Uka jisk’a jaysäwi
2024 Lancet Comisión yatiyatäki 14 demencia riesgo factores: jan yatiñ, jaykuñ, colesterol LDL alta, depresión, umaki jaxch'ata, jan lurañ, diabetes, cigarro, presión alta, jach'a qarasa, jumpharu umañ, jaqinakamp jan sarnaqaña, jallu airi usu ukat jan uñjañ. Taqpach ukanakax 45% kuna demencia utjki ukanakampi lazo utjapxi, mä jaqi uñjatañ janiw ch'iqa utjkaspati.
- Ukanakax jakañ phasenakan utjapxi: mä ukax umar uñtataña, 10 jaya uñtataña ukat kimsa qhipa uñtataña.
- Jaykuñ ukat colesterol LDL alta jaya uñtataña, sapa mayni mä 7% kuna demencia utjki ukanakampi lazo utjapxi, taqi mä factorat sipansa ch'iqa.
- Ukanakax jaqinakan utjki ukanakan yatiñapawa, ukat mayjt'ayañanakax mä kuna lurañ kunas utjañapataki sañ uñjapxi. Yatiñanakax mä ch'iqa qhanañ utjapxi.
- Uñt'ayañ ukat wawanakan janiw uñjatañ utjkiti, ukanakax janiw jaqi cambiañ puedi. Ukanak wakisiñ janiw kuna jaqi demencia jan utjañapataki chiqa sañ utjkiti.
- Ukanak lurañ taqpach, ukat qhithapa, jaykuñ, uñ, ukanakan uñjañ, ukanakax janiw demencia sipansa jakañ yatiñ, doctor jilïrux parlañamawa.
Aka pankanxa (7 tʼaqanaka) .
Riesgo factor sañ ukax jan walt’äwinakaw utjañapataki, kunatï uñjasiñ utjañapataki. Ukax taqi kunapachas kuna jaqi uñjatañ utjañapataki janiw. Demencia utjañ jan utjañ ukax janiw kuna riesgo utjañ ukar uñjañamäkiti. Aka uñacht’äwix 2024 Lancet Comisión yatiyäna 14 demencia riesgo factores ukanakaw uñacht’ayi, ukanakax cambiable sañ uñjatäpxi, ukat kunatï yatiñanakax jupanakaru lazo sañ uñjapxi, ukat doctor jilïrux parlañamawa.
Jach’a uñjañanakatak, nayra yatiñanakax ukat jach’a pruebanakan yatiñanakax, qalltam ¿Demencia jark’atäspati? Kunatï yatiñanakax sapxi. Aka sarnaqäwix mä yatiñ siwa, janiw medicina yatiñ utjkiti; uñjapxam medical disclaimer.
¿Kunas 14 demencia riesgo factores utjapxi?
2024 Lancet Comisión, 27 demencia yatiri jaqinakan qillqatäna, yatiyäna 14 cambiable riesgo factores taqpach aka pacha demencia kuna utjki ukanakaru 45% lazo utjapxi. Kunapachatix uñjatäpan, cada factor ukan porcentajex Comisión yatiyatäki, taqi kuna utjki ukanakan kuna jaqinakax utjapxi ukanakaru chiqpachaw, ukat pä ch’iqa jukʼanakaw utjapxi. Ukanak yatiñanakax mayt’atäpxi, kunatï jaqinakax pä kuna riesgo utjapxi, ukhamaw taqpach 45% ukaru chiqapar purintapxi, janiw ukat juk’ampi.
| Riesgo factor | Jakañ phase | Kuna utjki ukanakan porcentaje | Kunatï yatiñanakax sapxi | Kuns lurasma |
|---|---|---|---|---|
| Jan yatiñ | Umaki jakañ | 5% | Jilïr yatiñanakax umaru jaya uñtataña ukat riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Jach’a jakañ yatiñ, kunapachatix yatiñ umaki, uka jaqinakan ukat jan jark’ataña. | Taqi jakañ phasen yatiñ sarnaqañ, iwxat ukat amuyt’añanakampi, mayni jaqinakampi jukʼamp yatiñ. |
| Jaykuñ | Jach’a jakañ | 7% | Jan uñjatäkaspa jaykuñ ukax riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Jaykuñ yanapanakax jaqinakan ch’iqa riesgo utjañapataki sañ yatiyatäki. | Jaykuñ uñjañ. Yanapanakan yatiñ, kunatï ukax yanapañapa ukat, mä yanapa katuqañ. Yanaw qhitaña ukat jach’a sarañ ch’uñkaña. |
| Colesterol LDL alta | Jach’a jakañ (40 mara qala) | 7% | Jach’a LDL (“ch’ulla”) colesterol jach’a jakañ jaya utjañapataki sañ riesgo ch’iqa. Yatiñanakax statin ukat ch’iqa riesgo sañ, ukampis jakañ qhipa pruebanakax janiw uñacht’ayi. | Doctor jilïrux colesterol uñjañ mayjt’ayañ, ukat kunas lurañ utjañapataki sañ. |
| Depresión | Jach’a jakañ | 3% | Depresión riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Jakañ qhipan, depresión demencia jan uñjatäpxiwa. | Doctor jilïrux ch’uxña amuyu ukat sawu jaqinakampi jan kusisiña mayt’añ, 2 semana sipansa jukʼamp. Depresión jan wali. |
| Umaki jaxch’ata | Jach’a jakañ | 3% | Umaki jaxch’ata kuna mara ukanakan, deporte ukat jaqinakampi ch’axwañanakampi, riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. | Ciclismo ukat deporte ukanakan casco ukat, lurañ ukat qhitaña jan sarañ. Umaki jaxch’ata qhipa doctor uñjañ. |
| Jan lurañ | Jach’a jakañ | 2% | Jaqinakax yanaw sarnaqapxi ukat deporte luraña ukax demencia jan utjañapataki sañ. Pruebanakax janiw ch’iqa uñacht’ayi. | Kuna lurañ ukax wali sañ mayt’añ, ukat kusisiñanak ajlliña. Yanaw sarnaqañ ukan yatiñ. |
| Diabetes | Jach’a jakañ | 2% | Diabetes, khithi jach’a jakañ jaya qalltaña ukat ch’iqa sarnaqaña, riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. | Azúcar uñjañ. Diabetes utjaspa ukhaxa, jumax yanapirinakampi lurañ ukat uñjañ. |
| Cigarro | Jach’a jakañ | 2% | Cigarro riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Cigarro jan luraq jaqinakax janiw ch’iqa riesgo utjañapataki sañ, cigarro luririnakan sipansa. | Cigarro jan lurañ yanapa mayt’añ. Taqi jakañ phasen cigarro jan lurañax wali. |
| Presión alta | Jach’a jakañ | 2% | Jach’a jakañ presión alta riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Presión medicinanakan pruebanakax, demencia jan ch’iqa utjañ ukat yatiñ jan ch’iqa sañ uñacht’ayi. | Jumax presión numerunakam yatiñ. Comisión sapxi, 40 mara qala 130 jan jukʼamp ch’iqa presión, doctor jilïrux jumatak wali sañ mayt’añ. |
| Jach’a qarasa | Jach’a jakañ | 1% | Jach’a jakañ jach’a qarasa riesgo ch’iqa utjañapataki sañ, diabetes jaya uñtataña. | Doctor jilïrux jumatak wali qarasa mayt’añ. Jach’a mara jaqinakax doctor yatiñ jan utjkaspa qarasa jan ch’uñkañapa. |
| Jumpharu umañ | Jach’a jakañ | 1% | Jach’a umañ riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Umañ mä ch’iqa jumpharu umañ ukax uñjatañ ukat medicinanakampi lazo. | Doctor jilïrux jumatak wali umaña mayt’añ, medicinanakampi. |
| Jaqinakamp jan sarnaqaña | Jach’a jakañ | 5% | Jaqinakamp jan sarnaqaña riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. | Jaqinakampi yatiñ, kusisiñ sarnaqañ. Jaqinakamp sarnaqaña yatiñ. |
| Jallu airi usu | Jakañ qhipa | 3% | Jallu airi usu ukax riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Ukax janiw uñjañkiti, ukampis kuna lurañ utjañapataki sañ, jaqinakan. | Chiqpachaw jan utjkiti; ukax tapa kunas lurañ. Jallu airi usu jan uñjañ sipansa. |
| Jan uñjañ | Jakañ qhipa | 2% | Jan uñjañ ukax riesgo ch’iqa utjañapataki sañ. Estados Unidos mä yatiñax, cataratas ukan cirugía riesgo ch’iqa sañ. | Ojos uñjañ mara mara. Cataratas ukanakax wali sañ mayt’añ. |
¿Kunjamasa porcentajenakax lurañ?
Yatiñampi. Comisión yatiyäna ukax kuna amuyunakas utjapxi:
- Jaqinakan janiw sapa mayni. University College London yatiyäna (resumen del informe) sapxi, riesgo jan utjañapataki, taqi jaqinakataki, janiw mä jaqi demencia jan utjañ chiqapar uñjañ.
- Lurañ ukat kuna utjki ukanakan yatiñ. Qillqirinakax chiqpach factores ukanakaw uñjapxi, ukampis kuna ch’iqa lazo utjapxi sasa.
- Aka porcentajenakax taqi pachpanakan. Yatiñanakax jach’a jakañ markanakan juk’ampi, ukat mä markan ukhamarak ch’iqa uñjatañ.
- Ch’iqa porcentajenakax wali utjapxi. 2% kuna utjki factor ukax taqi pachana jaqinakaru uñjatañ.
¿Kunas 2024 qhipa yapachatäna?
2024 uñacht’äwin 2020 mara 12 factores qhipana, 2 yapachatäna:
- Jach’a jakañ colesterol LDL alta, 7% kuna utjki ukanakampi lazo.
- Jakañ qhipa jan uñjañ, 2% kuna utjki ukanakampi lazo.
¿Kunas janiw cambiañ puedi?
National Institute on Aging yatiyäna (edad mayni demencia riesgo) Alzheimer ukan jach’a riesgo ukax edad ukawa, janiw cambiañ puedi. Genes ukanakax ukhamarak jakañ utjaraki; mä gen APOE sata. NIA sapxi, yatiñ janiw taqi jaqinakan Alzheimer kunas utjki sasa. Lancet Comisión sapxi, cambiable riesgo ukanakax jan kuna genes utjkchi ukhamarak ch’iqar puedi.
Edad ukat genes jach’a utjapxi ukatwa, 14 factores janiw utjki jaqinakax demencia utjaspa. Ukax janiw kunas jaqin juchapa.
¿Kunas pruebanakax sapxi cambiañ riesgonakar?
Riesgo factor demencia lazo ukax janiw cambiañ ukax demencia ch’iqar puedi sañ uñacht’ayiti. Mä kuna yatiñanakax:
- Presión. SPRINT MIND pruebanakan, jukʼamp presión jan ch’iqa uñjañax leve cognitive impairment ch’iqar yanapäna, ukampis probable demencia janiw jukʼamp ch’iqar (SPRINT MIND JAMA).
- Jaykuñ yanapanakax. Lancet Comisión yatiyäna, kimsa mara jaykuñ yanapa pruebanakax janiw amuyuman yanapäna, ukampis ch’iqa riesgo jaqinakan wali. Nuestra guía de audición yatiñ ukax jukʼamp.
- Deporte. National Institute on Aging sapxi, yanaw sarnaqañax janiw wali uñacht’ayi, ukampis mä yatiñanakax sapxi, jakañ qhipa ch’iqar yanapaspa (NIA demencia jan utjañapataki).
Jakañ qhipa pruebanakax suma sapxi, ukampis taqi factores ukanakataki, yatiñanakax jaqinakan jakañ ukan sarnaqañanakampiw utjapxi.
¿Kunas suñas ukat manq’añ?
Comisión suñas ukat manq’añ uñjäna, ukampis janiw list ukan yapäna, yatiñ janiw ch’iqa ukat chiqapar utjkiti. Nuestros guías suñas ukat manq’añ yatiñ.
Doctor jilïrux parlañamawa
Mä mara chequeo sipansa, aka yatiñanakax parlañ utjapxi. Aka lista apaqasa, ukanak jisk’a jawsañamawa:
- ¿Kunas presión, azúcar ukat colesterol numerunakax, ukanakan kuna yatiñ utjañapataki?
- ¿Jaykuñ ukat uñjañanakax uñjatäñapa?
- ¿Kuna lurañanakax jumatak wali ukat ch’iqa?
- ¿Kuna medicinanakax umaña ukat amuyu jan wali sapxi?
Medicina, manq’a, ayuno, yanaw sarnaqañ ukat suplementos ukanak mayjt’añat sipansa, doctor jilïrux parlañamawa. Jumax jan ch’iqa umañ, mä lado jan sarañ, jan parlañ uñjataspa, jumanakan markapan emergencias número jawsañamawa.
Jisktʼanakajj wali uñtʼatawa
Kuna 14 demencia riesgo factores cambiable utjapxi?
2024 Lancet Comisión yatiyäna: jan yatiñ, jaykuñ, colesterol LDL alta, depresión, umaki jaxch'ata, jan lurañ, diabetes, cigarro, presión alta, jach'a qarasa, jumpharu umañ, jaqinakamp jan sarnaqaña, jallu airi usu ukat jan uñjañ. Taqpach ukanakax aka pacha demencia utjki ukanakan kimsa qallqu tuqinakampi lazo utjapxi.
Kuna demencia riesgo factor ch'iqa sañ?
Aka pachan taqi jaqinakan, Comisión yatiyäna jaykuñ ukat colesterol LDL alta jaya uñtataña, mä 7% kuna utjki ukanakampi, ukat jan yatiñ, jaqinakamp jan sarnaqaña, mä 5% ukanakampi lazo sañ. Kunatï ch'iqa sañ ukax mä jaqi jakañ ukan ukat doctor jilïrux yatiñanakampi utjaraki.
Kimsa phaxsi 2024 qhipa factores yapachatätax?
Jisa. 2024 uñacht'äwix colesterol LDL (mä ch'ulla) alta jaya uñtataña ukat jan uñjañ qhipa uñtataña yapxatäna, 2020 mara 12 factores qhipana. Comisión yatiyäna, ukanakax 7% ukat 2% kuna utjki ukanakampi lazo utjapxi.
Mayjt'ayañ jakäwina ukax demencia riesgo utjaspati?
Janiw. Mayjt'ayañ janiw cambiañ puedi, ukat Alzheimer ukan ch'iqa riesgo ukawa. Genes ukanakax jakañ utjaraki. Aka uñacht'äwin 14 factores ukanakax yatiñanakan cambiable sañ uñjatäpxi.
Uñakipt’atanaka
Jiwasax organizaciones ukat yatxatäwinakaruw aka pankax atinisi. Sapa mayniw uñakipt’atäna kunapachatix pankax machaqar tukuyatän ukhaxa.
- Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission · The Lancet
- Nearly half of dementia cases could be prevented or delayed by tackling 14 risk factors · University College London
- Preventing Alzheimer's Disease: What Do We Know? · National Institute on Aging
- What Causes Alzheimer's Disease? · National Institute on Aging
- Effect of Intensive vs Standard Blood Pressure Control on Probable Dementia: A Randomized Clinical Trial (SPRINT MIND) · JAMA (via PubMed)