omukondwa omuvi, tji ma zire, ma hepera. Alzheimer’s Association mai hungira kutja omundu ngu zuva kutja omukondwa omunene ma mu sengenisa, ma kwao okukarapo vyape momukondwa omuvi. Kape nombaranga imwe ndja yo. Ihi ma hingi kovandu mbe kara mo, kondjuwo, nokutja ovakambi novakuvatiri ngunda vengi.

Omaparo wokuhihamisa: omundu auhe ma vanga okumuna omurungu womuhona, okuzuva nawa, nokukwao okuhitwa komukuvatiri mourekwa wositikonde? Tji hi na, papira otjimbumba, wa ze po ovakuvatiri, poo tjiya kondjuwo imvi.

Kovikando ovinene, nga tjinga otjikando tjomaimburiro tjoukupera, karisa ovakambi novakuvatiri mokati kovandu, tjimwe komikuma.

Mobi karisa vi ondjuwo novandu?

• Ombunguriro poo ouzu. Ondjivisiro yomirari mai hungira kutja ombunguriro yokupambwa, oyo ndji yo moutjimba otjinene tji vanga okukarisa ovandu avehe moumba, nu kamu nomakuwa womurunguro.
• Omuhona popezu nu kombanda yomeho. Kara, tjimwe okurunga, tji u kwao.
• Okuzuva nokumuna tji va tji. Karisa ovandu mbe hiya nomakende mbokuzuva popezu nomuhona, komukuma mbu za porwe. Hakaene kutja ozoglasi nozongundu zokuzuva za kara. Alzheimer’s Association mai hungira kutja omakende womeho nokuzuva maa pititisira okuhungira pamwe.
• Omurunguro u zu kombunda yovandu, tjimwe kove. Zemba okukarisa omundu ngu tarereyeye kokaruvyo ndji zu.
• Zimisa oTV noradio. Alzheimer’s Association mai zumburukira okuzimisa omakuwa wamwe povikando vyomaimburiro.
• Okuhungira pamwe kumwe auhe. Okuhungira pomurunguro, ku ri otjizeu kovandu mbe kara nourunde womurungu novandu mbe hiya nomakende wokuzuva, nga Alzheimer’s Association ndji tji hungira mezemburukiro rayo yomakupera.
• Ondjira yokupita nohina yomukandi. Auhe ngu vanga okupita, ma vanga okukwao okupita nomasa, novakambi awave kapita pamwe na ye.

Omazemburukiro wovikando vyomukondwa

Bingo yomihandjo

Bingo yomihandjo mai samburura ovivaro nomihandjo mbyomiwa, nga otjikopo tjotee, ombwa poo orose, kutja kape omundu ngu hepa okutara otjivaro otjire poo okurira otjisemba otjivi.

Nai ou kondo omukando:

1. Zepa okarta imwe komundu auhe okuza kokamba yetu yaBingo yomihandjo okutjaisa ombutoni yoZepa. Orutuu rworukoro omuzito ruhepera okukwata. Kutira okukarisa rukwao.
2. Yandja ovipito ovinene mbi hepa okukwata, nga ovikoto vyopoker, ovizemo vyozomboroto, poo omakarta mbya tetwa.
3. Tjaisa omuhungiri gwekereno oTV poo oprojekta, kutja avehe va mune omuhandjo tjimanga tjinga u sena ena ra yo.
4. Kara komurundo konima yomuhandjo auhe, nu pura omahungira mayape: “Pe nomundu ngu vanga okutu zemburukira kombwa ndja tjiwa?” poo “U munu vi komuhandjo mbwi?”
5. Kwaera ami okukara okarta aihe ya zara. Avehe mave zara.

Okuhindjaura: Tjaisa ovipera ovivisuka ko kovandu mbe zuva kutja okarta ndja zara mai va sengenisa. Omukuvatiri ma kwao okuraera komuhandjo mbu sokuza kwa imwe ngu tji hepa. Ovandu tjimwe mave vanga okukwata okarta yomuhandjo womuhungiri nokui zumburura komukondwa.

Okwimba pamwe

Omaimburiro oyo imwe yovikando vyomukondwa mbi pandjwa tjinene. Alzheimer’s Association mai hungira kutja nandarire moruhita rwombunda, omundu ma kwao okwimba omundjimbo poo okuimba otjimburiro tjouviye.

Nai ou kondo omukando:

• Hita omaimburiro ovandu mbe kara mo mba kurira mo, tjimwe omaimburiro omuhona mba suvera. Pura ozonganda kutja omundu auhe wa suvera tjike.
• Tjaisa omaimburiro nge hiya nomahungira wovandengwa, oveni mbi za isa ovandu mokati, nga Association ndji tji hungira.
• Zepa omahungira womaimburiro norukoro runene kovaavo mbe rira, nungwari kaṋi otjikando.
• Yandja ovitetero, ozongoma zokwoko poo ozonguva zokupenda.
• Kuvatira okutetera nokurihungura, nu kare nomakuwa nga zuva nawa.

Okuhindjaura: Ovandu tjimwe mave imba omambo aehe, tjimwe mave temba, tjimwe mave tetera okakumbo, nu tjimwe mave pandja. Avihe mbi i vare. Tara omazemburukiro wetu womaimburiro okumuna vyengi.

Omikondwa vyokuzemburuka

Omukondwa wokuzemburuka mau pamburukira komutjimbirira umwe, nga omayuva wokosikore, ozondjito zomurunguro, ozondjuwo zokutjira poo otjiroko, nokutjaisa ozofoto, ovitjiwa nomaimburiro. Ondando yo okuhungira pamwe nokuwa, tjimwe okuzemburuka nawa.

Nai ou kondo omukando:

1. Hita omutjimbirira umwe, nu twara ovitjiwa ovivisuka mbi ovandu mave kwao okukwata: otjihorekwa tjokwoko, otjikwata tjokuvinga, ondjara, okamba yeyi.
2. Pitisa otjitiwa tjimwe tjimwe. Pura omaparo nga pate: “Zemburukira nge kombanda yahi,” “U munu tjike?” “Ongwa tjike wa tjaisa otjitiwa nga hi?”
3. Pandja omasaeneno aehe. Eṋe kara okupitukira eyuva poo omazemburukiro.
4. Tjuukisa omahungira komazemburukiro wouwa. Ondjivisiro yomirari mai hungira kutja ovakuvatiri va tjuukise okuzemburuka komazemburukiro omawa, tjimwe komazemburukiro mbi mai eta omuruwe.

Omakarta wOmahungira mai yandja omakarta womihandjo mbya zepa, nomaparo nga pate komutjimbirira, mbi kora nawa okutangatanga omahungira. Omazemburukiro wengi wa kara mozemburukiro retu rokokuzemburuka.

Zara omutjivisiro

Omambo womazemburukiro mbwa tjiwa (“Otjimariva tji paamuwa, otjimariva…”) mai koka avehe okukwaera ombandja yo pamwe. Zumburura Zara omutjivisiro kombanda yorukoro runene, nu isa omukondwa u saeene norutuu rumwe. Konima yomutjivisiro auhe, mu nomuparo wokuhungira. Tji kape ngu sena ombandja, i zumburura nu pitise. Kape omuwa nomuvi.

Okukongora omambo norukoro runene, pamwe

Zumburura Okukongora omambo norukoro runene pekereno, nu kongorere omambo pamwe, poo zepa otjitjitwa kovaavo mbe suvera okukora vega potafula. Omambo ma kongorwa porukuma peke nokombunda peke.

Omirari mbyape

Okuranga omurora tji wa kara, okupitisa otjipira poo otjipuiwa, poo okuranga mozonganda komaimburiro mbwa tjiwa. Rongorora omurari auhe, tjimwe okukahungira.

Okupangasana nokuza pamwe potafula

Oviraro oviisuka vyovandu vitatu poo vine, mave kwao okupanga omihandjo, omisemba vyorukoro poo ovikoro vyombapa pamwe. Pekereno, Omapara wOmihandjo ma kwao okurangwa nomihandjo mbya kara mbya munika, omundu umwe ma tetera, nu ovandu ve hungira kombanda yomuhandjo auhe.

Mobi tjaisa vi ovikando vyetu pekereno onene?

Ovikando vyetu ma ranga momunuko woweb, kwao kutja mu dena okutjaisa oTV poo oprojekta noma hiya okutja ovitjiwa.

1. Pata omukando kolaptop poo kotablet ndji pambwa pekereno nombambiro poo nokukandeka.
2. Tjita kutja omunuko u zare pekereno, nu kara nomakuwa nga zuva nawa.
3. Kare nomuhona umwe ngu tetera, nu omukondwa u kwaere ovahito. Poo pitisa otablet komukarusu ngu vanga oruveze.
4. Kara apo omukondwa tji wa huru. Ovikando ka vi nootaima, ounanḓi poo okuhepera okuzara.

Bingo yOmihandjo, Zara omutjivisiro, Omapara wOmihandjo noOmakarta wOmahungira, ma karisa nawa ovikondwa. Tara avihe kokamba yetu yovikando.

Mobi hindjaura vi omukando umwe ku ovandu movinaso mbya kaparera?

Ṱanga omikando vitatu poo vyengi okukarapo momukando auhe.

Kovandu mbe kara moruhita rwombunda, NHS mai hungira kutja ovikando tji ma zire, ma hepera okukara vyape, nu ma tara tjinene komazumo womurungu, nga omaimburiro, ovitjiwa mbi ma kwatwa nokuhorereka omake. Oruveze rumwe korumwe, morukondwa poo konima yarwo, ma kwao okukara vyape ku wo komukondwa we. Tara ovikando vyoruhita rwombunda.

Ovahona va hungire vi morukondwa?

• Rizivisa otjikando atjihe, nu tjaisa ena omundu auhe nda suvera.
• Hungira omurundo, yandja omatungiro umwe auhe, nu rongorora tji u hiya okuhungira.
• Pura omaparo nga pate (“Zemburukira nge kombanda ya…”) poo ovahito ovipe, eṋe pura omaparo womaparo (“Wa zemburuka…?”).
• Eṋe pitukira. Pandja ovandu koukarapo auhe.

Omazemburukiro wengi wa kara mozemburukiro retu rokokuhungira pamwe.

Okuzara nawa nokuisa ovandu va pite

Okuhepera otjikando otjiwa. Tara oviraisiro kutja omundu wa ruva, ke nomurundo, poo wa verwa, nu kare nomukuvatiri ngu vanga okukapita poo okukarisa pwe kehi yomukandi. Omundu ngu kotoka morukondwa rwokwimba pamwe, ma kwao okukara nawa peke.

Zara omukondwa auhe mondjira imwe, nomuimburiro mbwa tjiwa poo okupandja kupe, kutja okuzara ku zuve ku ri omukandi nowa tjiwa. Konima, nyora ihi tji kora novaano mbe suvera ihi. Omanyorwa nga ma tjita otjikando tji uza tji ri viya.