Ìtọ́jú Ara Ẹni Olùtọ́jú: Ìsinmi, Ìtìlẹ́yìn àti Àwọn Àmì Àárẹ̀ Ìtọ́jú

Bí ẹ bá ń tọ́jú ẹni tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia, ó ṣeé ṣe kí ẹ máa ka èyí ní ọ̀sán pẹ́, ní àárẹ̀, pẹ̀lú àtòjọ àwọn nǹkan tí ẹ kò tíì ṣe. Ìyẹn jẹ́ déédéé. Títọ́jú ara yín kì í ṣe ọlá tàbí èrè lẹ́yìn parí ohun gbogbo. Ó jẹ́ ohun tí ó jẹ́ kí ẹ lè tẹ̀síwájú.

Ojú-ìwé yìí bo àwọn àmì ìkìlọ̀ àárẹ̀ ìtọ́jú, bí a ṣe ń rí ìsinmi gidi, ibi tí a ti lè rí ìtìlẹ́yìn, àti àwọn ìlà ìrànlọ́wọ́ ọ̀fẹ́ tí ẹ lè pè lónìí. Àwọn àpẹẹrẹ ìlà ìrànlọ́wọ́ àti iṣẹ́ nínú rẹ̀ wá láti US; ẹ wá àwọn tí ó dọ́gba ní orílẹ̀-èdè yín.

Kí ni àwọn àmì àárẹ̀ olùtọ́jú?

Àárẹ̀ ìtọ́jú sábà máa ń yọ́ wọlé díẹ̀díẹ̀, nítorí náà ó ṣèrànwọ́ láti mọ àwọn àmì ìkìlọ̀ ti ara yín. National Institute on Aging (NIA) ṣe àtòjọ àwọn àmì ìdààmú olùtọ́jú, pẹ̀lú:

• nímọ̀lára àárẹ̀, pé ó pọ̀ jù fún yín tàbí àníyàn;
• bínú tàbí kí ẹ di aláìnísùúrù kíákíá;
• nímọ̀lára ìdánìkanwà tàbí ìyapa kúrò lọ́dọ̀ àwọn ẹlòmíràn;
• ìṣòro oorun, tàbí àìsùn tó;
• nímọ̀lára ìbànújẹ́ tàbí àìnírètí, tàbí pípàdánù ìfẹ́ nínú àwọn nǹkan tí ẹ máa ń gbádùn;
• orí fífọ́, ìrora tàbí àwọn ìṣòro ara míràn lọ́pọ̀ ìgbà;
• kò sí àkókò láti ṣe eré ìdárayá tàbí láti se oúnjẹ ìlera fún ara yín;
• fífò wíwẹ̀ tàbí ìtọ́jú ara ẹni míràn;
• ìlò ọtí tàbí oògùn lọ́nà tí kò tọ́, pẹ̀lú àwọn oògùn tí a kọ lọ́wọ́.

Alzheimer’s Association fi àwọn àmì bíi kíkọ àìsàn náà sílẹ̀, ìbínú sí ẹni náà (“ó kàn ń ṣe agídí ni”), àníyàn nípa ọjọ́ iwájú, ìṣòro pípọkàn pọ̀, àti àwọn ìṣòro ìlera tí ó ń kó ìnira bá ẹni kún un. Ó gbà yín nímọ̀ràn láti bá dókítà yín sọ̀rọ̀ bí ẹ bá ní àwọn àmì bíi wọ̀nyí déédéé.

Ìmọ̀ràn NIA ni pé kí ẹ má dúró títí ẹ ó fi dé ibi tí ẹ ti bò yín mọ́lẹ̀ pátápátá. Ẹ ṣàkíyèsí àwọn àmì yín ní kùtùkùtù kí ẹ sì ṣe ohun kan nípa wọn.

Kí ni mo lè ṣe lónìí, ní ìṣẹ́jú márùn-ún?

Àwọn ìsinmi kékeré ṣe pàtàkì. Kò sí èyí tí ó ń ṣe ìwòsàn àárẹ̀ ìtọ́jú, ṣùgbọ́n wọ́n lè gbé yín la ọ̀sán tí ó le kọjá.

• Ẹ jáde síta. Ẹ jókòó níwájú ilé tàbí kí ẹ rìn dé ẹnu ọ̀nà nígbà tí ẹni náà bá dájú tí ó sì balẹ̀.
• Ẹ mí díẹ̀díẹ̀. Mímí jíjìn díẹ̀ kí ẹ tó dáhùn ìbéèrè líle. Ẹ tún lè pín ìdúró Calm Breathing pẹ̀lú ẹni tí ẹ ń tọ́jú.
• Ẹ mu omi díẹ̀, kí ẹ sì jẹ nǹkan. Ó rọrùn láti gbàgbé oúnjẹ ti ara yín.
• Ẹ fi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́ (text) sí ọ̀rẹ́ kan. Kì í ṣe láti béèrè ohunkóhun, ṣùgbọ́n láti ní ìsopọ̀ nìkan.
• Ẹ sọ ohun rere fún ara yín. Ìtọ́sọ́nà NIA lórí títọ́jú ara yín dábàá àwọn gbólóhùn bíi “Mo ń ṣe ohun tí mo lè ṣe tó dára jù,” “Èmi kò pé, ìyẹn sì dára,” àti “Èmi yóò gbádùn àwọn àkókò tí a lè wà papọ̀ ní àlàáfíà.”

Kí ni ìtọ́jú ìsinmi (respite care), báwo sì ni mo ṣe lè rí i?

Ìtọ́jú ìsinmi jẹ́ ìtọ́jú àkókò kúkúrú fún ẹni tí ẹ ń tọ́jú, kí ẹ lè sinmi. Ojú-ìwé NIA lórí ìtọ́jú ìsinmi ṣàlàyé pé ó lè gba láti wákàtí díẹ̀ dé ọ̀sẹ̀ díẹ̀, ó sì lè wáyé ní ilé, ní ibi ìtọ́jú ìlera tàbí ní ibi ìtọ́jú ọ̀sán fún àgbàlagbà.

Alzheimer’s Association ṣàpèjúwe àwọn irú tí ó wọ́pọ̀:

Ta ni ń sanwó? Gẹ́gẹ́ bí NIA ti sọ, ìsinmi láti ọwọ́ ẹbí, àwọn ọ̀rẹ́ tàbí àwọn tí ó yọ̀ǹda ara wọn lè má ná ohunkóhun. Àwọn iṣẹ́ ọ̀jọ̀gbọ́n ń gba owó fún wákàtí tàbí ọjọ́. Ní US, fún ẹni tí ó ń gba ìtọ́jú hospice, Medicare ń bo ọ̀pọ̀ owó ìsinmi tí ó tó ọjọ́ márùn-ún tí ó tẹ̀lé ara wọn ní ilé ìwòsàn tàbí ilé ìtọ́jú nọ́ọ̀sì tí ó mọṣẹ́. Medicaid lè ṣèrànwọ́. Ọ̀pọ̀ ìdáàbòbò ìlera aládàáni kì í bo ìsinmi, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn ètò ìdáàbòbò ìtọ́jú ìgbà pípẹ́ kan ń bo. Ní orílẹ̀-èdè míràn, ẹ béèrè lọ́wọ́ dókítà yín tàbí iṣẹ́ ìtọ́jú àgbàlagbà ní agbègbè yín.

Ìmọ̀ràn: Alzheimer’s Association dábàá gbígbìyànjú àwọn olùpèsè ìsinmi ní ipò tí kì í ṣe pàjáwìrì, kí wọ́n lè ṣetán bí ẹ bá nílò ìrànlọ́wọ́ lójijì.

Níbo ni mo ti lè rí ìrànlọ́wọ́ nítòsí mi?

Ẹ bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìlà ìrànlọ́wọ́ dementia ní orílẹ̀-èdè yín, dókítà yín tàbí iṣẹ́ ìtọ́jú àgbàlagbà ní agbègbè yín. Àwọn iṣẹ́ ọ̀fẹ́ US wọ̀nyí jẹ́ àpẹẹrẹ ohun tí ó lè wà, ẹ lè lò wọ́n bí ẹ bá ń gbé ní US.

• Alzheimer’s Association 24/7 Helpline (US). Ìlà ìrànlọ́wọ́ náà jẹ́ ọ̀fẹ́ àti àṣírí, àwọn òṣìṣẹ́ ń gbé e ní gbogbo ìgbà ní ọjọ́ kọ̀ọ̀kan ọdún, pẹ̀lú ìrànlọ́wọ́ ní ju èdè 200 lọ nípasẹ̀ àwọn òṣìṣẹ́ tí wọ́n gbọ́ èdè méjì tàbí àwọn atúmọ̀ èdè. Ẹ lè sọ̀rọ̀ nípa àwọn àyípadà ìwà, ìdààmú olùtọ́jú, àwọn àṣàyàn ìsinmi, àwọn ètò àdúgbò àti síwájú sí i, kí ẹ sì béèrè fún ìfọ̀rọ̀wérọ̀ gígùn pẹ̀lú onímọ̀ràn ìtọ́jú. Àwọn òṣìṣẹ́ kì í fúnni ní ìmọ̀ràn ìṣègùn.
• Eldercare Locator (US). Eldercare Locator, iṣẹ́ gbogbo ènìyàn ti Administration for Community Living, so yín mọ́ àwọn iṣẹ́ fún àwọn àgbàlagbà àti ẹbí wọn. Ẹ lè pe, fi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́, bá wọn sọ̀rọ̀ lórí íńtánẹ́ẹ̀tì tàbí fi ìméèlì ránṣẹ́ sí àwọn òṣìṣẹ́ tí a ti kọ́, tàbí kí ẹ wá nípa ibi. Ó lè tọ́ka yín sí Area Agency on Aging àdúgbò yín.
• ARCH National Respite Locator Service (US). Ohun èlò wíwá ìsinmi ARCH ń ràn yín lọ́wọ́ láti rí àwọn olùpèsè ìsinmi ní ìpínlẹ̀, ó sì dábàá kíkàn sí State Respite Coalition tàbí ètò Lifespan Respite yín ná bí ìpínlẹ̀ yín bá ní ọ̀kan. ARCH sọ pé kò ṣàyẹ̀wò àwọn olùpèsè, nítorí náà ẹ yẹ ìrírí àti ìtàn wọn wò fúnra yín.

Báwo ni mo ṣe lè rí ẹgbẹ́ ìtìlẹ́yìn?

Ẹ béèrè lọ́wọ́ ìlà ìrànlọ́wọ́ tàbí kí ẹ wá lórí íńtánẹ́ẹ̀tì fún àwọn ẹgbẹ́ nítòsí yín. Alzheimer’s Association ń ṣe àwọn ẹgbẹ́ ìtìlẹ́yìn fún àwọn olùtọ́jú àti àwọn tí ó ń gbé pẹ̀lú dementia, lójúkojú àti lórí íńtánẹ́ẹ̀tì, tí àwọn olùdarí tí a ti kọ́ ń darí. Ọ̀pọ̀ ibi tún ń pèsè àwọn ẹgbẹ́ pàtàkì, fún àpẹẹrẹ fún àwọn olùtọ́jú àgbàlagbà tàbí fún àwọn tí ó ní Alzheimer ìbẹ̀rẹ̀ ọjọ́ orí tàbí ìpele àkọ́kọ́. Ó tún ń gbàlejò ALZConnected, àwùjọ ọ̀fẹ́ lórí íńtánẹ́ẹ̀tì níbi tí àwọn olùtọ́jú ti ń pín ìmọ̀ràn.

Àwọn ẹgbẹ́ ìtìlẹ́yìn lè jẹ́ ibi láti sọ ohun tí ó wà lọ́kàn láìsí ìdájọ́, láti rí àwọn ìmọ̀ràn tí ó wúlò láti ọ̀dọ̀ àwọn tí wọ́n ti wà níbẹ̀, àti láti nímọ̀lára pé ẹ kò dá nìkan wà. Bí ẹgbẹ́ àkọ́kọ́ kò bá bá yín mu, ẹ gbìyànjú òmíràn.

Báwo ni mo ṣe lè béèrè ìrànlọ́wọ́ lọ́wọ́ ẹbí àti àwọn ọ̀rẹ́?

Ẹ jẹ́ pàtó. Ọ̀pọ̀ ènìyàn fẹ́ ṣèrànwọ́ ṣùgbọ́n wọn kò mọ ohun tí wọn ó fún yín. NIA dábàá:

• Ẹ ní àtòjọ àwọn iṣẹ́ tí àwọn ẹlòmíràn lè gbà, kí ẹ sì jẹ́ kí àwọn ènìyàn yàn.
• Ẹ bẹ̀rẹ̀ kékeré bí bíbéèrè bá ṣòro.
• Ẹ so iṣẹ́ náà mọ́ ẹni náà. Ìbátan tí ó fẹ́ràn oúnjẹ sísè ń mú oúnjẹ alẹ́ wá ní Ọjọ́bọ̀. Aládùúgbò tí ó mọ fọ́ọ̀mù ń ran yín lọ́wọ́ pẹ̀lú ìwé.
• Ẹ fi ọ̀rọ̀ tàbí ìméèlì ránṣẹ́ bí bíbéèrè lójúkojú kò bá tù yín lára.
• Ẹ ṣe ìdánrawò ìdáhùn fún ìgbà tí ẹnìkan bá fúnni ní ìrànlọ́wọ́: “Ẹ ṣeun fún bíbéèrè. Èyí ni ohun tí ẹ lè ṣe.”
• Ẹ retí àwọn “rárá” díẹ̀ kí ẹ sì gbìyànjú láti má ṣe mú wọn ní tara ẹni.

Àwọn èrò míràn: ẹ bẹ ẹnìkan láti jókòó pẹ̀lú ẹni náà fún ọ̀sán kan lọ́sẹ̀, láti mú un lọ sí ìrìn jáde kúkúrú, tàbí láti bẹ̀ ẹ́ wò kí ẹ sì ṣe eré papọ̀. Ìtọ́sọ́nà wa lórí ṣíṣe eré papọ̀ rọrùn láti pín pẹ̀lú àwọn olùbẹ̀wò.

Kí ni bí nǹkan bá ṣẹlẹ̀ sí mi?

Ẹ ṣe ètò ìrànwọ́ àfidípò rírọrùn báyìí. NIA dábàá pípinnu pẹ̀lú ẹbí tàbí àwọn ọ̀rẹ́ tímọ́tímọ́ ẹni tí yóò wọlé, àti níní ìwé àkọsílẹ̀ pẹ̀lú àwọn nọ́ńbà pàjáwìrì, àwọn oògùn, àwọn ìmọ̀ràn ìwà tí ó ń ṣiṣẹ́, àti àwọn ìgbòkègbodò tí wọ́n fẹ́ràn. Alzheimer’s Association tún dábàá pípa àwọn olùkànsí ìṣègùn ẹni náà àti àtòjọ oògùn tí ó wà ní àkókò mọ́ níbi tí ó rọrùn láti rí.

Ìgbà wo ni ó yẹ kí n wá ìrànlọ́wọ́ ọ̀jọ̀gbọ́n tàbí kíákíá?

Ẹ bá dókítà yín sọ̀rọ̀ bí àwọn àmì ìdààmú bá ń ṣẹlẹ̀ déédéé, bí ẹ bá nímọ̀lára ìbànújẹ́ ńlá, tàbí bí ẹ bá ń ṣòro láti kojú. Ẹ sọ fún dókítà yín pé olùtọ́jú ni yín. NIA sọ pé àwọn olùgbaninímọ̀ràn àti àwọn òṣìṣẹ́ àwùjọ lè ṣèrànwọ́ pẹ̀lú àwọn ìmọ̀lára líle àti ìṣètò, àti pé ìdáàbòbò ìlera ìjọba àti àwọn ìdáàbòbò aládàáni kan lè bo díẹ̀ nínú owó ìlera ọpọlọ.

Bí ẹ bá nímọ̀lára pé ẹ wà nínú ìṣòro líle tàbí tí ẹ ní èrò láti pa ara yín lára, ẹ pe ìlà ìrànlọ́wọ́ fún ìdààmú ní orílẹ̀-èdè yín. Ní US, ẹ lè pe tàbí fi ọ̀rọ̀ ránṣẹ́ sí 988 Suicide & Crisis Lifeline, ọ̀fẹ́ tí ó sì wà ní gbogbo ìgbà. Bí ẹnikẹ́ni bá wà nínú ewu lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín.

Ṣé àwọn ìgbòkègbodò àjọpín lè fún mi ní ìsinmi pẹ̀lú?

Nígbà míràn. Ìgbòkègbodò tí ó tuni lára tí ẹ gbádùn papọ̀ lè jẹ́ apá tí ó rọ̀ jù ọjọ́ náà fún yín àti fún ẹni tí ẹ ń tọ́jú: gbígbọ́ àwọn orin àtijọ́, wíwo àwọn fọ́tò, tàbí eré bíi Conversation Cards tí kò nílò ìdáhùn tí ó tọ́. Bí ẹni náà bá gbádùn ẹlẹgbẹ́, ìjókòó ẹgbẹ́ pẹ̀lú Picture Bingo ní ibùdó àgbàlagbà tàbí ètò ọ̀sán fún àgbàlagbà lè fún yín ní wákàtí kan ti ìsinmi. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò fún àwọn ẹgbẹ́ ilé ìtọ́jú fún àwọn èrò.