Àìsinmi Ìrọ̀lẹ́ (Sundowning): Ìgbòkègbodò Parọ́rọ́ fún Ìrọ̀lẹ́

Ọ̀pọ̀ ẹbí ń kíyèsí àpẹẹrẹ kan náà: àwọn òwúrọ̀ máa ń balẹ̀ ní ìwọ̀n, ṣùgbọ́n bí ọ̀sán ṣe ń lọ, ẹni tí ó ní dementia máa ń di aláìsinmi, ìbẹ̀rù, ìdàrúdàpọ̀ tàbí ìbínú. Ó lè máa rìn sókè sódò, bèèrè láti “lọ sílé” kódà nígbà tí ó wà nílé, tàbí kí ó bínú ní rọrùn. Èyí ni a sábà máa ń pè ní àìsinmi ìrọ̀lẹ́ (sundowning).

Kò sí ọ̀nà kan ṣoṣo láti yanjú rẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn àyípadà sí ìlù ọjọ́, yàrá àti irú àwọn ìgbòkègbodò tí ẹ fúnni lè mú àwọn ìrọ̀lẹ́ parọ́rọ́. Ojú-ìwé yìí kó àwọn èrò gidi, tí kì í ṣe ti ìṣègùn, jọ láti National Institute on Aging àti Alzheimer’s Association. Kì í ṣe ìmọ̀ràn ìṣègùn. Bí àwọn àmì bá jẹ́ tuntun, òjijì tàbí tí ń burú sí i, ẹ bá dókítà ẹni náà sọ̀rọ̀.

Kí ni àìsinmi ìrọ̀lẹ́ (sundowning)?

Àìsinmi ìrọ̀lẹ́ jẹ́ àìsinmi, ìdààmú, ìbínú tàbí ìdàrúdàpọ̀ tí ó bẹ̀rẹ̀ tàbí tí ó burú sí i bí ìmọ́lẹ̀ ọjọ́ ṣe ń dínkù, ní ìrọ̀lẹ́ tàbí ìbẹ̀rẹ̀ alẹ́. National Institute on Aging (NIA) sọ pé àárẹ̀ jù lè mú àìsinmi ìrọ̀lẹ́ pọ̀ sí i.

Kí ni ó lè mú àìsinmi ìrọ̀lẹ́ burú sí i?

Àwọn nǹkan púpọ̀ lè kópa, nígbà púpọ̀ papọ̀. Alzheimer’s Association ṣe àtòjọ àwọn ohun bíi:

• àárẹ̀ lẹ́yìn ọjọ́ kíkún;
• àyíká tuntun tàbí tí ó ń dàrú;
• “aago ara inú” tí ó ti jáde kúrò ní ìṣọ̀kan, tí ó ń jẹ́ kí ẹni náà máa sùn ní ọ̀sán tí ó sì máa wà lójúfò ní òru;
• ìmọ́lẹ̀ kékeré àti òjìji, tí ó lè dàrú;
• gbígbà ìdààmú tàbí ìbínú àwọn ènìyàn tí ó yí wọn ká;
• nílò oorun díẹ̀, èyí tí ó wọ́pọ̀ láàrín àwọn àgbàlagbà.

NIA fi àwọn ohun tí ń fa ìdààmú ní gbogbogbò kún un, pẹ̀lú ìrora, ìsoríkọ́ tàbí ìdààmú, ìsinmi tí kò tó, àìrí ìgbẹ́ dáadáa, ariwo jù tàbí ènìyàn púpọ̀ jù, àti àwọn oògùn kan tàbí ìbáṣepọ̀ láàrín àwọn oògùn.

Báwo ni mo ṣe lè ṣètò ọjọ́ láti mú àwọn alẹ́ parọ́rọ́?

Ẹ sún àwọn ohun tí ó wúwo sí ìṣáájú, kí ẹ sì jẹ́ kí ìrọ̀lẹ́ jẹ́ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ àti èyí tí a lè sọ tẹ́lẹ̀. Àti NIA àti Alzheimer’s Association gba ètò déédéé nímọ̀ràn. Àpẹẹrẹ ọjọ́ kan, láti ṣe bá tiyín mu:

Àwọn kókó pàtó díẹ̀ láti inú àwọn orísun:

• Ìmọ́lẹ̀ ọ̀sán. NIA dámọ̀ràn ṣíṣètò àkókò ní ìta tàbí lẹ́gbẹ̀ẹ́ fèrèsé fún ìmọ́lẹ̀ òòrùn lójoojúmọ́.
• Ìṣíkiri ojoojúmọ́, ṣùgbọ́n kì í ṣe púpọ̀ jù. Ẹ gbìyànjú láti máa ṣe ìgbòkègbodò ara lójoojúmọ́ láìṣètò ìgbòkègbodò púpọ̀ jù, NIA sọ.
• Àwọn ohun mímu ìrọ̀lẹ́. Ẹ yẹra fún ọtí àti àwọn ohun mímu tí ó ní kọfí, bíi kọfí tàbí kóólá, ní ìrọ̀lẹ́ (NIA). Alzheimer’s Association tún dárúkọ nicotine (tí ó wà nínú sìgá).
• Oorun ọ̀sán. Ẹ má jẹ́ kí oorun gígùn àti dídúró lórí oorun wáyé ní ìrọ̀lẹ́ (NIA). Alzheimer’s Association dámọ̀ràn dídín oorun ọ̀sán kù bí oorun òru bá jẹ́ ìṣòro.

Fún ìsọfúnni sí i lórí kíkọ́ ọjọ́ tí ó dúró, ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò ètò ojoojúmọ́.

Báwo ni mo ṣe lè mú ilé parọ́rọ́ ní ìrọ̀lẹ́?

Ẹ dín ariwo kù, ẹ fi ìmọ́lẹ̀ kún un, kí ẹ sì pa àwọn nǹkan tí ó mọ̀ mọ́ sún mọ́ ara.

• Ìmọ́lẹ̀ tí ó mọ́lẹ̀, tí ó dọ́gba. Alzheimer’s Association gbani nímọ̀ràn láti jẹ́ kí ilé mọ́lẹ̀ dáadáa ní alẹ́. Ẹ tan iná ibẹ̀ kí òjìji tó farahàn.
• Ariwo díẹ̀. Ẹ pa tàbí dín tẹlifíṣọ̀n àti rédíò kù, kí ẹ sì dín àwọn àlejò tàbí àwọn iṣẹ́ ilé tí ó kún jù kù ní àkókò yìí. Alzheimer’s Association dámọ̀ràn dídín ìmúnilórí alẹ́ kù bíi tẹlifíṣọ̀n, iṣẹ́ ilé àti orin ariwo.
• Àwọn ìtùnú tí ó mọ̀. NIA dámọ̀ràn orin ìtùnú àti pípa àwọn nǹkan àti fọ́tò tí ó fẹ́ràn mọ́ yí ilé ká.
• Àyẹ̀wò ìtùnú. Alzheimer’s Association gbani nímọ̀ràn láti ṣàyẹ̀wò ìrora, ebi, òùngbẹ, àìrí ìgbẹ́ dáadáa, àpòòtọ̀ tí ó kún, àárẹ̀, àwọn àkóràn àti ìbínú awọ ara, àti jíjẹ́ kí yàrá wà ní ooru tí ó tura.
• Ìmọ̀lára yín. Àwọn ènìyàn ń gbà ìdààmú. NIA dámọ̀ràn dídín ara yín lọ́ra àti gbígbìyànjú láti sinmi bí àwọn àníyàn tiyín bá lè máa fi kún ìdààmú náà.

Àwọn ìgbòkègbodò parọ́rọ́ wo ni a lè ṣe ní ìrọ̀lẹ́?

Ẹ yan àwọn ìgbòkègbodò tí ó mọ̀, tí kò yára, tí ó sì rọrùn láti dúró. Alzheimer’s Association dámọ̀ràn àwọn ìgbòkègbodò ìtùnú bíi orin parọ́rọ́, fọ́tò tàbí fíìmù tí ó fẹ́ràn, àti ìrìn papọ̀ láti mú àìsinmi rọ̀. NIA dámọ̀ràn oúnjẹ kékeré tàbí ohun mímu, ètò tẹlifíṣọ̀n tí ó fẹ́ràn, orin, ìrìn, kíkàwé, tàbí iṣẹ́ ilé rírọrùn bíi kíká aṣọ.

Àwọn èrò láti gbìyànjú:

1. Ẹ jọ ká aṣọ. NIA dámọ̀ràn irú iṣẹ́ ilé rírọrùn yìí. Àwọn táwẹ́ẹ̀lì rọrùn láti dì mú, iṣẹ́ náà sì ní òpin kedere.
2. Ẹ gbé orin tí ó fẹ́ràn. Àwọn orin tí ó mọ̀ láti ìgbà èwe rẹ̀, ní ìró kékeré. Kíkọ orin jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́ pẹ̀lú wọn ṣe pàtàkì. Àwọn èrò sí i wà nínú àwọn ìgbòkègbodò orin.
3. Ẹ wo àwọn fọ́tò. Ìwé fọ́tò, tàbí àwọn àwòrán ẹbí díẹ̀ nínú Àwọn méjì-méjì fọ́tò pẹ̀lú àwọn àwòrán tí a fi sílẹ̀ ní ojú, lè yọrí sí ìjíròrò parọ́rọ́.
4. Ẹ ṣe ìrìn kúkúrú. Ní àyíká ọgbà, ní àdúgbò tàbí nínú ọ̀nà àbáwọlé ilé, kí ó tó ṣú.
5. Ẹ pín oúnjẹ kékeré àti ohun mímu. Nǹkan rírọrùn, gbígbóná, tí kò ní kọfí, ní orí tábìlì papọ̀.
6. Ìbára-mu jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́. Àwọn méjì-méjì àwòrán pẹ̀lú àwọn àwòrán mẹ́rin tí ó wà ní ojú rọrùn láti bẹ̀rẹ̀ àti láti dúró.
7. Àwọ̀ kíkùn. Àwọn ojú-ìwé àwọ̀ kíkùn lórí ojú ìbòjú tàbí ojú ìwé tí a tẹ̀, láìsí ète láti parí.
8. Wíwò àti sísọ̀rọ̀. Àwọn káàdì ìjíròrò ń fún yín ní àwòrán àti ìpè ṣíṣí. Kíkàn wò tó.
9. Ìdúró mímí. Ìdúró mímí parọ́rọ́ jẹ́ ìdúró lọ́ra, dídákẹ́ tí ẹ bẹ̀rẹ̀ tí ẹ sì dáwọ́ dúró fúnra yín.
10. Àwọn iṣẹ́ ọwọ́. Yíyan bọ́tìnì tàbí ibọsẹ̀ sọ́tọ̀, dídán ibora rírọ̀, tàbí dídì nǹkan tí ó mọ̀ mú. Ẹ wo àwọn ìgbòkègbodò fún ìmọ̀lára ara.

Ẹ yẹra fún àwọn eré tuntun, ìrìn jáde tí ó kún jù àti ohunkóhun tí ó ń béèrè ìrántí tàbí ìfọkànsí púpọ̀ ní ìrọ̀lẹ́. Ẹ fi wọ́n sílẹ̀ fún òwúrọ̀.

Kí ni kí n ṣe nígbà tí àìsinmi bá bẹ̀rẹ̀?

Ẹ dákẹ́ jẹ́ẹ́, ẹ ṣe ìtùnú, kí ẹ sì darí ọkàn rẹ̀ lọ jẹ́ẹ́jẹ́ẹ́. NIA dámọ̀ràn sísọ̀rọ̀ ní pẹ̀lẹ́, gbígbọ́ àwọn àníyàn ẹni náà, yíyẹra fún àríyànjiyàn, ṣíṣe ìdánilójú pé ó wà ní ààbò, àti lílo ìfọwọ́kàn pẹ̀lẹ́ bí ó bá ṣe ìrànlọ́wọ́. Lẹ́yìn náà ẹ gbìyànjú ohun láti darí ọkàn rẹ̀: oúnjẹ kékeré, ohun mímu, orin tàbí ìrìn.

Alzheimer’s Association dámọ̀ràn àwọn gbólóhùn bíi “Ẹ wà ní ààbò níbí” àti “Ó dùn mí pé inú yín bàjẹ́”, ó sì gbani nímọ̀ràn láti fi ìmọ́lẹ̀ kún un, láti dín ara yín lọ́ra àti láti dín ìmúnilórí kù. Ẹ má ṣe há ẹni náà mọ́ igun, ẹ má ṣe kó ènìyàn yí i ká, ẹ má sì dì í mú tàbí jiyàn pẹ̀lú rẹ̀.

Bí ẹni náà bá bẹ̀rẹ̀ sí í kọlu àwọn ẹlòmíràn tàbí fi ìwà ipá hàn, NIA gbani nímọ̀ràn láti dúró ní ibi jíjìnnà tí ó wà ní ààbò títí ìwà náà yóò fi dúró. Ní pàjáwìrì, ẹ pe nọ́ńbà pàjáwìrì ní agbègbè yín, kí ẹ sì ṣàlàyé pé ẹni náà ní dementia.

Àwọn ìtọ́sọ́nà wa lórí ìbánisọ̀rọ̀ àti ohun tí ẹ lè ṣe nígbà tí wọ́n bá sọ pé rárá ní àwọn ọ̀rọ̀ ìtùnú sí i.

Báwo ni mo ṣe lè rí àwọn ohun tí ń mú un wá?

Ẹ kọ àkọsílẹ̀ kúkúrú fún ọ̀sẹ̀ kan tàbí méjì. Alzheimer’s Association gbani nímọ̀ràn láti tọpa ohun tí ó ṣẹlẹ̀ ṣáájú àwọn ìgbà àìsinmi ìrọ̀lẹ́ láti mọ àwọn ohun tí ń mú un wá. Ẹ kọ àkókò tí àìsinmi bẹ̀rẹ̀, ohun tí ó ṣẹlẹ̀ ní wákàtí tí ó ṣáájú, oorun, oúnjẹ àti ohun mímu, àwọn àlejò, ariwo àti ìmọ́lẹ̀. Ẹ mú àkọsílẹ̀ náà lọ sọ́dọ̀ dókítà. NIA sọ pé títọpa àwọn àyípadà ìwà lè ran àwọn olùtọ́jú àti àwọn olùpèsè ìtọ́jú ìlera lọ́wọ́ láti dá àpẹẹrẹ mọ̀.

Ìgbà wo ni mo gbọ́dọ̀ pe dókítà nípa àìsinmi ìrọ̀lẹ́?

Ẹ kàn sí dókítà ẹni náà bí àìsinmi bá jẹ́ tuntun, tí ó burú sí i lójijì, tàbí tí ó wá pẹ̀lú àwọn àyípadà mìíràn. NIA sọ pé àwọn àyípadà òjijì tàbí tí ń yára yípadà nínú ìwà, pàápàá lẹ́yìn àkóràn tàbí àwọn àyípadà oògùn láìpẹ́, gbọ́dọ̀ wà ní ìmọ̀ dókítà lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀.

Ẹ bẹ dókítà láti ṣàyẹ̀wò àwọn ohun tí ó lè mú àwọn alẹ́ le sí i. Alzheimer’s Association dárúkọ àwọn ìṣòro ara bíi àkóràn ọ̀nà ìtọ̀, àìlè dá ìtọ̀ dúró, ẹsẹ̀ aláìsinmi (restless legs) àti sleep apnea, ó sì dámọ̀ràn bíbéèrè àwọn àkókò ọjọ́ tí ó dára jù fún oògùn kọ̀ọ̀kan. NIA kà ìrora, àìrí ìgbẹ́ dáadáa àti àbájáde oògùn tàbí ìbáṣepọ̀ oògùn mọ́ àwọn ohun tí ó lè fa ìdààmú.

Alzheimer’s Association sọ pé àwọn ọ̀nà tí kì í ṣe oògùn ni a sábà máa ń fẹ́ fún àwọn ìṣòro oorun tí a so mọ́ Alzheimer, àti pé a gbọ́dọ̀ gbé oògùn fún ìdààmú ìrọ̀lẹ́ yẹ̀ wò nìkan bí àwọn wọ̀nyẹn bá kùnà, lẹ́yìn wíwọn ewu àti àǹfààní. Ìpinnu yẹn jẹ́ ti dókítà. Ẹ má ṣe bẹ̀rẹ̀, dáwọ́ dúró tàbí yí oògùn, ohun ìrànlọ́wọ́ oorun tàbí àfikún oúnjẹ èyíkéyìí padà láìsí ìmọ̀ràn ìṣègùn.

Báwo ni mo ṣe lè la àwọn alẹ́ kọjá fúnra mi?

Àwọn ìrọ̀lẹ́ lè jẹ́ apá tí ó le jù nínú ọjọ́ olùtọ́jú. Bí ẹ bá lè, ẹ bẹ ọmọ ẹbí, ọ̀rẹ́ tàbí olùrànlọ́wọ́ tí a sanwó fún láti bo ìrọ̀lẹ́ ní ọjọ́ díẹ̀ lọ́sẹ̀, kódà fún wákàtí kan. Ìtọ́sọ́nà wa lórí ìtọ́jú ara olùtọ́jú ṣe àtòjọ àwọn àṣàyàn ìsinmi àti ìlà ìrànlọ́wọ́ dementia ti orílẹ̀-èdè yín, bí ó bá wà.