هۆکارەکانی مەترسیی دیمێنشا: ١٤ هۆکاری لانکێت

هۆکاری مەترسی ئەو شتێکە کە بە چانسی زیاتر بۆ تووشبوون بە دۆخێک دەبەسترێتەوە. ئەمە لە هەموو حاڵەتێکدا هۆکار نییە، و هەبوونی یەکێک لەوانە واتای ئەوە نییە کە بە دڵنیایی دیمێنشا ڕوودەدات. ئەم لاپەڕەیە ئەو ١٤ هۆکاری مەترسیی دیمێنشا دەخاتە ڕوو کە کۆمیسیۆنی لانکێتی ٢٠٢٤ دەڵێت لەوانەیە بتوانرێت بگۆڕدرێن، توێژینەوەکان چی بەستنیان پێوە دەکەن، و چی لەوانەیە لەگەڵ پزیشک بگێڕدرێتەوە.

بۆ وێنەیەکی گشتیتر، لەگەڵ ئەوەی تاقیکردنەوە گەورەکان چی دۆزیوەتەوە، لێرەوە دەست پێ بکە: ئایا دەتوانرێت ڕێگری لە دیمێنشا بکرێت؟ توێژینەوە چی دەڵێت. ئەمە زانیاریی گشتییە، نەک ڕاوێژی پزیشکی؛ سەیری ئاگادارکردنەوەی پزیشکیمان بکە.

١٤ هۆکاری مەترسیی دیمێنشا چین؟

کۆمیسیۆنی لانکێتی ٢٠٢٤، کە لەلایەن ٢٧ توێژەری دیمێنشا نووسراوە، خەمڵاندی کە ١٤ هۆکاری گۆڕدراوی مەترسی پێکەوە بە نزیکەی ٤٥٪ی ڕووداوەکانی دیمێنشا لە جیهاندا پێکدەهێنن. ڕێژەی سەدی بۆ هەر هۆکارێک لە خوارەوە خەمڵاندنی کۆمیسیۆنەکەیە بۆ بەشی ڕووداوەکان لە جیهاندا کە پێوەی دەبەسترێنەوە، نزیککراوەتەوە بۆ ژمارەی تەواو. ئەم ژمارانە سەریەک دەگرن، چونکە زۆر کەس چەندین مەترسییان هەیە لە یەک کاتدا، بۆیە کۆیان ٤٥٪ دەبێت نەک زیاتر.

چۆن پێویستە ئەم ڕێژەی سەدییانە بخوێندرێنەوە؟

بە وریاییەوە. خودی ڕاپۆرتی کۆمیسیۆنەکە چەند خاڵێک دەخاتە ڕوو کە شایەنی بیرکردنەوەن:

• ئەمە باسی دانیشتوان دەکات، نەک تاکەکەسان. کورتەی زانکۆی کالێجی لەندەن بۆ ڕاپۆرتەکە تێبینی دەکات کە کەمکردنەوەی مەترسی لە ئاستی دانیشتوان کاردەکات و دڵنیا ناکاتەوە کە کەسێکی دیاریکراو بە دیمێنشا تووش نابێت.
• وا دادەنێن کە پەیوەندیی هۆکاری هەیە. نووسەران تەنها ئەو هۆکارانەیان گرتەوە کە بەڵگەی قانعکەریان هەبوو، بەڵام دەڵێن هەندێک لە پەیوەندییەکان لەوانەیە تەنها بەشێکیان هۆکاری بێت.
• ئەمە ژمارەی جیهانین. زۆربەی داتاکان لە وڵاتانی داهاتی بەرزەوە دێن، و بەشی ڕاستەقینە بۆ هەر وڵاتێک یان کۆمەڵگەیەک جیاواز دەبێت.
• ڕێژەی سەدی بچووکیش دەتوانێت گرنگ بێت. هۆکارێک کە بە ٢٪ی ڕووداوەکان لە جیهاندا دەبەسترێتەوە هێشتا کاریگەری لەسەر ژمارەیەکی زۆر کەس دەبێت.

کام هۆکارەکانی مەترسی لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاد کران؟

ڕاپۆرتی ٢٠٢٤ دوو هۆکاری زیادی کرد بەسەر ئەو ١٢ هۆکارەی کە لە ساڵی ٢٠٢٠دا ناوبراوبوون:

• کۆلێسترۆلی LDLی بەرز لە ناوەڕاستی ژیان، کە بە نزیکەی ٧٪ی ڕووداوەکان دەبەسترێتەوە.
• کەمی بینینی چارەسەرنەکراو لە دواتری ژیان، کە بە نزیکەی ٢٪ی ڕووداوەکان دەبەسترێتەوە.

کام هۆکارەکانی مەترسی ناتوانرێت بگۆڕدرێن؟

پەیمانگەی نیشتمانیی تەمەن (NIA) دەڵێت تەمەن گەورەترین هۆکاری ناسراوی مەترسیی نەخۆشیی ئەلزهایمەرە، و کەس ناتوانێت بیگۆڕێت. بۆماوەش ڕۆڵی هەیە؛ جینێکی ناسراو کە کاریگەری لەسەر مەترسیی ئەلزهایمەر هەیە پێی دەوترێت APOE. NIA دەشڵێت کە زانایان هێشتا بە تەواوی تێنەگەیشتوون لە زۆربەی کەساندا چی هۆکاری ئەلزهایمەرە. کۆمیسیۆنی لانکێت تێبینی دەکات کە مەترسییە گۆڕدراوەکان دەتوانرێت کەم بکرێنەوە، هەرچی مەترسیی بۆماوەیی کەسێک بێت.

لەبەر ئەوەی تەمەن و بۆماوە ڕۆڵێکی گەورەیان هەیە، زۆر کەس کە هیچ یەکێکیان لەو ١٤ هۆکارەی مەترسی نییە هێشتا دیمێنشایان پێ دەگات. ئەمە تاوانی هیچ کەسێک نییە.

بەڵگەی تاقیکردنەوەکان دەربارەی گۆڕینی ئەم مەترسییانە چی دەڵێت؟

بەستنەوەی هۆکارێکی مەترسی بە دیمێنشا هەمان شت نییە وەک سەلماندنی ئەوەی کە گۆڕینی ئەو هۆکارە مەترسیی دیمێنشا کەم دەکاتەوە. چەند نموونەیەک لەوەی بەڵگەی تاقیکردنەوەکان لە کوێدا وەستاون:

• فشاری خوێن. لە تاقیکردنەوەی SPRINT MINDدا، ئامانجێکی نزمتر بۆ فشاری خوێن بە شێوەیەکی بەرچاو لاوازی دەروونیی سووک کەمی کردەوە. بەڵام بە شێوەیەکی بەرچاو دیمێنشای گومانلێکراوی کەم نەکردەوە، هەرچەندە لەوانەیە تاقیکردنەوەکە زۆر بچووک بووبێت بۆ پیشاندانی ئەوە (SPRINT MIND لە JAMA).
• ئامێری یارمەتیدەری بیستن. کۆمیسیۆنی لانکێت باس لە تاقیکردنەوەیەکی سێ ساڵەی ئامێری یارمەتیدەری بیستن دەکات کە هیچ کاریگەرییەکی گشتیی لەسەر بیرکردنەوەی نەدۆزییەوە، بەڵام سوودێکی لە کۆمەڵێکی کەسانی مەترسییان بەرزتر بوو هەبوو. ئەو توێژینەوانەی کەسان بەماوەیەک دەدوێنن بەکارهێنانی ئامێری یارمەتیدەری بیستن بە مەترسیی کەمتر دەبەستنەوە. ڕێبەری بیستنی ئێمە زانیاریی زیاتر هەیە.
• چالاکیی جەستەیی. پەیمانگەی نیشتمانیی تەمەن (NIA) دەڵێت بەڵگەی پێویستی تاقیکردنەوەی کلینیکی نییە بۆ ئەوەی بگەین بە ئەو دەرئەنجامەی وەرزش دەتوانێت ڕێگری لە لاوازی دەروونیی سووک یان ئەلزهایمەر بکات یان خاو بکاتەوە، هەرچەندە هەندێک توێژینەوە ئاماژە دەکەن لەوانەیە یارمەتی دابەزینی پەیوەست بە تەمەن بدات (NIA دەربارەی ڕێگری لە ئەلزهایمەر).

تاقیکردنەوە درێژخایەنەکان کە چاوەڕوانی ڕوودانی دیمێنشا دەکەن خاو و گرانن، بۆیە بۆ زۆرێک لە هۆکارەکان باشترین بەڵگە بەردەوام دەبێت لەو توێژینەوانەوە بێت کە کەسان بەماوەی ساڵان دەدوێنن. ئەو بەڵگەیە بەسوودە، بەڵام لاوازترە لە تاقیکردنەوەیەک.

چی دەربارەی خەو و خۆراک؟

کۆمیسیۆنەکە خەو و خۆراکی پێداچوونەوە کرد، بەڵام زیادی نەکردن بە لیستەکە، چونکە بەڵگەکان بە ڕادەی پێویست بەهێز یان یەکگرتوو نەبوون. ڕێبەرەکانمان دەربارەی خەو و خۆراک ئەوەی دەزانرێت ڕوون دەکەنەوە.

لەگەڵ پزیشک قسە بکە

پشکنینی ساڵانە کاتێکی باشە بۆ باسکردنی ئەم بابەتانە. دەتوانیت ئەم لیستە بهێنیت و بپرسی:

• ژمارەکانی فشاری خوێن، شەکری خوێن و کۆلێسترۆڵی من چین، و ئایا هەریەکەیان پێویستی بە سەرنج هەیە؟
• پێویستە بیستن و بینینم بپشکنرێت؟
• ئەو چالاکییەی دەیکەم بۆ من سەلامەت و بەسسە؟
• ئایا هەر یەکێک لە دەرمانەکانم دەتوانێت کاریگەری لەسەر بیرەوەری یان بیرکردنەوە هەبێت؟

پێش گۆڕینی دەرمان، خۆراک، ڕۆژووگرتن، وەرزش یان پێکهاتەی خۆراکی، سەرەتا لەگەڵ پزیشک قسە بکە. ئەگەر تۆ یان ئەو کەسەی ئاگاداری لێدەکەیت بە ناکاو سەرلێشێواو بوو، لاوازی لە یەک لای جەستە، یان کێشەی لە قسەکردندا هەبوو، پەیوەندی بە ١٢٢ بکە.