Manma'å'ñao

Sundowning: Trankilu na aktibidåt gi pupuengi para i taotao ni manlå'la' yan i dementia

Ma'aprueba 7 minutos na tinige'Ginen i gurupon Golden Moments · taimanu in tuge'

I åpmam na ineppe

I sundowning kumekeilekña na inestotba, kinonfuson, pat binibu ni matutuhon pat mas chumåtgi gi pupuengi. I fina'tinas siña ni siña u ayuda guaha: metton na rutina kada ha'åni, atdao yan aktibidåt mas åntes gi ha'åni, menos maigo' gi pupuengi, menos kafeina, ma'lak na kandet gi sanhalom åntes di u homhom, mas trankilu na gima', yan trankilu na aktibidåt taiguihi músika, litratu, pat i mandobla magagu. I nuebu pat mas chumåtgi na siniente nisisita na u cheki i mediku.

  • I sundowning kumekeilekña na inestotba pat kinonfuson ni matutuhon pat mas chumåtgi annai humomhom i atdao.
  • Na'i i mappot na che'cho', biahi, yan ma'påmpångi gi ega'an pat åntes di talo'åni.
  • I atdao, mamokkat kada ha'åni, menos maigo' gi pupuengi, yan menos kafeina gi pupuengi siña u ayuda para u mas suåbi i pupuengi.
  • Na'on i kandet åntes di u homhom, na'båba i boruka, yan tulaika para trankilu yan abituåt na aktibidåt.
  • Manten un lista para un ripara i kosas ni muna'fa'tinas, ya såga trankilu yan na'ånimu annai matutuhon i inestotba.
  • Atan i mediku para nuebu pat mas chumåtgi na siniente: i piniti, infekson, pat åmot siña gai patte.
Gi este na pahina (9 seksion siha)
  1. Håfa i sundowning?
  2. Håfa siña muna’lamas i inestotba gi pupuengi?
  3. Taimanu siña hu plånea i ha’åni para u mas trankilu i pupuengi?
  4. Taimanu siña hu na’trankilu i gima’ gi pupuengi?
  5. Håfa na trankilu na aktibidåt siña in chogue gi pupuengi?
  6. Håfa debi di hu cho’gue annai matutuhon i inestotba?
  7. Taimanu siña hu sodda’ i kosas ni muna’fa’tinas?
  8. Ngai’an debi di hu ågang i mediku put i sundowning?
  9. Taimanu siña hu sotporta yu’ gi pupuengi?

Meggai familia manripara i parehu na kostumbre: trankilu i ega’an, låo annai mumampos i pupuengi, i taotao ni un kuidadu ni manlå’la’ yan i dementia siña manestotba, nina’ma’åñao, nakonfusu, pat nina’bibu. Siña mamomokkat, mamaisen para u “hånao para i gima’” achokka’ gaigi gi gima’, pat sen libiånu para u lalalu. Este mas åmenu na ma’a’ågang sundowning.

Tåya’ un solu na remedio, låo i tinilaika gi ritmun i ha’åni, i kuåtto, yan i klåsen aktibidåt ni un ofresi siña muna’fanmas trankilu i pupuengi. Este na påhina ha na’danña’ junto pråktiku na ideha, ti put åmot, ginen i National Institute on Aging yan i Alzheimer’s Association. Ti konsehun mediku este. Yanggen nuebu, derepente, pat mas chumåtgi i siniente, kuentusi yan i medikun i taotao.

Håfa i sundowning?

I sundowning kumekeilekña na inestotba, binibu, nina’bibu, pat kinonfuson ni matutuhon pat mas chumåtgi annai humomhom i atdao, gi pupuengi. I National Institute on Aging (NIA) ha nota na i gos yayas siña muna’lamas i inestotba gi pupuengi.

Håfa siña muna’lamas i inestotba gi pupuengi?

Guaha meggai na kosas ni siña gai patte, mas åmenu na manadanña’ junto. I Alzheimer’s Association ha lista faktot taiguihi:

  • yayas dispues di un lå’on na ha’åni;
  • nuebu pat nakonfusu na lugåt;
  • un “internal body clock” ni ti parehu, ya muna’fanmaigo’ gi ha’åni ya manmåkpo’ gi puengi;
  • kåtma na kandet yan anineng, ni siña nakonfusu;
  • marisibi i inestotba pat linachi gi taotao gi uriya-ña;
  • nisisita menos maigo’, ni komún gi manåmko’.

I NIA lokkue’ ha sångan håfa siña muna’fa’tinas binibu, guaha piniti, triniste pat inestotba, ti nahong maigo’, kostipao, meggai boruka pat meggai taotao, yan palu åmot pat i chetnudan åmot.

Taimanu siña hu plånea i ha’åni para u mas trankilu i pupuengi?

Na’i i mappot na kosas mas åntes ya na’såhngi i pupuengi suåbi yan magåhet. Parehu i NIA yan i Alzheimer’s Association manrekumenda un abituåt na rutina. Un ehemplon ha’åni, ni siña un tulaika para hågu:

Ora Håfa siña u ayuda
Ega’an Sita, ma’påmpångi, biahi, yan maseha håfa na che’cho’ ni nisisita chinemma’, annai mas åmenu na manalertu i taotao
Tatti di ega’an Tiempo gi sanhiyong pat gi fi’on un bentåna yan atdao; mamokkat pat otro aktibidåt
Talo’åni Mas dångkulo na amotsa (i Alzheimer’s Association ha sodda’ mas dångkulo na amotsa yan mas libiånu na sena gi pupuengi)
Tatti di talo’åni Deskånsa yanggen nisisita, låo chagi mungnga maigo’ åpmam gi pupuengi
Tatti di pupuengi Trankilu yan abituåt na aktibidåt; meryenda yan gimen; tåya’ kafeina
Åntes di u homhom Na’on i kandet gi sanhalom ya huchom i kåtdenas åntes di u homhom
Pupuengi Mas libiånu na sena, trankilu na músika, menos chinatsaga, metton na rutina åntes di maigo’

Unos kuantos na punto ginen i fuenten:

  • Atdao. I NIA ha sodda’ na un na’guaha tiempo kada ha’åni gi sanhiyong pat gi fi’on bentåna para u risibi atdao.
  • Mumuebi kada ha’åni, låo ti meggai. Chagi para un aktibu kada ha’åni sin u masusedi meggai na aktibidåt, ilek-ña i NIA.
  • Gimen gi pupuengi. Chagi munga gumimen ålkohol yan gimen ni gai kafeina, taiguihi kafe pat kola, gi pupuengi (NIA). I Alzheimer’s Association lokkue’ ha mensiona i nikotina.
  • Maigo’ gi ha’åni. Munga na’fanmaigo’ åpmam gi ha’åni (NIA). I Alzheimer’s Association ha sodda’ na un na’menos i maigo’ gi ha’åni yanggen guaha prublema gi maigo’ gi puengi.

Para mas infotmasion put taimanu para un fatinas un metton na ha’åni, atan aktibidåt para i rutina kada ha’åni.

Taimanu siña hu na’trankilu i gima’ gi pupuengi?

Na’båba i boruka, na’mås ma’lak i kandet, ya na’såhngi i abituåt na kosas gi fi’on.

  • Ma’lak yan parehu na kandet. I Alzheimer’s Association ha rekumenda na u gaige i gima’ ma’lak gi pupuengi. Na’on i kandet åntes di u fanmatutuhon i anineng.
  • Menos boruka. Puno’ pat na’båba i TV yan i rediu, ya na’menos i bisita pat i chaddek na che’cho’ gi gima’ gi este na ora. I Alzheimer’s Association ha sodda’ na un na’menos i chinatsaga gi pupuengi taiguihi i TV, che’cho’ gi gima’, yan ågang na músika.
  • Abituåt na minagof. I NIA ha sodda’ na u maolek i suåbi na músika yan i managuaiya na kosas yan litratu gi uriya gi gima’.
  • Chek i minagof. I Alzheimer’s Association ha rekumenda na un chek kao guaha piniti, ñalang, minahalom, kostipao, buchi i pachot-ña, yayas, infekson, yan irritasion gi kåtni, ya na’konfotme i tempuråturan i kuåtto.
  • I hinasso-mu. I taotao siña marisibi i inestotba. I NIA ha sodda’ na un despåsio ya chagi un deskånsa yanggen i inestotba-mu siña muna’lamas i situasion.

Håfa na trankilu na aktibidåt siña in chogue gi pupuengi?

Ayek i aktibidåt ni abituåt, ti ma’apura, yan libiånu para u mapåra. I Alzheimer’s Association ha sodda’ na u maolek i suåbi na aktibidåt taiguihi trankilu na músika, litratu, pat un priferidu na pelikula, yan mamokkat yan hågu para u na’suåbi i inestotba. I NIA ha sodda’ na u maolek i meryenda pat gimen, un priferidu na prugråman TV, músika, mamokkat, manaitai, pat un simple na che’cho’ gi gima’ taiguihi mandobla magagu.

Ideha para un chagi:

  1. Mandobla magagu yan hågu. I NIA ha sodda’ este na klåsen simple na che’cho’ gi gima’. Libiånu para u machule’ i toåya, ya guaha klaru na finakpo’-ña i che’cho’.
  2. Toka priferidu na músika. Abituåt na kanta ginen i tiempon-ñiha åntes, gi båba na bos. Maolek ha lokkue’ i kumånta pachot. Mas ideha gi aktibidåt put músika.
  3. Atan litratu. Un ålbun litratu, pat unos kuantos na litratu familia gi Photo Pairs ya u maså’pet i litratu, siña muna’guaha trankilu na kuentusi.
  4. Mamokkat díkike’. Gi hatdin, gi chalan, pat gi pasiyo, åntes di u homhom.
  5. Fanmerienda yan fangimen. Håfa na simple, må’pe’, yan tåya’ kafeina, gi lamasa yan hågu.
  6. Suåbi na mana’danña’. Picture Pairs yan kuåttro na tile ya u maså’pet i litratu libiånu para u matutuhon yan libiånu para u mapåra.
  7. Kulot. Coloring gi pantåya pat gi papet ni ma’imprenta, sin meta para u makumple.
  8. Manatan yan manguentusi. Conversation Cards ha ofresi litratu yan un abiettu na fino’. Nahong ha’ i manatan.
  9. Un deskånsa para i hinagong. Calm Breathing un despåsio yan trankilu na råtu ni hågu para un tutuhon yan un para.
  10. Che’cho’ put kannai. Manasoti boton pat medias, muna’suåbi un manyuk na åfong, pat machule’ un abituåt na kosas. Atan aktibidåt gi sensasion.

Chagi munga chochogue nuebu na huegu, biahi ni guaha meggai taotao, pat maseha håfa ni mamaisen meggai na hinasso pat atension gi pupuengi. Na’såhngi ayu para i ega’an.

Håfa debi di hu cho’gue annai matutuhon i inestotba?

Såga trankilu, na’ånimu, ya tulaika suåbi. I NIA ha sodda’ na un kuentusi trankilu, un ekungok i chinatsaga-ña i taotao, munga åguaguat, na’seguru na gaigi gi sagån minå’åse’, ya usa suåbi na inachak yanggen u ayuda. Despues chagi un na’tulaika i atension: meryenda, gimen, músika, pat mamokkat.

I Alzheimer’s Association ha sodda’ na siña un usa fino’ taiguihi “Gaigi hao gi sagån minå’åse’ guini” yan “Dispensa sa’ nina’triste hao”, ya ha sodda’ lokkue’ na un na’mås ma’lak, un despåsio, ya un na’menos i chinatsaga. Munga enkåhon, inechong, pat mapigåo i taotao, pat åguaguat yan guiya.

Yanggen nina’agresibu i taotao, i NIA ha konseha na un såga gi sagån distånsia asta ki u para i aksion. Gi un emerhensia, ågang 911 ya eksplika na i taotao manlå’la’ yan i dementia.

I guiya-måmi gi kinuentusi yan håfa para un cho’gue yanggen ilek-ña na ti malago’ guaha mas put trankilu na fino’.

Taimanu siña hu sodda’ i kosas ni muna’fa’tinas?

Manten un díkike’ na lista gi un pat dos simåna. I Alzheimer’s Association ha rekumenda na un nota håfa masusedi åntes di i sundowning para un ripara i kosas ni muna’fa’tinas. Nota i ora ni matutuhon i inestotba, håfa masusedi gi ora åntes, maigo’ gi ha’åni, nengkanno’ yan gimen, bisita, boruka, yan kandet. Chule’ i lista para i mediku. I NIA ha nota na i manota i tinilaika gi aksion siña u ayuda i para u kuidadu yan i prufesionåt gi salåppe’ para u maripara un kostumbre.

Ngai’an debi di hu ågang i mediku put i sundowning?

Ågang i medikun i taotao yanggen nuebu i inestotba, derepente mas chumåtgi, pat umachetton yan otro na tinilaika. I NIA ilek-ña na i derepente pat chaddek na tinilaika gi aksion, espesiatmente dispues di un infekson pat nuebu na tinilaikan åmot, debi di u masångan gi mediku ensegidas.

Faisen i mediku para u chek håfa siña muna’lamas i pupuengi. I Alzheimer’s Association ha mensiona prublema gi salåppe’ taiguihi i infekson gi urinary tract, incontinence, restless legs, yan sleep apnea, ya ha sodda’ na un faisen håfa na ora gi ha’åni mas maolek para kada åmot. I NIA ha lista piniti, kostipao, yan efektun åmot pat i chetnudan åmot entre i siña na rason put binibu.

I Alzheimer’s Association ilek-ña na i fina’tinas sin åmot mas maolek fine’na para prublema gi maigo’ ni uchetton yan i Alzheimer’s, ya i åmot para i inestotba gi pupuengi debi di u makonsidera ha’ yanggen ti u fonhayan ayu, yan despues di ma’tasa i prublema yan i probechu. Ayu na desision para i mediku. Munga tutuhon, munga para, pat munga tulaika maseha håfa na åmot, åmot maigo’, pat supplemento sin konsehun mediku.

Taimanu siña hu sotporta yu’ gi pupuengi?

I pupuengi siña i mas mappot na patte gi ha’ånin i para u kuidadu. Yanggen siña, gagao un membron familia, amigu, pat ayudånti ni ma’apåsi para u kubre i pupuengi unos kuantos na diha gi simåna, achokka’ un ora ha’. I guiya-måmi put ina’atendi i para u kuidadu ha lista opsion para deskånsa yan i libre na Alzheimer’s Association 24/7 Helpline.

kuestion siha ni' ma'usa

Ki ora gi ha'åni mas åmenu na masusedi i sundowning?

Mas åmenu na matutuhon pat mas chumåtgi gi pupuengi, annai humomhom i atdao. I ora ti parehu para kada taotao, put enao siña u ayuda yanggen un nota håfa masusedi gi un pat dos simåna.

Håfa na aktibidåt siña u ayuda gi sundowning?

I trankilu, abituåt, yan libiånu na aktibidåt mas maolek gi pupuengi: suåbi na músika, manatan litratu, un priferidu na prugråman TV pat pelikula, mandobla magagu, díkike' na mamokkat, pat meryenda yan hågu. Na'såhngi i nuebu pat mappot na aktibidåt para mas åntes gi ha'åni.

Siña ha i sundowning senyåt put håfa gi salåppe'?

Siña mas chumåtgi sa' guaha prublema gi salåppe' taiguihi i piniti, infekson taiguihi i infekson gi urinary tract, prublema gi maigo', pat efektun åmot. Yanggen nuebu, derepente, pat mas chumåtgi i inestotba, ågang i medikun i taotao.

Debi di hu faisen i mediku put åmot para i sundowning?

Ayu na kombetsasion para un chogue yan i mediku. I Alzheimer's Association ilek-ña na i fina'tinas sin åmot mas maolek para u ma'espiha fine'na, ya i åmot para i inestotba gi pupuengi debi di u makonsidera ha' yanggen esta ma'tasa i prublema yan i probechu. Este na påhina ti ha nå'i konsehun åmot.

Fuente siha

Manma'a'agang ham para i organisasion yan i tinige' siha ni' ha dipende gi este na pahina. Kada unu ma chek annai ma na'fa'nu'i i pahina.

  1. Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
  2. Sleep Issues and Sundowning · Alzheimer's Association
  3. Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
  4. Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging

Listo para un gå'ga'?

Dañkulu na litråtu siha, taya' tiempo, taya' puntu yan taya' para un siña ma'ayek. Manmalago' ham gi i browser-miyu.

Na'i hao este na gå'ga' siha

I libre na app Golden Moments para iPhone, iPad yan Android: dangkolo na baldosa siha, gå'ga' siha ni' guaha litråton familia-mu, yan litråtu siha ni' siña ma cho'gue sin Wi‑Fi. Taya' kuenta, anunsio, timer pat puntos.