Аҭак кьаҿ
Амраҭашәаратә синдром (sundowning) ҳәа изышьҭоу хәылбысҭа мамзаргьы хәылбзиан ицәырҵуа, мамзаргьы иӷәӷәахо агәҭынчымра, агәҭыха, мамзаргьы ахьаа ауп. Иацхыраар ҟалоит: ииашоу амшатә рафика, аамҭа алашараҿы ахырхарҭа, амра анҭашәаанӡа аҩны ацырцырқәа ралашара, аҭынчра, насгьы амузыка, афотосахьақәа рхәаԥшра еиԥш иҟоу аҭынч усқәа. Иҿыцу ма иӷәӷәахо асимптомқәа рзы аҳақьым дицәажәатәуп.
- Амраҭашәаратә синдром — амра анҭашәо аамҭазы ицәырҵуа агәҭынчымра ауп.
- Иуадаҩу аусқәа, аӡсара, адәылҵрақәа шәшьыжьтәи аамҭахь ииага.
- Амра алашара, амшынҵатә ҩашьара, хәылбысҭа акафеин маҷханы ахархәара иацхыраар ҟалоит.
- Алашара хәылбысҭа ааигәахарц иарттәуп, ашарԥа армаҷианы, аҭынч уснагӡарақәа рахь ииастәуп.
- Аҭагылазаашьақәа ҭаҩуа шәазнеи, агәҭынчымра аналаго аҭынчра шәахьча.
- Иҿыцу асимптомқәа рзы аҳақьым дибарҭоуп: ахьаа, аинфекциа ма ахәшәқәа амзызхар ҟалоит.
Ари адаҟьаҿы (9 аҟәшақәа)
- Иарбану амраҭашәаратә синдром?
- Иарбан мзызқәоу хәылбысҭатәи агәҭынчымра иӷәӷәартә ҟало?
- Ихыхьар ҳалшозеи хәылбзиантәи аамҭа еиҳа иҭынчхарц азы?
- Ишԥаҳҟаҵар ҳалшо аҩны еиҳа иҭынчхарц азы?
- Иарбан ҭынч уснагӡарақәоу хәылбысҭа ҳҟаҵар ҳалшо?
- Агәҭынчымра аналаго сшԥаҟаҵари?
- Амзызқәа ишԥарышьҭашәаари?
- Аҳақьым иабадиарԥшаша амраҭашәара?
- Сара схаҭа хәылбзиан сшԥаҭынчхари?
Аҭаацәарақәа рацәа еиԥшу ҭагылазаашьа иакәшаҳәоит: шәшьыжьла аҭынчра ыҟоуп, аха хәылбысҭа анеилахәа, адеменциа змоу ауаҩы дгәҭынчымхоит, деилахәоит, дгәаӷьхоит. Урҭ даара аҩныҟа ицарц иҭаххар ҟалоит (аҩныҟа иҟазаргьы), ма иааигәа иргәаҟра цәырҵыр ҟалоит. Ари акәуп амраҭашәаратә синдром (sundowning) ҳәа изышьҭоу.
Ари зегьы ирхәо заҵәык аӡбара амазам, аха амш рафика, аҩны аҭагылазаашьа, насгьы хәылбзиан ишәҭо ауснагӡарақәа рыԥсахра хәылбысҭатәи аамҭа аҭынчра аҭар ҟалоит. Ари адаҟьа National Institute on Aging (NIA) реиԥш, Alzheimer’s Association реиԥш иҟоу аиҿкаарақәа рҟынтә ииашоу, медицинатәым сәветқәа еизнаргалоит. Ари медицинатә сәветӡам. Асимптомқәа иҿыцхар ма иӷәӷәахар, шәара зықәԥо ауаҩы иҳақьым дицәажәа.
Иарбану амраҭашәаратә синдром?
Амраҭашәаратә синдром — амра анҭашәо, хәылбысҭа ма хәылбзиан аамҭазы ицәырҵуа агәҭынчымра, агәаҟра, мамзаргьы ахшыҩ аилаҳәара ауп. National Institute on Aging (NIA) аҟны ишазгәарҭо ала, ауаҩы даара данааԥсо хәылбысҭатәи агәҭынчымра иазҳаит.
Иарбан мзызқәоу хәылбысҭатәи агәҭынчымра иӷәӷәартә ҟало?
Уи иахҟьар ҟалоит акыр мзызқәа. Alzheimer’s Association абарҭ амасалақәа ирҳәоит:
- амш зегьы иахҟьаны ааԥсара ӷәӷәа;
- иҿыцу ма иеилкаара уадаҩу аҭагылазаашьақәа;
- ауаҩы иҩныҵҟатәи асааҭ аԥхасра (аҽны дцәажәо, уахынла дизымцәо);
- алашара маҷра, агәҭыха зурҭо алабжьарақәа;
- егьырҭ ауаа рҟынтә астресс ма агәҭынчымра аилкаара;
- ацәара маҷханы аҭахра (ари аиҳабацәа рҿы иҟало акы ауп).
NIA убасгьы агәаҟра амзызқәа ирыԥхьаӡоит: ахьаа, адепрессиа, астресс, аԥсшьара маҷра, акәац ақәымчра, абжьы ӷәӷәақәа, ауаа рацәара, ма ахәшәқәа реибакра.
Ихыхьар ҳалшозеи хәылбзиантәи аамҭа еиҳа иҭынчхарц азы?
Иуадаҩу аусқәа шәшьыжьтәи аамҭахь ииага, хәылбысҭа аамҭа аҭынчреи аилкаареи аԥҵа. NIA реиԥш Alzheimer’s Association реиԥш иҟоу иахәҭоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит амшатә рафика иаку ахьчара. Абар амшатә график ҿырԥштәыс:
| Аамҭа | Иацхыраар ҟало |
|---|---|
| Шәшьыжьла | Аҳақьым дибара, адәылҵрақәа, аӡсара, аус хадақәа — ауаҩы ахшыҩ анаду |
| Шәшьыжь анҵәамҭа | Адәмрала, амра алашараҿы аамҭа арҭахәра, аҩашьара |
| Амшбжара | Еиҳа иду ахәылбысҭа (Alzheimer’s Association аҽны еиҳа иду афатә, хәылбзиан еиҳа имариау афатә аҭара адиҵоит) |
| Амш ахәҭа | Аԥсшьара, аха хәылбысҭа аамҭазы куцны ацәара аҟәыхра |
| Хәылбысҭа | Иҭынчу уснагӡарақәа, афатә мариа, аӡы; кофеин аҵамызт |
| Амра анҭашәаанӡа | Алашарақәа рартра, аԥенџьыр ахыбрақәа рккра |
| Хәылбзиан | Иласу афатә, аҭынч музыка, ацәаразы иҭынчу аиқәыршәара |
Ахыҵхырҭақәа рҟынтә ихадоу ахырхарҭақәа:
- Амра алашара. NIA амра алашараҿы аамҭа арҭахәра шәшьыжьла ма амшбжаразы адиҵоит.
- Есымшатә ҩашьара, аха еиҳарак акәымкәа. Есымша ауаҩы дацхыраатәуп иҽирҩашьарц, аха даара деимшаӡакәа (NIA).
- Хәылбысҭатәи арыжәтәқәа. Алкаголи кофеин зцу арыжәтәқәеи (акофе, акола) хәылбысҭа шәырмызт (NIA). Alzheimer’s Association аникотин аԥсабаргьы убас адиҵоит.
- Аҽны ацәара. Хәылбысҭа кыр аамҭа ацәара шәацәыхьча (NIA). Уахынла ацәара шәаҳауазар, аҽны ацәара армаҷиатәуп.
Амшатә рафика аиқәыршәаразы еиҳаны шәаԥхьар шәылшоит: daily routine activities.
Ишԥаҳҟаҵар ҳалшо аҩны еиҳа иҭынчхарц азы?
Ашарԥа армаҷиара, алашара артра, иеицырдыруа амаҭәақәа рыҟазаара.
- Еиҟароу, илашоу алашара. Alzheimer’s Association хәылбзиан аҩны бзианы илашатәуп ҳәа адиҵоит. Алабжьарақәа цәырҵаанӡа алашара арттәуп.
- Ашарԥа маҷра. Ателевизори арадиои рбжьы армаҷиатәуп, асасцәа рацәара хәылбысҭазы иахәҭам.
- Иеицырдыруа амаҭәақәа. NIA аҭынч музыка, афотосахьақәа, иабзиабо амаҭәақәа аҩныҟа раанкылара адиҵоит.
- Агәабзиаратә гәаҭарақәа. Alzheimer’s Association ауаҩы ихьаа, амлакра, аӡы аҭахра, ацәа ԥхасрақәа, аԥхарра гәаҭатәуп ҳәа адиҵоит.
- Шәара шәхаҭа шәҭагылазаашьа. Ауаа шәара шәстресс еилыркаауеит. NIA уадаҩра шәымазар шәхаҭа шәгәы шәырҭынч ҳәа адиҵоит.
Иарбан ҭынч уснагӡарақәоу хәылбысҭа ҳҟаҵар ҳалшо?
Иахәҭоуп иеицырдыруа, уадаҩыда иаанкылатәу уснагӡарақәа ралыхра. Alzheimer’s Association аҭынч музыка, асахьақәа рхәаԥшра, абзиабаратә фильм, адәылҵра шәалагала ҳәа адиҵоит. NIA амаҭәа аиҵарҵәара еиԥш иҟоу амариа уснагӡарақәа убас иадиҵоит.
Иҟаҵатәу хыҵхырҭақәа:
- Амаҭәа еиҵарҵәа. NIA амариа ҩныҵҟатәи усқәа рыҟаҵара адиҵоит. Асапынмаҭәақәа еиҵарҵәара мариоуп, уи ииашоу хыркәшоуп.
- Ибзиабоу амузыка шәазыӡырҩ. Иара иқәраан ибзиабаз ашәақәа, маҷк абжьы лаҟәны. Еиҳаны шәаԥхьа: music activities.
- Афотосахьақәа шәрыхәаԥш. Афотоальбом ма Photo Pairs аҟны афотоқәа ахыгҳарада рхәаԥшра аҭынч ацәажәара иацхыраар ҟалоит.
- Адәылҵра кьаҿ. Абаҳчаҿы ма аҩны аҵаҟа, амра анҭашәаанӡа.
- Афатәи аӡи шәеицыжә. Имариоу, кофеин злам арыжәтә, астол аҿы шәацәажәо.
- Марианы асахьақәа реиԥшра. Picture Pairs асахьақәа ԥхьаҟа ирбоуп, шәалагаларгьы шәаанкыларгьы мариоуп.
- Аԥшшәиҭара. Coloring аекран аҿы ма каӷьыла, хыркәшарада.
- Ахәаԥшреи ацәажәареи. Conversation Cards асахьеи ацәажәаратә фырхеи аҭоит. Асахьа ахәаԥшра мацарагьы иазыхоит.
- Аҭынч аԥсыҭагалара. Calm Breathing — шәара шәхаҭа шәхылаԥшуа аԥсыҭагалара ауп.
- Анапыла аусқәа. Аӷәақәа реимдара, акомпылқәа реиқәыршәара, имариау амаҭәақәа рыҟазаара. Еиҳаны шәаԥхьа: sensory activities.
Хәылбысҭа аамҭазы иҿыцу ахәмаррақәеи, даара ауадаҩрақәеи шәацәыхьча. Урҭ шәшьыжьла шәымнаҵа.
Агәҭынчымра аналаго сшԥаҟаҵари?
Шәгәы шәырҭынч, ауаҩы деиқәыршәа, шәазааигәаха. NIA аҭынч ацәажәара, аиҿагыларақәа рацәыхьчара, шәгәы ишҭынчу аарԥшра, анапы алакьра адиҵоит. Анаҩс егьырҭ уснагӡарақәа шәрылала: афатә, аӡы, амузыка ма адәылҵра.
Alzheimer’s Association «Уара ара уҭынчуп», «Сара уи сгәы иалсит» еиԥш иҟоу ажәақәа раҳәара адиҵоит. Ауаҩы имчла дизымкналан, даара шәазааигәамызт, шәиҿагыламызт.
Ауаҩы дагьежьыр, NIA шәара шәхаҭа шәҭынчра шәахьча, даангылаанӡа шәазааигәамызт ҳәа адиҵоит. Уадаҩра ӷәӷәа цәырҵзар, 112 шәаси, ари адеменциа змоу ауаҩы шиакәу шәрылаҳәа.
Ҳара ҳҭоурыхқәа communication насгьы what to do when they say no еиҳа иҭынчу ажәақәа шәырҭоит.
Амзызқәа ишԥарышьҭашәаари?
Шәыцыԥхьаӡара шәҭаҩ есымша 1-2 мчыбжь. Alzheimer’s Association амраҭашәара ҟалаанӡа иҟалаз аамҭақәа рыҭаҩра адиҵоит. Аамҭа, афатә, асасцәа, ашарԥа, алашара шәҭаҩ. Ари ажурнал аҳақьым дишәырба. NIA убас ишазгәарҭо ала, ауаҩы иҟазшьа аԥсахрақәа рыҭаҩра аҳақьымцәа ирыцхыраауеит.
Аҳақьым иабадиарԥшаша амраҭашәара?
Шәара зықәԥо ауаҩы иҳақьым дицәажәа агәҭынчымра иҿыцхар, ма иӷәӷәахар. NIA ишазгәарҭо ала, аҟазшьа ианеилахәа, аинфекциа ма ахәшә ҿыцқәа рышьҭахь, аҳақьым иааигәа ддырбатәуп.
Аҳақьым диазҵаа хәылбзиан уадаҩра зурҭо амасалақәа рзы. Alzheimer’s Association аинфекциақәа, ацәара аԥхасрақәа ргәаҭара адиҵоит. NIA ахьаа, акәац ақәымчра, ахәшәқәа реибакра амзызхар ҟалоит ҳәа иҳәоит.
Alzheimer’s Association ишазгәарҭо ала, адеменциа змоу ауаа рзы ахәшәтәыда методқәа еиҳа иалххоит, ахәшәқәа аҳақьым инапаҵаҟа мацара иҟалар ҟалоит. Аҳақьым иабжьгарада ахәшәқәа шәымԥсахлан.
Сара схаҭа хәылбзиан сшԥаҭынчхари?
Хәылбысҭатәи аамҭа зыхьчара напы иану ауаа рзы еиҳа иуадаҩу аамҭоуп. Шәылшозар, аҭаацәара иалоу ауаҩы ма аҩыза дишәҳәа хәылбысҭа сааҭк шәыцынхарц. Ҳара ҳсаит caregiver self-care шәхаҭа шәҭынчра ахьчаразы адиҵақәа амоуп.
Еицырзеиԥшу азҵаарақәа
Амраҭашәаратә синдром амш шаҟа аамҭазы ицәырҵуазеи?
Уи еиҳарак хәылбысҭа, амра анҭашәо иалагоит ма иӷәӷәахоит. Ауаа зегьы реиԥшӡам, убри аҟынтә шәыцыԥхьаӡара ҭашәҩуа иаԥхьаӡар шәылшоит.
Иарбан уснагӡарақәоу амраҭашәараан иацхыраауа?
Хәылбысҭазы иҭынчу, иеицырдыруа усқәа еиӷьуп: аҭынч музыка, асахьақәа рхәаԥшра, абзиабаратә фильм, амаҭәа аиҵарҵәара, адәылҵра, ма афатә цыргәабара. Иҿыцу уснагӡарақәа шәшьыжьтәи аамҭазы еиӷьуп.
Агәҭынчымра агәабзиара иадҳәалозар ҟалома?
Агәабзиаратә уадаҩрақәа (ахьаа, аинфекциақәа, ахәшәқәа рҿиарақәа) уи еиҳа иӷәӷәархар ҟалоит. Агәҭынчымра цәырҵзар, аҳақьым дицәажәа.
Амраҭашәара иаҿагыло ахәшәқәа рзы аҳақьым сразҵаартә иҟоума?
Уи аҳақьым иҟны иӡбатәу закәоуп. Ахәшәқәа раԥхьа ахәшәтәыда методқәа раԥхьа иршьоит. Ари адаҟьа ахәшәтәыратә сәветқәа амазам.
Ахыҵхырҭақәа
Ҳара ари адаҟьа зықәгәыӷуа аиҿкаарақәеи аҭҵаарақәеи рахь ҳрыдҳәалоит. Адаҟьа анырҿыцыз зегьы гәаҭан.
- Coping With Agitation, Aggression, and Sundowning in Alzheimer's Disease · National Institute on Aging
- Sleep Issues and Sundowning · Alzheimer's Association
- Anxiety and Agitation · Alzheimer's Association
- Alzheimer's Caregiving: Managing Personality and Behavior Changes · National Institute on Aging