Yn answoor giare
Foddee obbraghyn laaoil gollrish filleeadey toayllyn, sorçhal stogganyn, cur y boayrd, glenney coonteryn, ushtey da lossreeyn as cooney lesh cooilleeney aashagh cur aght firrinagh da persoon ta beaghey lesh coayl cooinaghtyn dy chooney. Reih obbraghyn ta enney oc orroo, brishey ad stiagh ayns un cheum ec y traa, gow magh gaueyn lesh skynnyn ny çhiass, as cur feeu er goaill ayrn erskyn jannoo eh “dy kiart”.
- Foddee obbraghyn ennoil cooney lesh persoon dy ve er ny hoilchin ymmydoil as marish y lught-thie, as t’eh shen ny s’fendee na kys dy mie ta’n obbyr jeant.
- Brishey dagh obbyr stiagh ayns keimyn nane lurg nane, jean eh y hoilshaghey ayns ynnyd jeh ginsh, as gow stiagh dy dappee er keim erbee ta er jeet dy ve creoi.
- Cur skynnyn, stoo glenney as poddyn glenney fo ghlass, as cur coodaghyn er cronkyn y stoyl ny caghlaaer çheet ass hene roish cooilleeney ry-cheilley.
- Cha nel feme er toayllyn fillit ve fillit reesht kiongoyrt rish y persoon. My shegin dhyt red ennagh y yannoo reesht, jean eh ny lurg as ass shilley.
- My t’ou cur corree er persoon, caghlaa gys keim sassey, jean eh reesht traa elley, ny soie ry-cheilley ny lomarcan.
Er y duillag shoh (8 rheynn)
- Cre’n fa ta obbraghyn laaoil gobbraghey dy mie?
- Cre ny obbraghyn thie by vie eh dy eab?
- Kys ta mee cur obbyr er bun dy vel eh goll dy mie?
- Kys ta mee caghlaa obbraghyn myr ta ablidyn goll er caghlaa?
- Kys ta mee freayll obbraghyn thie sauchey?
- Cre my t’ad jannoo eh “dy marran”?
- Cuin lhisagh shin scuirr?
- Reddyn aashagh son traa ny s’feayrey
Ren ymmodee sleih ta beaghey lesh coayl cooinaghtyn keeadyn dy vleeantyn stiurey thie, troggal lught-thie ny freayll boayl obbree ayns oardagh. Foddee cuirrey dy chooney lesh obbraghyn firrinagh gra “t’ou foast marish yn lught-thie shoh” ayns aght nagh vod monney obbraghyn elley. Ta’n duillag shoh bentyn rish ny obbraghyn ta gobbraghey dy mennick, kys dy yannoo ad aarloo, kys dy chaghlaa ad myr ta reddyn goll er caghlaa, as kys dy reayll y chitchen as y shamyr eaddagh sauchey.
Cre’n fa ta obbraghyn laaoil gobbraghey dy mie?
Ta obbraghyn gobbraghey er y fa dy vel ad ennoil as ta oyr baghtal oc. Ta yn National Institute on Aging cur niee claaryn, cur y boayrd, skeabey, skarrey joan, sorçhal post, filleeadey eaddagh as sorçhal stoo ry-aa-ymmyd mastey ny obbraghyn laaoil foddee sleih lesh Alzheimer’s goaill soylley jeu. Ta’n Alzheimer’s Association gra dy vod obbraghyn gollrish cur y boayrd cooney lesh persoon dy ve er ny hoilchin feeu marish y lught-thie.
Ta oyr e hene ec obbyr dy ghra “ta”. T’eh ny sassey dy ghra “ta” rish “Vod oo cooney lhiam lesh ny toayllyn shoh?” na “Vel oo gearree jannoo obbyr ennagh?”
Cre ny obbraghyn thie by vie eh dy eab?
Toshiaght lesh obbraghyn ren y persoon roie, eisht cochiangle ad rish ny oddys ad jannoo jiu.
Eaddagh as linnaghyn
- Filleeadey toayllyn as claareyn-niee. Cur da baskad dy reddyn beggey, rea. Ta toayllyn aashagh: cha nel aght marranagh dy filleeadey fer.
- Feddyn stogganyn cochianglt. Cur cronnane mestit er y voayrd. My t’eh doillee pairyn y akin, ymmyd daa ny tree daaghyn feer anchasley ny lomarcan.
- Meeinaghey as cruinnaghey. Foddee napkynyn, coodaghyn clooisag ny toayllyn claarey ve meeinit as er nyn gruinnaghey. Ta shoh gobbraghey dy mie ny lurg, tra ta filleeadey er jeet dy ve rouyr keimyn.
Boayrd as chitchen
- Cur y boayrd. Cur un aarlaghey boayrd magh myr sampleyr as lhig da’n phersoon jannoo myrgeddin. My she rouyr eh shen, cur un nhee da ec y traa: “Shoh greie son dagh claare.”
- Sorçhal greieyn bee. Cur greienyn glen, spooineyn as skynnyn eeym mestit ayns tub as sorçhal ad stiagh ayns traie rheynnit. Faag skynnyn geyre magh.
- Çhirrym claaryn. Ta claaryn plastick ny nagh brish as toayl jesh jannoo obbyr sauchey jeh shoh.
- Glenney y voayrd ny coonteryn. Eaddagh fliugh as eaghtyr glen. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey eaddagh y chur daue my t’ad hannah rubbal y voayrd lesh nyn laue, as chyndaa gleashaght neuveayn ayns obbyr ymmydoil.
Mygeayrt y thie
- Skarrey joan. Skeaban beg as kuse dy eaghtyryn shickyr, gollrish boayrd coffee ny skelloo lioaryn.
- Sorçhal y phost. Cur post neuchooie as catalogyn daue dy horçhal ayns cronnaneyn: freayll, aa-ymmyd, foshil ny lurg. Freill billaghyn firrinagh as checkyn boayl elley.
- Sorçhal stoo ry-aa-ymmyd. Caneyn, boteilyn as pabyr glen ayns binyn elley.
- Skeabey. Skeeaban beg er çhey ny laare chitchen, my ta’n corraghys shickyr.
- Ushtey da lossreeyn. Can ushtey beg, eddrym as kuse dy lossreeyn dy aashagh dy roshtyn.
Cooilleeney aashagh lesh kiarail çhionn
Foddee cooilleeney cur er ash ennaghtyn lajer, taitnyssagh. Ta’n NIA coyrlaghey lhiggey da’n phersoon stoo y hagglym, towse, messey as deayrtey, ny ginsh da peiagh elley kys dy yannoo resipey ennoil. Ta obbraghyn mie goaill stiagh:
- niee lossreeyn ny mess
- messey stoo flooyr ny anney feayr
- raipey leitish
- cur eeym er tost lesh skynn an-geyre
- cur stoo briosgagyn er traie
- cur stoo er pizza
My ta towse er jeet dy ve doillee, ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy jean uss y towse as eisht cur keim elley daue, gollrish messey.
Kys ta mee cur obbyr er bun dy vel eh goll dy mie?
- Reih y traa kiart. Reih ayrn jeh’n laa tra ta’n persoon dy cadjin er nyn scuirr as feagh. Da ymmodee sleih, she yn voghrey eh shen.
- Glen y boayl. Un obbyr, un eaghtyr, gyn red erbee elley er y voayrd.
- Cur cuirrey, ny cur sarey. Ta “Oddagh cooney ve aym lhiat lesh shoh” gobbraghey ny share na “She traa eh dy filleeadey eaddagh.”
- Jean y chied nhee y hoilshaghey. Fillyd un toayl dy moal, eisht cur yn nah fer daue. Ta soilshaghey ny s’baghtaley na soilshaghey magh.
- Cur un cheum ec y traa. Foddee rouyr saraghyn ec y cheayrt cur orroo tooilley. Fuirree derrey ta un cheum er ny chur jerrey roish enmys yn nah cheum.
- Obbraghey ry lhiattee. Ta jannoo yn un obbyr ry-cheilley gennaghtyn gollrish sheshaght, cha nee baght.
- Loayrt mychione yn obbyr, cha nee mychione yn torçhyn. Ta “T’ad feer meein” ny “Insh dou kys by vie lhiat y coodagh linnaghyn y reayll” cur cuirrey da taggloo gyn prowal erbee.
Kys ta mee caghlaa obbraghyn myr ta ablidyn goll er caghlaa?
Ta ablidyn goll er caghlaa harrish traa as eer veih laa gys laa. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey goll gys obbraghyn ny sassey, ny s’aahee, myr ta’n stayd goll er.
| My ta shoh er jeet dy ve creoi | Jean eh shoh ayns ynnyd jeh |
|---|---|
| Filleeadey anlinyn mooarey | Filleeadey claareyn-niee ny meeinaghey napkynyn |
| Cur boayrd lane er | Cur un napkyn ec dagh boayl |
| Sorçhal post ayns rangaghyn | Cruinnaghey envelopeyn ayns un chronnane |
| Eiyrt er resipey | Messey, ny jeeaghyn as blashtyn choud’s t’ou cooilleeney |
| Skeabey laare slane | Glenney un voayrd beg |
| Jannoo yn obbyr er chor erbee | Soie mayrt as cur sheshaght dhyt choud’s t’ou jannoo eh |
Ta jeeaghyn coontit. Ta’n NIA gra dy vel kuse dy leih goaill soylley jeh jeeaghyn ny lomarcan, as t’eh shen aght mie dy ghoaill ayrn.
Kys ta mee freayll obbraghyn thie sauchey?
Ta sauçhys hoshiaght, er-lheh sy chitchen. Ta rauenyn sauçhys thie yn NIA son sleih ta cur kiarail da sleih lesh Alzheimer’s goaill stiagh:
- Cur stoo glenney fo ghlass ny gow ad ersooyl, goaill stiagh poddyn glenney eaddagh, foddee jeeaghyn gollrish millishyn.
- Freill skynnyn, shiaaseyn as greienyn pooar ayns boayl fo ghlass.
- Cur cronkyn sauçhys as caghlaaer çheet ass hene er y stoyl.
- Cur cowraghyn “Scuirr” ny “Feer çheh” er-gerrey da’n oghe, y toasteyr as y yiarn, er aght nagh vod ad goaill aile.
- Cur y chiow ushtey er 120°F (49°C) dy lhiettal losht.
- Gow ersooyl mess foalsey as meighnatyn ayns cummey bee, foddee jeeaghyn dy vel ad ry-ee.
Ta kuse dy chliaghtaghyn elley ymmydoil:
- Fuirree ’sy chamyr traa erbee ta’n stoyl, yn oghe ny greie geyre goll.
- Ymmyd claaryn nagh brish son çhirrym as cur y boayrd.
- Freill laareyn çhirrym as glen tra ta skeabey ny glenney fo raad.
- My ren y persoon ymmyd greienyn roie, ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey nheeghyn gaueagh y ghoaill ersooyl veih’n obbree, myr shen foddee obbyr sauchey, gollrish skarrey fuygh dy vie, ve goit soylley jeh foast.
Cre my t’ad jannoo eh “dy marran”?
Lhig eh goll. Ta toayl fillit ayns three ayrnyn ayns ynnyd jeh jees foast toayl fillit. Ta’n Alzheimer’s Association gra eh dy baghtal: shen ta scanshoil traa ry-cheilley as y persoon dy ve er ny hoilchin ymmydoil, cha nee vel ny toayllyn fillit dy kiart. My shegin da red ennagh ve jeant reesht dy firrinagh, fuirree derrey ny lurg as jean eh ass shilley.
Foddee coyrlaghey ec y traa chyndaa obbyr taitnyssagh ayns cooinaghtyn er ny ta er ngoll ersooyl. She “Gura mie ayd, ta shen cooney mooar” yn red kiart dy ghra bunnys dagh keayrt.
Cuin lhisagh shin scuirr?
Scuirr ny caghlaa tra t’ou fakin cowraghyn dy chorree, skeeys ny coayl anaase. Ta scuirr dy leah torçhyn mie, cha nee failleil. Foddee oo:
- caghlaa gys keim ny sassey
- goll gys red feagh, gollrish kiaull ny cappan dy chaffee
- jean eh reesht ny lurg ny laa elley
- ny lomarcan soie ry-cheilley
My ta’n persoon gra “cha nel”, ny jean broo orroo. Jeeagh er cre dy yannoo tra t’ad gra “cha nel” son aghtyn meen dy reaghey.
Reddyn aashagh son traa ny s’feayrey
Tra nagh vel obbraghyn corpagh ry-yannoo, foddee sorçhal as cochiangley foast ve jeant nyn soie. Ta Sort Together lhiggey dhyt cramman jallooyn stiagh ayns baskadyn chitchen ny garey, as ta Picture Pairs cloie cochiangley meen lesh jallooyn mooarey as gyn traa. Ta Conversation Cards lesh briaghtyn foshlit mychione thie as lught-thie ta cochianglt dy mie rish caffee lurg yn obbyr.
Son cooney dy chur obbraghyn stiagh ’sy laa, jeeagh er yn stiurey ain mychione roosteyr laaoil feagh. Son tooilley smooinaghtyn rere stayd, jeeagh er obbraghyn ’sy vean-stayd.
Feyshtyn cadjin
Cre ny obbraghyn thie oddys persoon ta beaghey lesh coayl cooinaghtyn foast cooney lhieu?
Foddee ymmodee sleih foast filleeadey eaddagh, feddyn stogganyn cochianglt, sorçhal greieyn bee, cur y boayrd, glenney coonter, skarrey joan, skeabey, cur ushtey da lossreeyn ny messey stoo ayns bowl. Reih obbraghyn ren y persoon roie, as cochiangle ad rish ny oddys ad jannoo nish. Sy traa s’anmey, foddee un ghleashaght aahit, gollrish meeinaghey napkynyn, ve dy liooar.
Vel eh sauchey da persoon ta beaghey lesh coayl cooinaghtyn cooney sy chitchen?
Foddee eh ve, lesh kiarail çhionn as yn aarlaghey kiart. Freill skynnyn, stoo glenney as red erbee çheh ass roshtyn, ymmyd coodaghyn er cronkyn y stoyl ny caghlaaer çheet ass hene, as cur obbyr sauchey da’n phersoon gollrish niee mess, messey ny cur magh claaryn. Ny faag ad nyn lomarcan rieau lesh y stoyl er.
Cre my t’ad filleeadey reddyn dy marran ny jannoo broigh?
Lhig da ve. Yn oyr t’ayn traa ry-cheilley as ennaghtyn dy ve ymmydoil, cha nee torçhyn gyn foilj. My shegin da red ennagh ve jeant reesht, fuirree derrey ny lurg as jean eh tra nagh vel y persoon jeeaghyn, myr nagh jean ad ennaghtyn dy vel ad er nyn gorrey.
Cre my t’ad gobbal cooney?
Foddee dy vel “cha nel” dy ghra dy vel yn obbyr ro chreoi, cramp ny skee nish. Ny jean broo orroo. Jean eh ny sassey, cuir cuirrey orroo dy chur sheshaght dhyt ayns ynnyd jeh, ny briaght reesht ec traa share jeh’n laa.
Bun-farraneyn
Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.
- Adapting Activities for People With Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Activities · Alzheimer's Association
- Activities at Home: Planning the Day for a Person Living with Middle- or Late-Stage Alzheimer's · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Home Safety Tips · National Institute on Aging