Өй эштәре деменция менән йәшәгән кешеләр өсөн эшмәкәрлек итеп

Деменция менән йәшәгән күп кеше ғүмерен өй идаралап, ғаилә тәрбиәләп йә эште тәртипкә килтереп үткәргән. Уларҙан ысын өй эштәрендә ярҙам һорау башҡа бер эшмәкәрлек бирә алмаған ҡиммәтте бирә: «һеҙ әле лә был өй ғаиләһенең өлөшө». Был бүлектә ниндәй эштәр яҡшы эшләгәнен, уларҙы ҡалай әҙерләргә, үҙгәрештәргә ҡарап ҡалай еңеләйтергә һәм ашхана менән кер йыуыу бүлмәһен ҡалай хәүефһеҙ тотоуҙы аңлатабыҙ.

Ни өсөн көнүҙәк эштәр эшмәкәрлек итеп яҡшы эшләй?

Эштәр таныш һәм асыҡ маҡсатлы булғанғолайҙан яраша. Милли картлыҡ институты (National Institute on Aging) йыуыу, өҫтәл әҙерләү, шәберләү, туҙан һөртөү, почтаны айырыу, кер ҡатлау һәм ҡабыҡ тапшыра торған ҡәҙимге эштәрҙе Альцгеймер сире менән йәшәгән кешеләр оҡшатыр ихтимал булған көнүҙәк эшмәкәрлектәр рәтенә индерә. Альцгеймер ассоциацияһы әйтеүенса, өҫтәл әҙерләү кеүек эштәр кешегә өй ҡиммәтле өлөшө булыу тойғоһон бирергә ярҙам итә ала.

Эштең үҙенең башланыу сәбәбе лә бар. «Был сепрәктәрҙе ҡатлауға ярҙам итә алаһыңмы?» тигән һорауға «эйе» тигеләре еңелерәк, «Эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә теләйһеңме?» тигәненә ҡарағанда.

Ниндәй өй эштәрен һынап ҡарарға була?

Элек башҡарған эштәрҙән башлағыҙ, һуңынан уларҙы хәҙерге мөмкинлегенә тап килтерегеҙ.

Кейем һәм түшәк-япмалар

• Сепрәк һәм юыу сепрәктәрен ҡатлау. Бер себәрҙә кесерәк, яҫы әйберҙәр тотошлай бирегеҙ. Сепрәктәрҙе ҡатлауҙа дөрөҫ һәм ялған ысул юҡ.
• Ойоҡтарҙы парлау. Өҫтәлгә аралаш өйөм ҡуйығыҙ. Пар табыу ауырлашһа, бер-береһенән бик айырылып торған ике-өс төҫтө генә ҡулланығыҙ.
• Тигеҙләү һәм йыйыу. Салфеткаларҙы, ястыҡ тышлыҡтарын йәки ашхана сепрәктәрен тигеҙләп йыйырға мөмкин. Ҡатлау бик күп аҙымдан торғанда был эш һуңғараҡ та яраҡлы була.

Өҫтәл һәм ашхана

• Өҫтәл әҙерләү. Бер бәйләнеш һуғып өлгө күрһәтегеҙ һәм кешегә күсереү мөмкинлеге бирегеҙ. Был ауыр булһа, бер ваҡытта бер нәмә бирегеҙ: «Һәр тәлгәш өсөн бер сәнсә ҡуйырға».
• Ашхана әйберҙәрен айырыу. Таҙа сәнсәләрҙе, ҡалаҡтарҙы һәм майлыҡ пышаҡтарын таҙарта һалып, бүлемлекле тартмаға айырығыҙ. Ҡурҡыныс пышаҡтарҙы алып ҡуйығыҙ.
• Ашхана һауыттарын ҡороу. Пластик йәки шыма булмаған һауыттар һәм йомшаҡ сепрәк был эште хәүефһеҙ итә.
• Өҫтәлде йәки эш өҫтәлдәрен һөртөү. Нымлы таҫма һәм таҙа өҫкө өҫтө. Альцгеймер ассоциацияһы әйтеүенсә, кеше ҡулы менән өҫтәлде ышҡып ултырһа, уға таҫма бирергә, шулай итеп тыныс булмаған хәрәкәтте файҙалыға әйләндерергә кәңәш ителә.

Өй тирәһендә

• Туҙан һөртөү. Йомшаҡ һөрткес һәм берәй нығыраҡ өҫкө өҫтө, мәҫәлән, журнал өҫтәле йәки китап кәштәһе.
• Почтаны айырыу. Артыҡ почтаны һәм каталогтарҙы өйөмдәргә айырырға: һаҡларға, ҡабул итергә, һуңыраҡ асырға. Ысын счетҙарҙы һәм банк документтарын башҡа урында тотоғоҙ.
• Ҡабыҡ айырыу. Таҙа банкаларҙы, шешәләрҙе һәм ҡағыҙҙы айырым контейнерҙарға һалырға.
• Шәберләү. Баланс тотора алһа, веранда йә ашхана иҙәнен бәләкәй шәберҙә шәберләргә.
• Ҡолаҡтарға һыу ҡойоу. Еңел, бәләкәй һыу савыты һәм ҡулға еңел еткән берничә ҡолаҡ.

Күҙәтеү аҫтында ябай ашарға әҙерләү

Пешереү ҡөсәтле һәм оҡшатыу хистәрҙе уята ала. Милли картлыҡ институты кешегә аҙыҡ-түлек йыйырға, үлсәргә, ҡушырға һәм койорға, йә булмаһа, яратҡан рецепт буйынса ниндәй ашарға кәрәклеген башҡаға һөйләргә ярҙам итергә кәңәш итә. Яҡшы эштәр:

• йәшелсә йәки емеш йыуыу
• ҡамыр йәки һыуыҡ салат ҡаҡшатыу
• һәҙрәүек яфрағын ватыу
• тупаҫ пышаҡ менән тост майлау
• тәбәккә печенье ҡамыры һалыу
• пиццаға аҫтан һалыу

Үлсәү ауыр булһа, Альцгеймер ассоциацияһы үлсәүҙе үҙегеҙ тамамлап, унан һуң ҡаҡшатыу кеүек икенсе аҙымды биреүҙе кәңәш итә.

Эште ҡалай әҙерләргә һәм уңышлы үткәрергә?

1. Дөрөҫ ваҡыт һайлағыҙ. Кеше ял иткән һәм тыныс булған көндөң өлөшөн һайлағыҙ. Күп кеше өсөн был иртән була.
2. Урынды бушатығыҙ. Бер эш, бер өҫтө, өҫтәлдә артыҡ нәмә булмаһын.
3. Һорағыҙ, бурыс тапшырмағыҙ. «Был нәмәләр менән ярҙам итә алаһыңмы?» — «Кер ҡатлау ваҡыты» тигәненән яҡшыраҡ эшләй.
4. Беренсене күрһәтегеҙ. Бер сепрәкте әкрен ҡатлағыҙ, һуңынан киләһеһен бирегеҙ. Күрһәтеү аңлатыуҙан асыҡыраҡ.
5. Бер аҙым бирегеҙ. Бер юлы күп күрһәтмә ҡыйын булырға мөмкин. Бер аҙым тамамланмайынса, киләһеһен атамағыҙ.
6. Янәшә эшләгеҙ. Бер-береһе янында шул уҡ эште эшләү күҙәтеү түгел, ә компания кеүек тойола.
7. Нәтижә түгел, эш тураһында һөйләгеҙ. «Был бик йомшаҡ» йә «Бүлмәләге ағастарҙы нисек тәртипкә килтереүҙе яратҡаның иҫеңдәме?» тигән һүҙҙәр һәр кемде һынамай, әңгәмә асҡан.

Һәләттәр үҙгәргәндә эштәрҙе ҡалай еңеләйтергә?

Һәләттәр ваҡыт үтеү менән, хатта көндән-көнгә үҙгәрә. Альцгеймер ассоциацияһы сирҙең ҡатмарлыҡ үҫеүенә ҡарап, эштәрҙе ябайыраҡ һәм ҡабатланғыраҡ итергә кәңәш итә.

Ҡарап тороу ҙа иҫәптә. Милли картлыҡ институты әйтеүенсә, кәйефле кешеләр күҙәтергә генә яратырға мөмкин, һәм был ҡатнашыуҙың бер яҡшы ысулы.

Өй эштәрен ҡалай хәүефһеҙ тотоуҙы?

Хәүефһеҙлек беренсе урында тора, айырыuса ашханала. Милли картлыҡ институтының Альцгеймер сире менән ҡарауға бәйле өй хәүефһеҙлеге тураһында кәңәштәре түбәндәгеләрҙе ала:

• Таҙартҡыс матдәләрҙе йәки ҡулланыу өсөн кер йыуыу капсулаларын йәшерегеҙ йә алып ташлағыҙ, улар конфетҡа оҡшарға мөмкин.
• Пышаҡтарҙы, ҡайсыларҙы һәм электрҡорамалдарын бикләнгән урында һаҡлағыҙ.
• Плитәгә хәүефһеҙлек төймәләре һәм автомат һүндергес ҡуйығыҙ.
• Духовка, тостер һәм ютә яҡынында «Туҡта» йә «Бик ҡайнар» тигән билдәләр ҡуйығыҙ, улар янғанды тотоп ала алмаҫ өсөн урынлашһын.
• Суыҡ һыу менән көйөүҙән һаҡланыр өсөн һыу ҡыҙҙырғысын 49°C (120°F) итеп ҡуйығыҙ.
• Ашарға ярарлыҡ булып күренеүе ихтимал булған ясалма емештәрҙе һәм аҙыҡ формалы магниттарҙы алып ташлағыҙ.

Тағы ла бер нисә практик ғәҙәт ярҙам итә:

• Плита, духовка йә ҡурҡыныс пышаҡ ҡулланғанда бүлмәнән сыҡмағыҙ.
• Ҡорорға һәм өҫтәл әҙерләргә шыма булмаған һауыттар ҡулланығыҙ.
• Шәберләгәндә йә йыуғанда иҙәнде ҡороғоҙ һәм бушлығын тотоғоҙ.
• Әгәр кеше элек ҡоралдар менән эшләгән булһа, Альцгеймер ассоциацияһы ҡурҡыныс әйберҙәрҙе остаханаһынан алып ташларға кәңәш итә, шулай итеп ағастан эш итеү кеүек хәүефһеҙ эш әле лә яраҡлы булһын.

Улар эште «дөрөҫ түгел» эшләһә, нишләргә?

Уны ҡабул итегеҙ. Өсәр бөклөп түгел, ҡатлап ҡуйылған сепрәк — әле лә ҡатланған сепрәк. Альцгеймер ассоциацияһы был хаҡта асыҡ әйтә: мөһим булған — бергә ваҡыт үткәреү һәм кешенең файҙалы булыуы, сепрәктәрҙең нисек ҡатланыуы түгел. Әгәр нимәлер ысынлап та ҡабаттан эшләнергә тейеш булһа, һуңыраҡ һәм күҙ алдында булмағанда эшләгеҙ.

Шул ваҡытта төҙәтеү һәр саҡ ҡанәғәтләндереүсе эште юғалтыуҙың иҫкәртеүенә әйләндерергә мөмкин. «Рәхмәт, бик ярҙам иттең» тигән һүҙ күп осраҡта иң дөрөҫ әйтелгән була.

Ҡасан туҡтарға?

Ҡыйынлыҡ, арыу йә ҡыҙыҡһыныу юғалыу билдәләре күренгәндә туҡтағыҙ йә эште алмаштырығыҙ. Иртә туҡтау — уңышһыҙлыҡ түгел, ә яҡшы һөҙөмтә. Һеҙ шулай ҙа эшләй аласығыҙ:

• еңелерәк аҙымға күсеү
• музыка йә кофе кеүек тыныслыҡ тойғоһо биргән нәмәгә күсеү
• һуңыраҡ йә икенсе көндө яңынан тырышыу
• бергә генә ултырыу

Әгәр кеше «юҡ» тиһә, үҙенә баҫым яһамағыҙ. Нәфис яуап биреү юлдары өсөн улар «юҡ» тигәндә нимә эшләргә битенә күҙ һалығыҙ.

Тыныс мәлгә өҫтәмә эштәр

Физик эш мөмкин булмаһа, ултырып та айырыу һәм парлау эшләрен башҡарырға мөмкин. Sort Together уйыны рәсемдәрҙе ашхана йәки баҡсаһы себәрҙәренә сиртергә мөмкинлек бирә, ә Picture Pairs — ҙур рәсемдәр менән, ваҡыт сиктәһеҙ тыныс парлау уйыны. Conversation Cards өй һәм ғаилә тураһында асыҡ һорауҙар бирә, эш бөткәс кофе эстәгәндә яраҡлы.

Көндө эштәр менән дөрөҫ тултырыу тураһында тыныс көнүҙәк режим буйынса яҙмабыҙҙы ҡарағыҙ. Этап буйынса күберәк фекерҙәр өсөн урта этаптағы эшмәкәрлектәр битенә күҙ һалығыҙ.