Yn answoor giare
Ta sundowning çheet rish neu-vea, corraa-mish ny fargys ta goaill toshiaght ny ta goll ny smessey ’sy fastyr beg ny ’syn astyr. Foddee cur-choyrleyn ymmydoil dy chooney goaill stiagh cliaghtey laaoil shickyr, soilshey-laa as obbraghey ny s’leaie ’sy laa, ny sloo ansooryn fastyr, ny sloo caffee, soilshaghyn sollyss goll er roish y lhiggey-hene, thie ny s’chiune, as obbraghyn kiune myr kiaull, jalloonyn ny filleydy eaddagh. Ta feme ec cowraghyn noa ny cowraghyn ta goll ny smessey er jeeaghyn liorish lhiaghteyr.
- Ta sundowning çheet rish neu-vea ny corraa-mish ta goaill toshiaght ny ta goll ny smessey myr ta’n soilshey goll magh.
- Cur obbraghyn doillee, troailtyn as niee ’sy voghrey ny ’sy fastyr leaie.
- Foddee soilshey-laa, shooyl gagh laa, ny sloo ansooryn fastyr as ny sloo caffee ’sy fastyr beg cur er astyryn goll ny s’shee.
- Cur soilshaghyn er roish y lhiggey-hene, lheie y feiyr, as gow obbraghyn kiune as ennoil.
- Jean coontey giare dy hoiggal cre ta cur er, as freill dty hurrys as cur gerjagh tra ta neu-vea goaill toshiaght.
- Loayr rish lhiaghteyr my vees cowraghyn noa ny goll ny smessey: foddee pian, doghan ny saaseyn-lheeys ve goaill ayrn.
Er y duillag shoh (9 rheynn)
- Cre ta sundowning?
- Cre oddys jannoo neu-vea jerrey-laa ny smessey?
- Kys oddym plannal y laa dy yannoo astyryn ny s’chiune?
- Kys oddym jannoo y thie ny s’chiune ’sy fastyr beg?
- Cre ny obbraghyn kiune oddys mayd jannoo ’sy fastyr beg?
- Cre lhisagh dou jannoo tra ta neu-vea goaill toshiaght?
- Kys oddym feddyn magh cre ta cur er?
- Tra lhisagh dou cur feysht er lhiaghteyr mychione sundowning?
- Kys oddym goll trooid ny hastyryn mee hene?
Ta ram lught-thie cur tastey da’n un chliaghtey: ta moghreeyn dy mennick sheeoil dy liooar, agh myr ta’n fastyr goll shaghey, ta’n persoon ta cummal lesh meenaghtys cheet dy ve neu-veaagh, imneagh, corraa-mish ny fargagh. Foddee ad shooyl er nyn doshiaght as er nyn yei, briaght dy gholl “thie” ga dy vel ad thie hannah, ny goll ersooyl dy aashagh. T’eh shoh enmyssit dy mennick sundowning.
Cha nel un reaghey ayn, agh foddee caghlaaghyn ayns rythym y laa, y chamyr as y dooghys obbraghyn t’ou cheb jannoo fastyryn beg ny s’chiune. Ta’n duillag shoh çhymsey smooinaghtyn ymmydoil, nagh vel bentyn rish saase-lheeys, veih’n National Institute on Aging as yn Alzheimer’s Association. Cha nel eh coyrle slaynt. My ta cowraghyn noa, doaltattym ny goll ny smessey, loayr rish lhiaghteyr yn phersoon.
Cre ta sundowning?
Ta sundowning çheet rish neu-vea, corraa, fargys ny corraa-mish ta goaill toshiaght ny ta goll ny smessey myr ta’n soilshey-laa goll magh, ’sy fastyr beg ny ’syn astyr hoshiaght. Ta’n National Institute on Aging (NIA) gra dy vod ve ro skee cur er neu-vea jerrey-laa ve ny smessey.
Cre oddys jannoo neu-vea jerrey-laa ny smessey?
Foddee ram reddyn cur stiagh, dy mennick ry-cheilley. Ta’n Alzheimer’s Association cur coontey jeh reddyn myr:
- skeeys lurg laa lane;
- boaylyn noa ny corraa-mishagh;
- “cleaysh-chorp sthie” nagh vel co-chiart, as ta’n persoon cadlagh ’sy laa as doostey ’syn oie;
- soilshey faase as scaaghyn, foddee ad ve corraa-mishagh;
- goaill tastey da streeu ny fargys veih sleih mygeayrt-y-moo;
- feme er ny sloo cadley, ta shen cadjin mastey sleih shinney.
Ta’n NIA cur rish bun-oyryn corraa er-lheh, goaill stiagh pian, trimshey ny streeu, ro veg dy vea, castys, ro vooar dy heiyr ny ro ymmodee sleih, as kuse dy haaseyn-lheeys ny obbraghyn eddyr saaseyn-lheeys.
Kys oddym plannal y laa dy yannoo astyryn ny s’chiune?
Cur reddyn doillee ny s’leaie as freill y fastyr beg meein as shickyr. Ta’n NIA as yn Alzheimer’s Association ny-neesht coyrlaghey cliaghtey reiltagh. Ta shoh sampleyr jeh laa, dy chaghlaa son oo hene:
| Traa | Cre oddys cooney |
|---|---|
| Moghrey | Coardailyn, niee, troailtyn as obbyr erbee ta geearree streeu, tra ta ram sleih ny s’astyragh |
| Moghrey anmagh | Traa mooie ny liorish uinnag ghrianagh; shooyl ny obbraghey elley |
| Laa-veanagh | Longey ny smoo (ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey longey ny smoo as bee astyree ny s’eddrym) |
| Fastyr leaie | Fea my ta feme er, agh jean shickyr nagh vel ansooryn foddey ’sy fastyr |
| Mean y fastyrey gys fastyr beg | Obbraghyn kiune as ennoil; bee beg as jough; gyn caffee |
| Roish y lhiggey-hene | Cur soilshaghyn er as dooney ny curtanyn roish my jig eh dorraghey |
| Astyr | Bee ny s’eddrym, kiaull chiune, ny sloo greinnaghey, cliaghtey shickyr roish cadley |
Kuse dy phointyn er-lheh veih ny bunyn:
- Soilshey-laa. Ta’n NIA coyrlaghey traa mooie ny liorish uinnag son soilshey-ghrian gagh laa.
- Gleashaght gagh laa, agh cha nel ro vooar. Jean obbraghey corpagh gagh laa gyn plannal ro ymmodee reddyn, ta’n NIA gra.
- Jioghyn ’sy fastyr beg. Jean shickyr nagh vel alcohol ny jioghyn lesh caffee, myr kay ny cola, ’sy fastyr beg (NIA). Ta’n Alzheimer’s Association myrgeddin cur enn er nicotine.
- Ansooryn. Jean shickyr nagh vel ansooryn foddey ny cadley giare ’sy fastyr (NIA). Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy yannoo ansooryn laaoil ny sloo my ta feyshtyn cadlee ’syn oie.
Son tooilley cooney lesh laa shickyr, jeeagh er obbraghyn son cliaghtey laaoil.
Kys oddym jannoo y thie ny s’chiune ’sy fastyr beg?
Lheie feiyr, cur soilshey er, as freill reddyn ennoil er-gerrey.
- Soilshey sollyss as cairagh. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy chummal y thie dy mie soilsheanagh ’syn astyr. Cur soilshey er roish my jig scaaghyn.
- Ny sloo feiyr. Cur y çhellveeish as y radio magh ny ny s’inshley, as jean ny sloo çheet er sleih ny obbyr thie ’sy traa shoh. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy lheie greinnaghey ’syn astyr, myr çhellveeish, obbyr thie as kiaull ard.
- Reddyn ennoil as gerjoil. Ta’n NIA coyrlaghey kiaull sheeoil as freill nheeghyn as jalloonyn deyr mygeayrt y thie.
- Jeeaghyn er gerjagh. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy yeeaghyn son pian, accrys, paays, castys, bladder lane, skeeys, doghanyn as corraa craue, as dy chummal y chamyr ec çhiass gerjoil.
- Dty ourys hene. Ta sleih goaill tastey da streeu. Ta’n NIA coyrlaghey dy gholl ny s’moal as dy phrowal dy scuirr, my ta dty imnea hene cur er y streeu ve ny smessey.
Cre ny obbraghyn kiune oddys mayd jannoo ’sy fastyr beg?
Reih obbraghyn ta ennoil, gyn siyr, as aashagh dy scuirr. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey obbraghyn sheeoil myr kiaull chiune, jalloonyn ny scannane mie, as shooyl ry-cheilley dy lheie neu-vea. Ta’n NIA coyrlaghey bee beg ny jough, claare çhellveeish mie, kiaull, shooyl, lhaih, ny obbyr thie aashagh myr filleydy eaddagh.
Smooinaghtyn dy phrowal:
- Filley eaddagh ry-cheilley. Ta’n NIA coyrlaghey yn lheid y churrym thie aashagh shoh. Ta towllyn aashagh dy chumrail, as ta jerrey baghtal ec y churrym.
- Cloie kiaull ennoil. Arraneyn ennoil veih ny bleeantyn aegey oc, ec feiyr injil. Ta craa maroo dy liooar. Tooilley smooinaghtyn ayns obbraghyn kiaull.
- Jeeaghyn er jalloonyn. Foddee lioar-jalloo, ny kuse dy jalloonyn lught-thie ayns Photo Pairs lesh ny jalloonyn ry-akin, cur er co-loayrtys sheeoil.
- Gow shooyl giare. Mygeayrt y gharey, y straid ny cooyrt, roish my jig eh dorraghey.
- Bee beg as jough ry-cheilley. Red ennagh aashagh, çheh as gyn caffee, ec y voayrd ry-cheilley.
- Co-chosney meein. Ta Picture Pairs lesh kiare brikkyn as jalloonyn ry-akin aashagh dy gholl toshiaght er as aashagh dy scuirr.
- Dath. Ta Coloring er y scaalhean ny er duillag prentit, gyn jerrey erbee dy yannoo.
- Jeeaghyn as loayrt. Ta Conversation Cards cur jalloo as feysht foshlit. Ta jeeaghyn ny lomarcan dy liooar.
- Tammyl ennal. Ta Calm Breathing ny phause moal, sheeoil t’ou goaill toshiaght er as scuirr jeh oo hene.
- Obbyr lauee. Sorçhey crammanyn ny stoggaaneyn, jannoo plaiynt eddrym er, ny cummal nhee ennoil. Jeeagh er obbraghyn ennaghtagh.
Jean shickyr nagh vel gammanyn noa, troailtyn imneagh ny red erbee ta geearree mooarane cooinaghtyn ny geill ’sy laa anmagh. Freill ad shen son y voghrey.
Cre lhisagh dou jannoo tra ta neu-vea goaill toshiaght?
Freill dty hurrys, cur gerjagh, as cur-lesh y geill dy meein dys red elley. Ta’n NIA coyrlaghey loayrt dy kiune, clashtyn rish imnea yn phersoon, shaghney arganeyn, cur gerjagh daue dy vel ad sauçhey, as bentyn dy meein my ta shen cooney. Eisht jean eab dy chur red elley er: bee beg, jough, kiaull ny shooyl.
Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey raaghyn myr “T’ou sauçhey ayns shoh” as “S’treih lhiam dy vel oo seaghnit”, as coyrlaghey dy chur soilshey er, goll ny s’moal as lheie greinnaghey. Ny jean corneil, ny lhieen mygeayrt, ny lhiettal y persoon, ny arganey maroo.
My ta’n persoon cheet dy ve eulyssagh, ta’n NIA coyrlaghey tannaghtyn foddey sauçhey derrey scuirr y ymmyrkey. Ayns stayd anchasley, cur feysht er 999 as insh dy vel meenaghtys ec y persoon.
Ta tooilley ayns nyn goyrlaghyn mychione cummeeys as cre dy yannoo tra ta’d gra nagh vel mychione focklyn sheeoil.
Kys oddym feddyn magh cre ta cur er?
Jean coontey giare son shiaghtin ny jees. Ta’n Alzheimer’s Association coyrlaghey dy chur sheese cre taghyrt roish cooishyn sundowning dy hoiggal cre ta cur orroo. Screeu sheese y traa ren neu-vea goaill toshiaght, cre haghyr ’sy oor roish, ansooryn, bee as jioghyn, çheet er sleih, feiyr as soilshey. Cur lhiet y coontey dys y lhiaghteyr. Ta’n NIA gra dy vod coontey caghlaaghyn ymmyrkey cooney lesh kiarailtee as fir-chaarjyn slayntay fakin cliaghtey.
Tra lhisagh dou cur feysht er lhiaghteyr mychione sundowning?
Cur fys er lhiaghteyr yn phersoon my ta neu-vea noa, ny smessey dy doaltattym, ny çheet marish caghlaaghyn elley. Ta’n NIA gra lhisagh caghlaaghyn doaltattym ny tappee ayns ymmyrkey, er-lheh lurg doghan ny caghlaaghyn er saaseyn-lheeys er y gherrid, ve currit da tastey lhiaghteyr dy leah.
Briaght jeh’n lhiaghteyr dy yeeaghyn son reddyn oddys jannoo astyryn ny s’doillee. Ta’n Alzheimer’s Association cur enn er cooishyn corpagh myr doghanyn ’sy chorys uill-ushtey, neu-reill er y vladder, cassyn neu-veaagh as apnea cadlee, as coyrlaghey dy vriaght cre ny traaghyn jeh’n laa ta share son dagh saase-lheeys. Ta’n NIA cur pian, castys as fo-astyr saase-lheeys ny obbraghyn eddyr saaseyn-lheeys mastey bun-oyryn corraa.
Ta’n Alzheimer’s Association gra dy vel saaseyn nagh vel bentyn rish saase-lheeys dy cadjin ny share son feyshtyn cadlee bentyn rish galar Alzheimer, as lhisagh saase-lheeys son neu-vea ’sy fastyr beg ve smooinit er ny lomarcan my ta ny saaseyn shen failleil, lurg jeeaghyn er ny gaueyn as ny vondeishyn. Ta’n chooish shen bentyn rish y lhiaghteyr. Ny gow toshiaght er, ny scuirr veih, ny jean caghlaa erbee er saase-lheeys, cooney cadlee ny supplement gyn coyrle slaynt.
Kys oddym goll trooid ny hastyryn mee hene?
Foddee fastyryn beg ve yn ayrn s’doillee jeh laa kiaraltee. My oddys oo, briaght jeh oltey lught-thie, carrey ny cooneyder eeckit dy chooney ’sy fastyr beg kuse dy laaghyn ’sy chiaghtin, eer son oor. Ta nyn goyrle mychione kiarail er oo hene son kiarailtee cur coontey jeh saaseyn dy ghoaill fea as y çhellvane 24/7 ec Alzheimer’s Association.
Feyshtyn cadjin
Cre’n traa jeh’n laa ta sundowning taghyrt dy cadjin?
T’eh dy cadjin goaill toshiaght ny goll ny smessey ’sy fastyr beg ny ’syn astyr hoshiaght, myr ta’n soilshey goll magh. Ta’n traa caghlaa veih persoon dy persoon, as shen-y-fa foddee coontey giare son shiaghtin ny jees ve ymmydoil.
Cre ny obbraghyn ta cooney lesh sundowning?
Ta obbraghyn kiune, ennoil as aashagh dy chooilleeney gobbraghey share ’sy fastyr beg: kiaull sheeoil, jeeaghyn er jalloonyn, claare çhellveeish ny scannane mie, filleydy eaddagh, shooyl giare, ny bee beg ry-cheilley. Freill obbraghyn noa ny doillee son ny s’leaie ’sy laa.
Vod sundowning ve cowrey jeh red ennagh bentyn rish slaynt?
Foddee eh ve ny smessey kyndagh rish kuse dy chooishyn slayntay, myr pian, doghanyn (goaill stiagh doghanyn ’sy chorys uill-ushtey), feyshtyn cadlee ny fo-astyr saaseyn-lheeys. My ta neu-vea noa, doaltattym ny goll ny smessey, cur fys er lhiaghteyr yn phersoon.
Lhisagh dou briaght jeh’n lhiaghteyr mychione saase-lheeys son sundowning?
She co-loayrtys eh shen dy yannoo marish y lhiaghteyr. Ta’n Alzheimer’s Association gra dy vel saaseyn nagh vel bentyn rish saase-lheeys dy cadjin ny share hoshiaght, as lhisagh saase-lheeys erbee son neu-vea ’syn astyr ve smooinit er ny lurg jeeaghyn er ny gaueyn as ny vondeishyn. Cha nel y duillag shoh cur coyrle mychione saase-lheeys.
Bun-farraneyn
Ta shin kiangley rish ny sheshaghtyn as ny ronsaghyn ta’n duillag shoh croghey orroo. Va dagh fer jeu er ny phrowal tra va’n duillag jeant ass y noa.
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Sleep Issues and Sundowning · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging